Lên đồng và hiên tượng tìm mộ bằng ngoại cảm ở Việt Nam hiện nay

Hiện tượng này có những mối liên hệ nhất định đến chù đề lên đồng, vốn đã nhận được sự quan tâm của nhiều học giả trong và ngoài Việt Nam cũng như trên thế giới, hoặc như nhận [r]

BằNO NOORI CỒM ở VlềT NOM HIỂN NAV• • •

Nguyễn Anh Tuấn

Gần ba mươi lăm năm sau Đổi Mới, chủ đề thực hành nghi lễ ở Việt Nam đã thu hút sự quan tâm nghiên cứu của nhiều nhà

nhân học (DiGregorio & Salemink, 2007) Trong vấn đề này, việc đi tìm

mộ nhờ vào khả năng ngoại cảm đã và đang nổi lên như một hiện tượng xã

hội thú vị Trong hom hai thập kỷ qua, việc tìm mộ bằng ngoại cảm như là

một nỗ lực tìm kiếm mang tính tâm linh của nhiều gia đình Việt Nam, chủ

yếu dựa trên niềm tin phổ biến rằng các nhà ngoại cảm có khả năng giao

tiếp với vong linh người quá cố để xác định được vị trị hài cốt thất lạc vấn

đề này có tính thời sự khiến cho cả hai hãng truyền thông BBC (Anh quốc)

và ABC (Úc) đều đã thực hiện một số bộ phim và chương ừinh radio để

bàn về nó vào các năm 2006 (Joe, 2006), 2008 (ABC Radio National,

2008) và 2011 (BBC world Service, 2011) Chưa có một thống kê chính

xác cụ thể nào về số lượng các nhà ngoại cảm có-khả năng tìm mộ ở Việt

Nam nhưng con số ước tính có thể lên đến hàng trăm (Phác & Vũ, 2007)

Cuộc tranh luận về ngoại cảm tìm mộ đã bắt đầu từ thập kỷ 90 của thế kỷ

trước và đến nay vẫn chưa có hồi kết Tâm điểm của sự chú ý là thực hư

khả năng giao thoa với người âm, hay là xác định sự tồn tại của linh hồn

con người sau khi chết có thực hay không? Trong bối cảnh Việt Nam,

những ừanh luận trện nảy sinh giữa những người ủng hộ và hoài nghi khả

năng ngoại cảm tìm mộ khiến nó gia tăng hấp lực và trở thành một hiện

tượng xã hội ít nhiều mang tính nhạy cảm chính trị Không ít cá nhân và tổ

* NCS., K hoa N h ân học và N ghiên cứ u phát triển Đại học A delaide, ú c

806 Van h ó at h ờ Nữ t h ẩ n - MẪU ở VlỆT NAM VÀ CHÁU Á

chức đã tiếp cận hiện tượng này dưới nhiều góc nhìn học thuật (cận tâm lý, tiềm năng con người) nồ lực triển khai các cuộc nghiên cứu thực nghiệm

để tăng cường tính khả chứng nhằm giải ảo các câu hỏi gây tranh cãi trên nhưng các kết luận vẫn bị hoài nghi cả về độ xác thực khoa học, cả về phương pháp nghiên cứu Dù hơn một tổ chức mong muốn ngoại cảm là một đối tượng nghiên cứu khoa học thực sự như hướng nghiên cứu thực chứng sự tồn tại của linh hồn, trong bối cảnh Việt Nam, gần một thập kỷ qua, chưa đem lại sức kết quả nhiều như người ta mong đợi Bất chấp những tranh luận chưa có hồi kết, niềm tin vào ngoại cảm âm thầm lan rộng qua nhiều kênh chính thức và bán chính thức trong lòng xã hội Mỗi năm, càng nhiều người tin ngoại cảm từ khắp miền tổ quốc tìm đến gặp nhà ngoại cảm với hy vọng được giúp đỡ tìm hài cốt thất lạc Người ta tin nhà ngoài cảm và không ngại hao tổn về tiền bạc, thời gian, công sức, miễn sao liên lạc được với người âm và tìm lại được hài cốt thất lạc Bài viết này hướng đến định vị một hướng tiếp cận cho hiện tượng tìm mộ bằng ngoại cảm ở Việt Nam hiện nay từ góp nhìn nhân học văn hóa và thử gắn kết hiện tượng này trong dòng chảy nghiên cứu về lên đồng thông qua quan hệ tương liên giữa chúng

