Một số ví dụ minh họa cho hiện tượng trên có thể thấy từ các sinh cảnh núi lửa với các đường rãnh của dòng nham thạch còn gọi là đường hầm, các hang động được tạo thành trong quá trình b
Trang 1MÔI TRƯỜNG CAT-X-TƠ VÀ CÁC HỆ THỐNG HANG ĐỘNG
Các sinh cảnh Cat-x-tơ biểu hiện một khía cạnh đầy ý nghĩa và đóng vai trò đặc biệt quan
trọng trong quá trình kiến tạo địa chất của Trái Đất Thuật ngữ cat-x-tơ chỉ thị một dạng địa
hình đặc thù được biểu hiện bằng nhiều dạng sinh cảnh và địa mạo riêng biệt Trên bình diện rộng, nó thể hiện kết quả của cả quá trình phân rã các loại đá trong nước tự nhiên và tạo ra dạng kiến tạo địa chất ở mức độ lớn hơn một dạng sinh cảnh thông thường nào đó Hiểu theo nghĩa hẹp, thuật ngữ này chỉ một khu vực nào đó được hình thành từ những quá trình bào mòn mà thành Còn theo nghĩa rộng, nó chỉ thị một hệ thống địa mạo, dạng sống, năng lượng, nước, các thể khí, đất đai và đá gốc khá phức hợp nhưng luôn vận động Trạng thái bất ổn của bất cứ hình thái nào cũng sẽ gây tác động lên phần còn lại của hệ thống
Tất các các hình thái đá đều có thể bị hòa tan theo các mức độ khác nhau, nhưng phần lớn hình thái cat-x-tơ khi đã được định hình hoàn toàn thì là do các loại đá có hệ số hòa tan lớn hơn các loại khác Chính vì vậy, nhìn chung sự hình thành cat-x-tơ phần lớn là từ các lọai đá gốc các-bon-nát như đá vôi, đô-lô-mít và đá trầm tích muối (tạo thành do bay hơi kiệt) như cao lanh (ví dụ: ở Ukraine) Những loại đá như vậy chiếm khoảng 30% bề mặt vỏ trái đất nhưng biến thể ở nhiều dạng khác nhau tùy theo mức độ phản ứng của từng loại trong quá trình catx-tơ
Với sự ổn định về môi trường và trong thời gian đủ lâu, các hiện tượng cat-x-tơ hóa thực thụ cũng có thể chuyển hoá thành loại đá hầu như không hoà tan như thạch anh và sa thạch, trong khi hiện tượng bào mòn do hoà tan lại xảy ra đối với loại đá gra-nít hay các loại đá tương tự
Các hang động và những hệ cat-x-tơ điển hình khác của cũng có thể là kết quả của các quá
trình chuyển hoá khác nhau, và là nguyên nhân chính của một hiện tượng được gọi là hiện
tượng cat-x-tơ hóa phi các-bô-nát - một loại hệ đất đai mang những đặc điểm giống cat-x-tơ với các hang động và bề mặt phức tạp nhưng không phải là kết quả của quá trình hòa tan tự nhiên
Một số ví dụ minh họa cho hiện tượng trên có thể thấy từ các sinh cảnh núi lửa với các đường rãnh của dòng nham thạch (còn gọi là đường hầm), các hang động được tạo thành trong quá trình băng tan bên trong hoặc dưới các dòng sông băng, trong các lớp tuyết đóng băng, hoặc trong các tầng băng vĩnh cửu, các hang động là kết quả từ các hoạt động dịch chuyển kiến tạo địa tầng, và các hang động được hình thành do sự lắng đọng hoặc các quá trình phản ứng hóa học khác trong quá trình lắng đọng, hoặc xảy ra bên dưới lớp địa tầng cứng sát vỏ trái đất
Rất nhiều nguồn gốc được nhắc đến trong tài liệu hướng dẫn này cũng đóng vai trò quan trọng trong việc hình thành các sinh cảnh cat-x-tơ phi các-bô-nát; nhưng nhìn chung, dù bất
kể thuật ngữ “cat-x-tơ” được sử dụng ở trường hợp nào trong tài liệu này, người đọc cũng nên hiểu thuật ngữ này bao gồm các các trường hợp cat-x-tơ phi các-bô-nát
Trong một số môi trường, các quá trình hòa tan bị các hoạt động kiến tạo địa chất khác che lấp như xói mòn do băng tan, trong nhiều trường hợp khác sự hòa tan lại chiếm ưu thế Các địa hình cat-x-tơ thường được biết đến nhiều nhất như là các hệ thống đã cạn nước hoặc các
