Hai mươi lăm lá cờ đại được dựng quanh làng làm nổi bật quang cảnh một làng quê vào hội... đế xâu cán, còn ba mép cờ và dải cờ đều riềm đỏ (hoa diêm).[r]
Trang 1LẺ HỘI CHÙA KEO LÀNG HÀNH THIỆN,
Đặng Việt Bích *
/ ^ h ú n g ta đều biết, lễ và hội là một sinh hoạt văn hóa lâu đời của dân tộc Việt Nam Lễ và hội có sức hấp dẫn, lôi cuốn các tằng lóp xã hội, đã trở thành một nhu cầu, một khát vọng của nhân dân nhiều thế kỷ Người dân đến với lễ hội sau một thời gian lao động vất vả cũng là dịp để họ hướng tới một cái gì đó như tín ngưỡng tổ tiên, giải quyết những lo âu, những khao khát, những ước mơ mà cuộc sống thực tại chưa giải quyết được Bởi vậy mới có câu ca:
Dù cho cha đánh mẹ treo,
Em không bỏ hội chùa Keo hôm rằm.
Làng Hành Thiện, huyện Xuân Trường, tình Nam Định là một làng văn hóa, văn hiến, làng khoa bảng, làng yêu nước và cách mạng Đây là quê nhà sử học nổi tiếng, TS Đặng Xuân Bảng và quê hương nhà chính trị lừng danh, nhà cách mạng và nhà văn hóa Trường Chinh (Đặng Xuân Khu, nguyên Tổng Bí thư Đảng cộng sản Việt Nam kiêm Chủ tịch Hội đồng Nhà nước và Chủ tịch Hội đồng Quốc phòng)
Chùa Keo Hành Thiện thờ Lý triều quốc sư - sư Không Lộ, tức là
sư Khổng Lồ - Nguyễn Minh Không (Khổng Minh Không) vị thiền sư nổi tiếng này vốn là một người đánh cá của Hành Thiện Truyền thuyết nói ông có nhiều tài lạ, phi thường Thiền sư Không Lộ có thể bay trên không, đi dưới nước, bắt rồng phải hàng, hổ phải phục, muôn ngàn kỳ quái không ai biết đâu mà lường Và đặc biệt ngài đã có công lớn chữa
‘ PGS.TS Nghiên cứu viên cao cấp, ủ y viên Hội đồng Khoa học - Đào tạo Viện Văn
Trang 2lành bệnh hóa hổ cho vua Lý Thánh Tông Tất cả chi là truyền thuyết, không có một bằng chứng lịch sử nào minh chứng cho những điều này Thế nhưng câu chuyện dân gian đó vần mãi được truyền tụng từ thế hệ này sang thế hệ khác, từ già tới trẻ đều lắng nghe câu chuyện với thái độ thành kính nhất
Lễ hội chùa Keo (Thần Quang tự) mở ra ngày 12, 13, 14, 15 tháng
9 âm lịch hàng năm cũng dựa trên tinh thần đó Ngày 14 tháng 9 là ngày sinh thiền sư Không Lộ, lễ hội được tổ chức trọng thể nhất Trước ngày diễn ra hội công việc chuẩn bị được tiến hành từ đầu tháng, ban đầu là việc chọn lựa chủ hội Ồng được xét chọn từ một trong những người đức đầy, có uy tín trong làng, thạo việc và phải được hội nghị làng thông qua Ngay trong ngày nhậm chức chủ hội được rước lên theo nghi
lễ dơn giản nhưng trang trọng Ông đội mũ cánh chuồn có hoa văn dát bạc lấp lánh trước mũ, mặc áo thụng màu tía đính đôi tử vuông thêu hoa sen trước ngực, đi hài mũi cong thêu chỉ vàng, ngồi võng do giai chùa khiêng có cờ hội mở, trống giúp cho tới khi mãn hội để tiện điều hành công việc và chay tịnh Ồng cùng ban quản lý di tích lịch sử văn hóa và chính quyền quyết dịnh mọi việc của lỗ hội