1 Nhà ngoại cảm tìm mộ - Họ là ai?

Cho đến nay, hiện chưa có con số chính thức về số lượng các nhà ngoại cảm nhưng đã có những ước lượng đoán định rằng ở Việt Nam có hàng ừăm người Trên thực tế chỉ có khoảng vài chục nhà ngoại cảm có tên tuổi, được nhiều người biết đến Những kiểm nghiệm khoa học cho biết bản thân nhà ngoại cảm không có chi số nào bất bình thường hay nói cách khác: họ là người bình thường Một kiểm nghiệm thực hiện bởi Viện Khoa học Việt Nam không tìm ra được bất cứ chỉ số báo bất thường nào ờ chị H., một ừong các nhà ngoại cảm nổi tiếng nhất Việt Nam (Trung tâm Nghiên cứu tiềm năng con người, 2001) Những nhà ngoại cảm tìm mộ ở Việt Nam hiện nay đều là những con người bình thường, những họ sở hữu những khả năng đặc biệt Ở họ, không có những dấu hiệu đối tượng muốn thành lập nên một thứ đạo lạ hay một dạng thức tôn giáo mới Nhóm các nhà ngoại cảm tìm mộ ở Việt Nam, đơn giản là sờ hữu một khả năng đặc biệt - khả năng giao thoa với người âm, và họ cung cấp loại hình dịch vụ cho những ai tin và có nguyện vọng sử dụng năng lực ngoại cảm để tìm hài cốt thất lạc

Có nhiều cách thức mà một cá nhân bình thường trờ thành nhà ngoại cảm tìm mộ Dựa trên chính cách thức họ trở thành nhà ngoại cảm, một sự

phân loại đã được đề xưởng bởi Bộ môn Cận tâm lý thuộc Trung tâm Nghiên cứu tiềm năng con người Theo cách phân chia này, các nhà ngoại cảm ở Việt Nam được quy thuộc vào bốn dạng cơ bàn gồm: do biến cố sinh học, bẩm sinh, tập luyện và có sự hỗ trợ tâm linh, được truyền dạy từ người khác (Trung tâm Nghiên cứu tiềm năng con người, 2001) Mỗi một dạng thức điển hình này, bộ môn Cận tâm lý giới thiệu một số nhà ngoại cảm tiêu biểu ờ Việt Nam như chị Phan Bích Hằng, anh Đỗ Bá Hiệp, anh Dương Mạnh Hùng, chị Thẩm Thúy Hoàn, bà Năm Nghĩa Trong sự phân loại này, những trường hợp thuộc dạng biến cố sinh học là những ai trải qua kinh nghiệm cận tử, tức là đã chết lâm sàng trong một khoảng thời gian Sau khi trở lại với cuộc sống, họ nhận ra, bản thân mình có những khả năng đặc biệt, được gọi là khả năng giao thao với vong linh như việc nhìn thấy, nói chuyện được với linh hồn người quá cố

Một sự nhìn nhận khác hơn về các nhà ngoại cảm, là cách phân tích dựa trên phương thức làm việc của nhà ngoại cảm GS Phan Đăng Nhật người có hơn chục năm theo dõi và nghiên cứu hiện tượng này, đã cung cấp một sự phân chia các nhà ngoại cảm tìm mộ theo các mô hình hai nhân vật, ba nhân vật hay dạng thức áp vong Trong cách phân chia này, nhà ngoại cảm hoặc đóng vai trò như người phiên dịch thông tin giữa người quá cố với thân nhân (mô hình 3 nhân vật), hoặc để vong người quá cố nhập vào cơ thể mình để trao đổi thông tin (mô hình 2 nhân vật) hoặc làm người điều khiển vong cho nhập vào một người theo chỉ định, còn gọi là áp vong Sự phân loại này cùa GS Nhật, dựa trên nguyên lý xuất thần nhập hóa, được xem là một trong những kỹ thuật điển hình của shamanism GS Nhật cũng là học già Việt Nam đầu tiên chi ra những liên hệ giữa tìm mộ bằng ngoại cảm và shamanism Ông gợi ý có thể tiếp cận phân tích vấn đề tìm mộ bàng ngoại cảm dựa trên các phân tích về kỹ thuật xuất thần nhập hóa của shamanism

Gợi mở này của GS Nhật giúp đưa một hiện tượng nhiều ừanh cãi và mang tính nhậy cảm chính trị có triển vọng về một hướng tiếp cận nghiên cứu hoàn toàn mới dưới góc độ nhân học tôn giáo về mối tương liên giữa tìm mộ bằng ngoại cảm và hiện tượng shamasism ở nhiều nơi trên thế giới Cách nhìn này sẽ hướng đến chiều sâu những bí ẩn của các nhà ngoại cảm Việt Nam khi nhiều nhà ngoại cảm xác quyết rằng họ luôn có một hay nhiều hơn một sự phù trợ của người âm mà nhà ngoại cảm định danh là Be trên Bề trên cũng là nguồn lực hỗ trợ khả năng tâm linh của nhà ngoại cảm Bề trên có thể cắt cử ra một ai đó có thể là vong linh trẻ con hay

808 Vãn h ó a t h ờ Nữ t h ắ n - MẪU ở VlỆT NAM VÀ CHẢU A

người lớn, có liên hệ với dòng tộc nhà ngoại cảm hoặc là một người xa lạ được biết dưới một cái tên chung chung như cô hay cậu hay một ông quan

nào đó giúp nhà ngoại cảm làm việc tìm mộ.

Dựa trên khả năng đặc biệt cùa mình, các nhà ngoại cảm giúp những

ai có nguyện vọng được gặp người thân quá cố, tìm lại mồ mả thất lạc cũng như giải quyết các nguyện vọng tâm linh khác của những người tín tin ở họ (tín chủ) Có nhiều mô hình tác nghiệp ngoại cảm tìm mộ khác nhau nhưng bản chất có thể coi đây là một dạng thức địch vụ Dịch vụ ngoại cảm này

có hoặc không tính phí, mức độ ít nhiều khác nhau giữa các nhà ngoại cảm Tìm mộ là một phần việc chủ yếu của nhiều nhà ngoại cảm Bên cạnh đó, nhà ngoại cảm cung cấp khá nhiều các dịch vụ khác như xem hung cát, an trạch nhà đất, tìm người mất tích, chữa bệnh hay phù độ cho các nguyện vọng theo yêu cầu của tín chủ

Không phải hầu hết nhưng một số nhà ngoại cảm cũng có những kiêng cữ liên quan đến việc hành nghề Chẳng hạn, ông p cho biết trong nghề nghiệp của ông, không được phép ăn thịt chó, ăn mấm tôm, tỏi, thịt trâu, trứng vịt lộn Một sổ nhà ngoại cảm cần các hình thức tập luyện để duy trì và nâng cao khả năng cùa mình như tập thiền (Trung tâm Nghiên cứu tiềm năng con người, 2001)

2 K hảo nghiệm và kết quả ghi nhận về tìm mộ ngoại cảm

Sự kiện trong lòng xã hội Việt Nam đã và đang xuất hiện thêm nhiều

cá nhân hay nhóm các nhà ngoại cảm, với các câu chuyện ly kỳ phi thường

về khả năng của họ, thu hút sự quan tâm của nhiều nhà nghiên cứu, cơ quan nghiên cứu Cho đến nay, hầu hết các tổ chức tiến hành chủ trì việc nghiên cứu về khả năng ngoại cảm chưa phải là cơ quan nhà nước Các đơn

vị tiến hành nghiên cứu ngoại cảm là các các trung tâm, hội, liên hiệp hội khoa học Duy nhất có một đom vị thuộc Bộ Công an có vai trò tham gia để giám sát kiểm định chương trình và kết quả nghiên cứu trong một chương trình về ngoại cảm tiến hành năm 1999 - 2003 Sau chương trình này, không một dự án, chương trình nghiên cứu ngoại cảm nào khác nhận được