Việc làm bánh giầy, loại đặc trưng của lễ hội Hành Thiện, dược tiến hành vui như ngày hội: Các phe một mặt cắt cử người xay, giã gạo nếp cái hoa vàng, mặt khác kén trai tơ đóng giả gái, từng tốp 5 đến 7 người lũ lượt đi lấy nước giếng chùa và nước sông Ninh Cơ (Mom Rô đầu làng), gạn lọc nhiều lần cho thật trong, sạch để nấu xôi làm bánh giầy Mùi thơm xôi nếp lan tỏa, tiếng chày giã bánh thập thịch, tạo niềm vui náo nức khấp xóm làng Rất tiếc nay không còn ngày hội hóa trang lấy nước làm bánh giầy Việc làm bánh được chuyên môn hóa với các nguồn nước sạch tại chồ
Từ sáng sớm ngày khai hội, chuông khánh lớn và trống cái thay nhau tấu lên từng hồi dài vang động khắp xóm làng Sau lễ nhập tịch mở
cửa chùa, làng làm lề thình Phật, lễ dâng hương và dựng cờ Các phe
(nay là xóm) hạ thủy thuyền trải và tuyển dân chèo Hai mươi lăm lá cờ đại được dựng quanh làng làm nổi bật quang cảnh một làng quê vào hội
Cờ đại rộng 9,18 m2 (2,7m X 3,4m), kể cà cờ là 10,70 m2 trên mép trên
Trang 3đế xâu cán, còn ba mép cờ và dải cờ đều riềm đỏ (hoa diêm) Hoa văn và chữ vải trên lễ cờ năm màu thay đổi từ trong ra ngoài
Các thuyền trải đều đóng theo một mẫu thiết kế thống nhất thuyền hình thoi dài, sơn đen viền sơn Mặc dù ra đời từ rất sớm dưới con mắt của các chuyên gia thạo nghề sông nước ngày nay chủng vần
là những con thuyền hoàn hảo về thiết kế chế tạo: đẹp dáng và đạt các chì tiêu kỹ thuật
Thuyền dài 12m chia làm 5 khoang, khoang giữa sâu và rộng nhất (mạn cao 40cm, mặt rộng 120cm đáy rộng 90cm) Thuyền vuốt nhỏ và nông dần về hai phía mũi và lái Mũi thuyền bàng mạn rộng 50cm, dàii 55cm kể ca khớp nối 5cm bịt sắt hoặc đồng Duôi thuyền hẹp chi có) 33cm, hai bờ mạn đuôi thuyền nhỏ cao, lượn tròn gọi là tai tượng (taí voi) Hai bên tai tượng nổi rõ tên (xóm) viết bằng sơn vàng
Thuyền trải có một mái lái và chín mái chèo bàng gỗ dội nếp dẻo
và nhẹ, theo thứ tự từ mũi lái là phách nhất, phách nhì Mái lái dàí 4,5m, các mái chèo dài không đồng đều, mái sáu dài nhất phách, phách nhất 2,8m là mái ngắn nhất
Quai chèo liên kết các mái với các cọc chèo cắm so le hai bờ m ạn thuyền Qua nhiều năm tháng, hầu hết các trải đến nay đã tu sửa lớn., thu hẹp lòng thuyền vài centimet và bào mòng ván thuyền vài ba milimet Duy nhất trải phe Bẳc Tư còn giữ được kích thước và trọng lượng ban đầu của thuyền
Thời thịnh nhất, những năm đầu thập kỷ 40 của thế kỷ XX, Hành Thiện có 21 thuyền trải của 21 phe thuộc ba giáp
Do thời gian chiến tranh các trải mất dần, hiện nay làng còn 15 trải chia cho các xóm: từ xóm 1 đến xóm 12, và xóm chùa Ngoài, xóm chùa Trong, xóm Nội Khu mỗi xóm nhận một trải phe