sự tham gia từ phía các cơ quan Chính phủ

Ghi nhận sớm nhất của việc tiến hành nghiên cứu có tổ chức về ngoại cảm tìm mộ là năm 1995 - 1996 (Liên hiệp khoa học công nghệ tin học ứng dụng, 1995, tr 1 - 2; Liên hiệp các hội khoa học kỹ thuật Việt Nam, 1996,

tr 1 - 2) Đến nay, chương trình nghiên cứu khảo nghiệm ngoại cảm hiếm

thấy sự tham gia cùa các đơn vị nghiên cứu chuyên sâu thuộc Chính phủ như Viện Nghiên cứu tôn giáo, Viện Sinh học, Viện Tâm lý học, các bệnh viện - khoa thần kinh, não bộ Nếu có, sự tham gia chỉ dừng lại với với tư cách cá nhân mà không đại diện cho các cơ quan, tổ chức này

Từ 1995 đến nay, số lượng đề tài, chương trình nghiên cứu về tìm mộ bằng ngoại cảm có tăng lên nhưng tổng số công trình nghiên cứu còn khiêm tốn Đáng chú ý là nhóm đề tài mang mã số TK (TK05, TK06, TK 07) của Bộ môn cận tâm lý, Trung tâm Nghiên cứu tiềm năng con người và

bộ ba cơ quan (Liên hiệp khoa học công nghệ tin học ứng dụng, Viện Khoa học hình sự, Trung tâm Bảo trợ văn hóa kỹ thuật truyền thống) Mục tiêu các chương trình nghiên cứu là khảo nghiệm vấn đề người sống tìm người chết và người chết tìm người sống (Phác & Vũ, 2007)

Nỗ lực nghiên cứu về ngoại cảm tìm mộ hơn một thập kỷ qua đem lại một số kết luận ban đầu Tuy nhiên khi công bố, các kết luận này đã gây ra

sự bùng nổ tranh luận mà chưa ai biết hồi kết ra sao Sự tranh biện tập trung vào hai kết luận được các cơ quan nghiên cứu rút ra là: Khả năng tìm

mộ bằng ngoại cảm là sự thật và kết quả đạt mức trên 70%; khẳng định là

có sự tồn tại của linh hồn (Liên hiệp UIA, Viện Khoa học hình sự, Trung tâm Bảo trợ VHKTTT, 2000)

Ở Việt Nam, những kết luận trên bị hoài nghi và phê phán bởi những người theo tinh thần duy vật biện chứng hay những ai đòi hỏi cơ sở khoa học cùa vấn đề Cụ thể, kết luận thứ hai bị chất vấn, phê phán là không có bằng chứng trực tiếp về sự tồn tại của linh hồn Lối chứng minh gián tiếp (thông qua công việc của các nhà ngoại cảm) thiếu sức thuyết phục vì không thể kiểm chứng cho bất cứ ai cũng nhìn thấy linh hồn, không chỉ riêng nhà ngoại cảm Tuy nghi ngờ các kết luận trên nhưng một số ý kiến thừa nhận khả năng ngoại cảm tìm mộ là có thực nhưng loại trừ khả năng linh hồn tồn tại vì nó mâu thuẫn với hiểu biết của khoa học đương đại Cách giải thích khác được đưa ra như là việc đọc bức xạ tàn - đọc thông tin chứa trong một dạng vật chất (bức xạ tàn dư) từ suy nghĩ cùa người chết (Đỗ, 2000) Những chất vấn ngược lại thuyết bức xạ tàn dư đã có ở chỗ nó chưa lý giải được việc cập nhật thông tin sau khi chết mà nhà ngoại cảm làm được thì chưa thể giải thích (Phạm Ngọc Dương, 2007)

Kết luận thứ nhất, cũng bị nghi ngờ là không đáng tin cậy vì các chương trình mắc lỗi phương pháp vì đã triển khai thu thập số liệu trên thực địa không phải ở trong phòng thí nghiệm có tiêu chuẩn Cuộc tranh

810 Van h ó a t h ờ Nữ t h ắ n - MẴU ở VlỆT NAM VÀ CHÂU A

luận về phương pháp nghiên cứu vẫn tiếp diễn nhưng từ 2000 đến nay, các chương trình chưa có sự đổi thay đáng kể nào về phương pháp trong điều kiện còn hạn chế của các tổ chức, cá nhân tiến hành nghiên cứu ngoại cảm nói trên Cho đến nay, người ta cũng chưa một thử nghiệm ngoại cảm có kiểm soát nào công bố kết quả nghiên cứu, không một nhà ngoại cảm tham gia khảo nghiệm năng lực ở ngoài lãnh thổ Việt Nam

Các chương trình nghiên cứu cho biết tập hợp được đội ngũ đông đào các nhà khoa học có chuyên môn, giàu kinh nghiệm ờ đa ngành, đa lĩnh vực Có thể nhận thấy nhiều thành viên tham gia các chương trình là trí thức có học hàm, học vị, từ Thạc sĩ trở lên (Nguyễn Chu Phác, Hàn Thụy

Vũ, 2007, tr 20 - 40; Liên hiệp khoa học công nghệ tin học ứng dụng, Viện Khoa học hình sự, Trung tâm Bảo trợ văn hóa kỹ thuật truyền thống,

2001, tr 15) nhưng dễ thấy sự tham gia nghiên cứu hay hỗ trợ công tác nghiên cứu của nhiều người yêu thích tìm hiểu lĩnh vực này Phía đối lập hoài nghi khả năng ngoại cảm phê phán đội ngũ nghiên cứu ờ ba điểm: còn yếu kém về chất lượng và trình độ, không đủ thành phần cần thiết (như: nhà ảo thuật, khoa học tự nhiên: sinh học, vật lý, hóa học, điều khiển học , chuyên gia về ngoại cảm, về hệ thống thông tin, nhà thôi miên, các bác sĩ chuyên khoa não bộ, thần kinh) (Đỗ Kiên Cường, 2007) Theo đó, người phản đối dẫn chứng ờ một chương trình nghiên cứu quy mô lớn mà không ai trong nhóm tác giả có kiến thức cần thiết về ngoại cảm, thiếu kiến thức chuyên ngành, không thiết kế được thí nghiệm có kiểm soát và bị nhà ngoại cảm làm xiếc (Việt Tiên, 2007) Tuy bị chỉ trích khá nặng nề nhưng đến nay, nhiều chương trình nghiên cứu về ngoại cảm đang thực thi chưa

có sự tái cẩu ừúc đội ngũ nhà nghiên cứu, đáp lại yêu cầu của giới hoài nghi ngoại cảm

Các kểt quả nghiên cứu về thực hư khả năng ngoại cảm, về sự tồn tại của linh hồn và các cuộc tranh luận bùng nổ xung quanh vấn đề này đã đưa lại một hệ quả là nhiều người dân tiếp xúc được với thông tin về ngoại cảm qua nhiều kênh truyền dẫn

3 Người đi tìm mộ bằng ngoại cảm

Tìm mộ bằng khả năng ngoại cảm ngay từ khi xuất hiện vào những năm đầu của thập kỷ 90 của thế kỷ trước đã ngay lập tức đáp ứng nhu cầu của đông đảo các tầng lớp nhân dân, từ thành thị cho tới nông thôn Nhiều nhà ngoại cảm gặp rắc rối với chính quyền vì họ là nguyên nhân gây nên

tình trạng tụ tập đông người, gây mất trật tự an ninh xã hội bởi hàng trăm hàng nghìn tín chủ chờ đợi để mong giúp đỡ tìm được mộ phần người thân Trong một nghiên cứu thục hiện năm 2006, tôi nhận thấy ràng tín chủ của ngoại cảm không phân biệt giới tính, khu vực cư trú hay trình độ học vấn Nguồn gốc tôn giáo và thành phần tộc người cũng đa dạng, và khách hàng của nhà ngoại cảm còn bao gồm cả những người Việt hiện sinh sống và làm việc ở nước ngoài