Mỗi trải phải có 10 người, ông lái và 9 chân chèo Những người thạo nghề sông nước trong xóm được dân làng bình chọn làm người cầm lái, thường ở tuổi trên 30, tứ ngũ tuần đã cầm chèo qua nhiều mù.a bơi giải Ồng lái tuyển chọn chân chèo và bố trí đội hình Đa số chân chèo ở lứa tuổi 20 đến 30, rất ít người dưới 20, họ khỏe nhưng không đtủ
Trang 4sức dẻo dai trong ca cuộc đua ba bốn giờ liền; mặt khác mồi năm chỉ hạ trài một tuần nên cũng phải mất vài năm huấn luyện các chàng trai trẻ mới quen, không bị phồng rộp lòng bàn tay và ôn định vị trí trong đội hình chung Ngoài sức khỏe là tiêu chuân chung, chân chèo phải còn dáp ứng các yêu cầu khác tùy theo chỗ đứng của họ Anh phách nhất phải thấp dưới l,6m, người đứng thứ sáu phải cao trên l,7m, những người khác cao từ hóm đến 1,7m tùy theo chồ đứng của họ Mồi người phải thạo việc cùa mình và phối hợp đều nhịp với đồng đội Trang phục cua đội thuyền rất đơn giản: ca đội thuyền quấn đầu hàng khăn đỏ hoặc khăn vàng (đồng nhất với mồi đội thuyền); ông lái mặc áo quần dài, thắt lưng bỏ mồi một bên; chân chèo mặc áo may ô, quần cộc
Nội dung lỗ hội rất phong phú: Phụng nghinh, bơi trải cùng nhiều hoạt động lễ hội, văn hóa, thể thao và vui chơi khác diễn ra đồng thời và dân xen nhau tưng bóng, cuốn hút mọi người trong lề hội cả ngày và đêm
Phụng nghinh: Rước kiệu Thánh vào sáng 12 và sáng 15, thường
là vài ba vòng quanh đường ngang và quanh hồ trước gác chuông Có:
- Cờ lệnh: mở đầu đoàn Phụng nghinh
- Cờ ngũ hành 5 lá thêu kim, mộc, thủy, hóa, thổ (kim khí, gồ, nước, lừa, đất) Người xưa cho đỗ là 5 nhân tố cơ bản của vạn vật trong
vũ trụ
- Âm nhạc: hòa tấu trống cái với các phường ngũ lôi (trống con và nhị, trống cơm, níu đàn tứ nguyệt)
- Bát bửu: tấm biển gồ hình mẫu bút, nghiên, ống giấy, sơn son thiếp vàng biểu tượng của văn khoa
- Cờ tử linh: Bốn lá thêu long, ly, quy, phượng (rồng, lân, rùa, phượng hoàng)
- Hộp đựng triều phục vua ban cho Dức Thánh Tổ: bốn hộp sơn son thiếp vàng đụng: mũ, áo, đai hài
- Kiệu sắc: rước chỉ sắc vua ban Đức Thánh Tô là Quôc sư
- Quạt ngà: một đôi, nan quạt bàng ngà voi, bọc lụa thêu vàng
Trang 5- Kiệu chính: rước bài vị Thánh đội mũ khoác áo vua ban, dinh trầm bình hoa
- Quạt vá: một đôi hình mai rùa bọc lụa thêu hoa lá tua vàng kim tuyên che 2 bên kiệu chính
- Một số bô lão chức sác trong làng và một số ông lái di cuối đoàn
Mỗi lần phụng nghinh cần tới 300 người phục vụ gọi chung là phù giá, có trang phục đẹp: khăn màu sáng quấn đầu, áo nẹp băng ni do thêu rồng vàng nẹp xanh khoác ngoài áo quan trắng, thắt lưng vàng hoặc đỏ