Sức hấp dẫn của ngoại cảm đối với mưu cầu tìm mộ của tín chủ là vô cùng lớn Trong chương trình khảo nghiệm thí điểm (Liên hiệp UIA, et al., 2000) thực hiện với một nhóm các nhà ngoại cảm năm 1999 tại Hà Nội, chỉ trong chưa đầy 6 tháng, số nguyện vọng đăng ký đã lên tới con số 3.000 trước khi ban tổ chức phải cho dừng việc đăng ký Trong giai đoạn hai của nghiên cứu này Việc tổ chức đărig ký người tham gia khảo nghiệm được triển khai trong 3 tháng, và người ta đã nhận được hơn 2.200 đăng ký Báo chí thời gian này cũng phản ánh việc nhiều tín chủ không quản ngại xa xôi, khăn gói cùng người thân tìm đến gặp nhà ngoại cảm, nhưng vì quá đông người cùng có nguyện vọng như tìm mộ nên họ đành xếp hang chờ đợi đến lượt mình Một báo cáo về khả năng đặc biệt của cô Nguyễn Thị Phương ở Thanh Hóa cho biết, nhiều tín chủ đã kiên trì chờ đợi để được giúp giao thao với người âm, tìm hài cốt thất lạc trong một vài ngày đến hàng tuần lễ hay thậm chí hai tháng (Bộ môn Cận tâm lý, 2000)

Tín chủ tìm đến gặp và xin nhà ngoại cảm giúp đỡ thông qua việc tiếp xúc thông tin qua nhiều kênh, chính thức và bán chính thức Thông tin

họ nắm bắt được có thể qua các kênh truyền thông đại chúng như báo dài, các báo cáo nghiên cứu, qua tin đồn hay từ kết quà tìm kiếm của người thân bạn bè Từ thành phố đến chợ quê, trên các sạp bán băng đĩa, người ta

có thể tìm mua rất dễ dàng với giá rẻ các đĩa phim ghi hình các buồi nói chuyện, các kỷ yếu hội thảo về các nhà ngoại cảm hay chủ đề tìm mộ, giao thao với người âm

Có những người đã tìm gặp và được nhà ngoại cảm giúp đỡ tìm được hài cốt người thân Họ cũng dành thời gian để kể lại chuyện mình đi tìm

mộ và tại sao bản thân mình tin vào việc này Nhiều hồi ức của những người có uy tín xã hội, quyền lực hay học vấn cao trong xã hội như của ông Trần Phương, tướng Trần Độ đã được nhân rộng và phổ biến cả ngoài đời và trên mạng internet, như là nhân tố để thúc đẩy thêm nhiều người tìm đến với nhà ngoại cảm xin được giúp đỡ

812 Van hóa th ờ NữTHÁN - MẪU ở V lỆ T NAM VÀ CHÂU Á

Tín chủ có nhiều cách để kiểm nghiệm và thẩm định hài cốt họ tìm được với sự giúp đỡ của nhà ngoại cảm Tuy hiếm người có đù khả năng và điều kiện để kiểm tra theo phương pháp giám định gen (AND) nhưng đã có một số kết quả trùng khớp xác nhận bởi Viện Công nghệ sinh học Ngoài phép thử giám định gen, các tín chủ áp dụng những phương thức riêng để trắc nghiệm kết quả tìm mộ Theo quan sát và ghi nhận cùa bộ môn cận tâm lý (Trung tâm Nghiên cứu tiềm năng con người, 2001), người tìm mộ thường sử dụng một hay kết hợp nhiều phương pháp thuộc nhóm 13 cách thức xác định hài cốt như: cắm trứng đũa, căn cứ vào các thông tin về vị trí

mộ, hoàn cảnh, đặc điểm mộ, vật tùy tang cùng hài cốt, đối chiếu thông tin giữa các nhà ngoại cảm, xem nắm đất nghi là nơi an tang hài cốt, căn cứ vào ảnh do nhà ngoại cảm vẽ, chụp ảnh trường sinh học mà hài cốt phát ra, các động vật được điều dẫn đến trong quá trình tìm mộ, nén hương rung trên hài cốt, con lắc, nhỏ máu người cùng huyết thống vào xương, thử khả năng nhà ngoại cảm trên hiện trường