xà cạp dỏ hoặc nâu, giầy vải
Đoàn Phụng nghinh dài và sinh động từ đầu đốn cuối bơi nhiều thể loại tham gia diễu hành, đa dạng về kiêu dáng, phong phú về âm nhạc, rất dộc đáo là kiệu bay Trong hành tiến kiệu luôn nghiêng ngủ lủi, tiến, nhanh chậm thất thường ngoài ý muốn cua người khiêng kiệu Dường như phép màu nhiệm cua thần linh ban phước lành cho dân làng đang linh ứng
Tiếp theo của phần lễ là phần hội: Hội bơi trai đua thuyền trải diễn ra chiều 12 và chiều 15 Mội bơi trái mang ý nghĩa kỷ niệm nghê chài lưới thời niên thiếu của Đức Thánh Tổ tiết mục đặc sắc nhất của lỗ hội làng I lành Thiện môn thể thao có một không hai
Trái bơi đứng (người cầm chèo ở tư thế đứng) trên sông lớn với tốc độ cao hẳn trái bơi ngồi ở các nơi khác Trước khi vào cuộc đua ông chủ hội đọc bài truyền về kỷ luật và thể lệ cuộc đua với lời khích lệ các trải đi nhanh về đu Không bơi mạn trước mũi thuyên bạn, không cài mái chèn nhau khi cản, vượt nhau, không mượn người ngoài phe (xóm) xuống trải
Thể lệ đua gồm: tuyến xuất phát, lệnh xuất phát, đường đua, pháo,
về đích, giải thưởng Tuyến xuất phát là hàng cây nêu đê phe buộc trải cắm ờ mép nước theo hàng dọc để cách nhau khoáng hơn tầm thuyền trên đoạn sông con từ chùa tới làng
Nêu là cây tre xanh còn cả ngọn lá xanh, các xóm bốc thăm đê lây
sổ nêu cho mỗi cuộc đua số nêu viết tròn bảng treo ớ gốc nêu và in ớ lá
cờ nhỏ cắm ở đuôi trải Người xem trông cờ biết trái đó tiên hay lùi
Trang 6trong cuộc dua ơ dó có căm cây tre nua ngọn ra sông treo lủng lăng túm lá hoặc các giải lụa màu Trái đi ngoài mà không đụng vào túm lá là trượt phao sẽ không có giải dù về đích trước Khi vận hành các chân chèo đứng thành hàng ớ tư thế ngả người về phía trước chân sau duỗi, chân trước co gối làm trụ bổ mái chèo nưa thân trên ngá về phía trước
và làm ngược lại khi nâng mái do đàu vàng nhấp nhô như rồng lượn, các mái chèo chụm vào, xòe ra như cánh chim bay thật đẹp mắt
Khi về đích bắt giải, trải phải đâm vào gốc nêu treo số thứ tự ngược lúc xuất phát Xuất phát từ nêu đầu đâm vào nêu cuối và ngược lại Ban tò chức đứng trên chòi cao dế quan sát toàn tuyến nêu, điểm mỗi tiếng cồng khi có trái đâm nêu Người ta tranh cướp các lá nêu được giải cao bất chấp lấm bân quần áo hoặc có thể ngã xuống sông Rượu, bánh, hoa quá dồn dập xuống thuyền Sau đó, các dội thuyền được giải làng lên chùa dự lễ và nhận giải thưởng Lễ trao giải rất trang trọng, mang tính thê thao hơn là màu sác tôn giáo Giải làng là bánh giầy nhàm cổ vũ tinh thần nhưng tất cả mọi thành viên trong làng đều hăng hái náo nức đăng ký tham gia bơi trài
Ngoài lễ phụng nghinh và hội bơi trài còn có lề phục triều y (khoác triều phục trên bài vị Đức Thánh vào sáng 13) do các thầy chùa đảm nhiệm đco mạng kín mặt chi đế hở dôi mắt, các vị làm việc nghiêm trang, lặng lẽ và thành kính
Đêm 13: có hội rước đèn dành cho trẻ em (có tới hàng trăm chiếc đèn), đèn dược rước từ dinh vào trong chùa, vòng quanh hồ bán nguyệt, trên bờ và dưới nước lung linh một vùng sáng huyền ảo
Thánh đàn: Lễ sinh nhật Đức Thánh Tổ vào đêm 14 trong tòa thiên hương (cung giũa), trước bài vị Thánh là bình hoa đinh trầm, hoa quả tươi, trà sen và nhiều vật phẩm mỹ nghệ nhó xinh bàng lời cổ, nhạc đệm giai điệu, chầu văn phách cầm nhịp và tiếng chuông nhó ngắt câu chia đoạn Trong tòa giá roi (cung ngoài) hội các già lần tràng hạt chầu
kệ theo tiếng mõ đều đều giữ nhịp Thánh đan kéo dài hai giờ (khoảng giờ Tý) ớ cả hai tòa
Ngoài phần lễ và hội chính thức còn có: múa rối, bơi trái chèo cạn
lề tiễn đàn, các hoạt động văn hóa thể thao, vui chơi giải trí như cờ
Trang 7tướng, tố tôm cầu đu, bắt vịt, múa roi chọi gà Cuộc thi thơ và thi ngâm thơ cũng rất sôi nổi và thú vị Có năm đội múa rồng ở các dịa phương khác cũng đến giúp vui Làng Tả Hành, xã Duy Nhất, huyện Vũ Thư, tỉnh Thái Bình, nơi có chùa Keo Thái Bình, còn cư một đoàn hát văn rất đông đào để làm phong phú lễ hội
Vì những lý do trên mà hàng năm vào dịp lễ hội Mành Thiện thu hút hàng vạn lượt khách thập phương trong và ngoài nước về tham dự Đến đây du khách không khỏi ngạc nhiên trước trai bơi đứng có một không hai Kiệu bay là một sáng tạo dộc đáo lãng mạn Cờ biên da dạng nhiều màu sắc không chi đẹp mà còn mang nội dung triết học tôn giáo sâu sắc Múa rối vui chơi mà chứa ân triết lý cuộc dời con người trân tục Lễ hội chùa Keo Mành Thiện dã trải qua hơn 400 năm với bao thăng trầm nhưng vẫn mãi lon tại cùng di tích lịch sư văn hóa chùa Keo với truyền thống văn hiến và cách mạng của làng Hành Thiện, không xa rời bản sắc văn hóa dàn tộc Việt Nam và mỹ tục Hành Thiện Có một hai câu ca dao về hội chùa Keo:
D ù a i n g a n g d ọ c Tây D ô n g ,
Ngày rằm thủng 9 hội Ông nhở vè.
Dù ai bận rộn trăm nghề,
Ngày rằm thảng 9 nhở về hội Ỏng.
Nằm ở phía dông nam của châu thổ sông Hồng, với hệ thống sông ngòi chàng chịt, nghề chài lưới ngày xưa chiếm một vị trí quan trọng trong cuộc sống của cư dân, lễ hội chùa Keo là đổ tưởng nhớ đến công đức của Đức Thánh Không Lộ Thiền Sư, rước phụng nghinh và đua thuyền là sự tích họp của tín ngưỡng cầu nước, cầu mưa với Phật giáo
và Đạo giáo của cư dân nông nghiệp Lỗ hội chùa Keo Hành Thiện là lễ hội đặc trưng cho nền văn hóa xứ Sơn Nam Hạ (tức phù Thiên Trường xưa) là một trong những lễ hội đặc sắc và độc dáo nhất của cư dân Việt vùng hạ du đồng bằng sông Hồng./
Hà Nội, ngày 4 -3 - 2010
Đ.V.B