Trong hành trình tìm mộ, không ít người đổ vỡ niềm tin vào một nhà ngoại cảm Sự đổ vỡ này có nhiều cấp độ khác nhau, người ta có thể không tin nhà ngoại cảm đó hay không tin toàn bộ câu chuyện về ngoại cảm Nhiều người chấp nhận sự thất vọng trong im lặng nhưng cũng có những tín chủ có những phản ứng gay gắt vì có cảm giác mình bị nhà ngoại cảm lừa gạt Kết quả của những phàn ứng này có thể là các cuộc xô xát, to tiếng hay yêu cầu cơ quan công an, nhà báo điều tra làm rõ những điều được gọi

là thủ đoạn lừa gạt của nhà ngoại cảm

4 Bối cảnh Việt Nam và vấn đề tìm mộ bằng ngoại cảm

4.1 Chiến tranh việc mất mồ mả ở Việt Nam

Ngoại cảm tìm mộ sờ dĩ trở thành một hiện tượng xã hội tại Việt Nam bởi ờ đây đã có những tiền đề thuận lợi cho sự phát triển Những tiền

đề này liên quan đến bối cảnh lịch sử, văn hóa và chính trị tại Việt Nam Chiến tranh và những xung đột lâu dài ở Việt Nam đã để lại nhiều mất mát đau thương và xáo trộn liên quan đến thất lạc hài cốt thân nhân Thế kỷ

XX, Việt Nam trải qua nhiều cuộc chiến tranh và xung đột biên giới Một học giả nước ngoài nhận định rằng Việt Nam sau hơn 25 năm vẫn còn bị đeo đẳng bởi chiến tranh (Gustafsson, 2009) Theo ghi nhận cùa Gustafsson, chỉ trong những năm tháng chiến tranh tính từ 1945, đất nước này đã có hơn 5 triệu người chết, tức 13% dân số trên tổng số 38 triệu

người Không hiếm thấy những hộ gia đình mất hai, ba, bốn thành viên hay nhiều hơn thế Những ghi nhận của Gusstafsson không bao gồm các cuộc xung đột biên giới Tây Nam và phía Bắc giữa Việt Nam và các quốc gia láng giềng trong thế kỷ XX Một con số khác, do Derek Summerfield công

bố, thì hiện vẫn còn 300 nghìn người được xem là mất tích cần được tìm kiếm (Kwon, 2006, p 15) Chiến tranh dường như đã lùi vào quá khứ, và

dễ nhận thấy trong cuộc sống, người Việt Nam không thường trực bàn về những cuộc chiến tranh mà bản thân hay gia đình họ trải qua nhưng vẫn hiện hữu trong tâm trí họ một phần ưu tư, nỗi ưu tư của người thất lạc mồ

mả người thân hay tổ tiên vì chiến tranh hay những xáo động mà nó đem lại Ẩn sau cuộc sống bình dị trôi qua mỗi ngày, vẫn là những hoài niềm niệm xót thương cho người thân quá cố Qua quan sát của Gusstafson, Việt Nam vẫn còn đó những dấu ấn chiến tranh không phai mờ trên khắp dọc dài đất nước Chỉ riêng ở miền Bắc Việt Nam, tác giả này cho biết đã có hơn 3.000 đài tưởng niệm dọc tuyến đường Trường Sơn lịch sử Các nghĩa trang này chi dành cho liệt sĩ hay những người có công, không bao gồm người dân bình thường Ở Việt Nam dù chiến tranh đã đi qua, nhưng người

ta vẫn cần một thế giới dành cho người quá cố, một thế giới khác để linh hồn của những người chết thuộc về Trong một nền văn hóa như Việt Nam, nhấn mạnh tính việc cải táng và thờ cúng tổ tiên thì những mất mát người thân, thất lạc mồ mả trong thời gian chiến ứanh sẽ vẫn mai đeo đẳng người sống như một nỗi bận tâm trong đời Có vẻ như các cuộc chiến ờ Việt Nam

sẽ chẳng bao giờ đi qua cho đến khi người lính cuối cùng được tìm đón và

an tang hài cốt

Những hoàn cảnh lịch sử cụ thể ít nhiều gây khó khăn cho nguyện vọng tìm đón hài cốt thân nhân của một bộ phận nhân dân Từ sau năm

1975, từ khi hòa binh lập lại, nhà nước Việt Nam đã tiến hành tìm kiếm và quy tập hài cốt của các chiến sĩ giải phóng đã hy sinh trong chiến tranh Nhiều người cũng lần theo các dấu tích, thông tin về nơi hy sinh của người thân, đồng đội đề tìm đón hài cốt họ về an táng tại quê nhà Tuy nhiên, việc tìm kiếm này là không dễ dàng và gặp vô vàn khó khăn Nguyễn Thị Hiền (2002) trong luận án tiến sĩ của mình cho biết, những vụ bom đạn đã làm thay đổi cảnh quan, làm mất đi dấu vết từng được ghi nhận là nơi an tang người chết Hệ quả tất yếu là, nhiều người đã không tìm lại được hài cốt thân nhân

Một nguyên nhân khác, trong suốt thời gian chiến tranh, để tránh những vùng chiến sự, nhiều nơi đã phải tiến dành tản cư, chấp nhận rời nơi

814 Van h ó at h ờ N ữ t h ấ n - MẪU ở VlỆT NAM VẢ CHÂU A

chôn rau cắt rốn, bỏ lại mồ mả tổ tiên để tìm kiếm sự an toàn Nhưng khi

có thể an bình trờ lại làng quê cũ, họ không còn thấy mồ mả ông cha, không hiểu đã được di chuyển đi nơi nào vì nhiều lý do như làm đường, xây công sự hay các công trình thủy lợi Ngay cả trong các cuộc di chuyển hài cốt, nghĩa trang có quy mô, nhiều ngôi mộ có tên, bỗng dưng thành vô danh vì sự bất cẩn của những người làm nhiệm vụ di chuyển hài cốt

Có những lý do như là hệ lụy lịch sử, một thời gian dài ở miền Bắc Việt Nam, với khẩu hiệu tất cả vì tiền tuyến Người ta phải xếp lại những

lo toan cá nhân mà hướng đến tiền tuyến Dù muốn tìm kiếm lại hài cốt người thân, họ cũng khó mà có đủ tiền bạc, thời gian để làm điều đó (Nguyễn Thị Hiền, 2000) Chưa kể, đó là thời kỳ lịch sử, nhiều người không bận tâm đến chuyện mồ mả tổ tiên bởi họ có cái nhìn duy vật

4.2 Tổ tiên, người quá cố - niềm tin và thờ phụng

Văn hóa Việt Nam có truyền thống thờ phụng tổ tiên và người đã khuất như một sự tất yếu trong đời sống tâm linh, dù đậm nhạt trong các giai đoạn lịch sử khác nhau Người ta tin rằng người chết có cuộc sống ở thế giới bên kia và giữa hai miền thế giới âm và dương, có sự liên thông Phạm Công Chánh (1993) cho biết ờ người Việt, linh hồn được chia ra thành (1) linh hồn tổ tiên gia đình, (2) linh hồn tổ tiên gia tộc, (3) linh hồn thủy tổ dân tộc (4) linh hồn quốc gia dân tộc (5) linh hồn tổ nghề tổ nghiệp Người ta tin rằng vong linh tổ tiên vẫn ngự trên bàn thờ trong mỗi gia đình

và hằng ngày chứng kiến mọi việc xảy ra đối với con cháu Hộ gia đình Việt Nam coi trọng chữ hiếu, mà ờ đó phận làm con cố ưách nhiệm chăm sổc bố mẹ ông bà, kể cả phần mộ của họ sau khi qua đời Anh chị em trong gia đình cũng có trách nhiệm tương liên đối với mộ mả Những người phận làm con mà để thất lạc mồ mả ông cha, bị xem là phạm tội bất hiếu, trong đời cần phải nỗ lực tìm kiếm hay nếu không thể phải di ngôn lại cho con cháu đời sau tìm kiếm thay mình Heonik Kwon (2008), giáo sư đại học LSE danh tiếng tại London đã ghi dấu và có những giải thích đa lớp nghĩa rất hay về đồng tiền vàng mã người ta đốt cho tổ tiên Trong nghiên cứu về những bóng ma chiến tranh, ông còn phát hiện thêm vào hệ thống phân loại một dạng thức hồn ma mới được tìm thấy nằm ngoài những phân loại đã khởi xướng bởi Durkhiem và những người ủng hộ (Durkheim & Swain,

1915, p 280), đó là những cô hồn chiến tranh Việt Nam Nhưng oan hồn chết trong chiến tranh nhưng chưa được siêu thoát sang thế giới bên kia để