hệ thống hang động phát triển trong quá trành hòa tan đá trong nước, nhưng cũng có thể cat-x-tơ mang những đặc tính hình thành rất phức tạp Trong các địa hình cat-cat-x-tơ, các đường cạn nước thường được các cấu trúc địa chất đặc thù dẫn hướng và địa mạo trêb bề mặt có thể
Trang 2mang một sắc thái hoàn toàn khác bên dưới – trong thực tế các vùng cat-x-tơ phát triển hoàn thiện thường không có các dặc tính bề mặt khô điển đình Trên bề mặt thường là các thung lũng khô cạn, và các nguồn nước ngầm dưới đất thường chảy ra từ những kẽ nứt trên mặt đất, đôi khi chảy từ thung lũng này sang thung lũng khác và thường chảy lên cả triền đồi dốc do
áp suất nén từ các đường ống tạo thành từ quá trình hòa tan đá trong không gian hạn hẹp Thời gian chảy của các dòng nước ngầm là tương đối nhanh nên các cơ hội để làm sạch tự nhiên các chất lắng cặn hoặc các tác nhân ô nhiễm khác hầu như không có Các cơ chế gây bệnh có cơ hội tồn tại trong suốt thời gian chảy Để tìm hiểu cặn kẽ những hoạt động cơ bản này cần quan tâm đến cả những trở ngại về quá trình hình thành, bao gồm những điều kiện bất lợi của nền đất trong việc kiến tạo các cấu trúc khác nhau, sự lún sụt của bề mặt và những đập chứa nước nhân tạo bị rò rỉ
Các hang động, thường được trang điểm với những khối đá trầm tích, thạch nhũ như măng đá
và nhũ đá, hoặc thậm chí bằng những đống băng đá dồn tích lại trong những hang động nằm khá cao Đối với phần lớn mọi người, những loại hang động này đem lại cho họ sự hiểu biết tốt nhất về các thành phần cấu thành cat-x-tơ Nơi đây sẽ đem lại những danh lam thắng cảnh, những câu chuyện huyền hoặc, những niềm hứng khởi và thách thức và vì thế, đây chính là nguồn quan trọng cho ngành giải trí và phát triển du lịch
Hiện nay chỉ còn rất ít những nơi còn có thể bảo vệ cat-x-tơ đúng dạng nguyên sơ của nó Hơn nữa, để có thể bảo tồn và gìn giữ những nơi này, cần nỗ lực tập trung vào việc khắc phục những hậu quả do việc quản lý tồi từ trước đến nay, cũng như phải tập trung vào việc phục hồi lại hệ sinh thái
Bí ẩn cùng vẻ đẹp của những nơi này khiến cho sự chú ý chỉ phần nhiều tập trung chuyên biệt vào những hang động và làm ta quên mất môi trường cat-x-tơ rộng lớn hơn thế Sự bảo vệ
và quản lý môi trường cat-x-tơ ở trên bình diện rộng hơn là rất quan trọng, không chỉ là điều hiển nhiên mà còn có tác động trực tiếp đến sự bảo vệ vững chắc và phù hợp đối với một hang động cụ thể hoặc đối với bất kì yếu tố cấu thành một sinh cảnh cat-x-tơ nào
III TẦM QUAN TRỌNG CỦA CÁC HANG ĐỘNG VÀ CAT-X-TƠ
Ngoài vai trò rất trọng trong việc giúp gìn giữ lại những giá trị điển hình của quá trình hình thành địa mạo cat-x-tơ và các sinh cảnh trong chiến lược gìn giữ tính đa đạng địa chất của trái đất, các vùng cat-x-tơ còn mang nhiều giá trị về kinh tế, văn hóa và khoa học Chính vì vậy, đôi khi một sự đòi hỏi nào đó đối với giá trị này sẽ mâu thuẫn với một giá trị khác
CÁC GIÁ TRỊ KINH TẾ
Nông nghiệp, lâm nghiệp, quản lý nguồn nước, khai thác đá vôi và ngành du lịch là những lĩnh vực được hưởng lợi nhiều về kinh tế trong các vùng cat-x-tơ
Phần lớn dân số trên thế giới đều phụ thuộc vào sản xuất nông nghiệp Và nông nghiệp lại hoàn toàn phụ thuộc vào chỉ một vài cen ti mét bề dày trên vỏ trái đất Một số vùng cat-x-tơ đem lại sự màu mỡ và năng suất cho đất đai phục vụ tốt cho việc quảng canh lẫn thâm canh
Có hàng triệu người sinh sống tại những khu vực cat-x-tơ, nhưng đất đai ở những vùng này lại rất dễ bị tổn thương do nhiều quá trình điển hình cat-x-tơ bị suy giảm dẫn đến sự gia tăng
áp lực lên đất trồng Các hang động đôi khi được sử dụng phục vụ một số hình thức chuyên
Trang 3canh trong nông nghiệp và công nghiệp, bao gồm cả việc nuôi cá, trồng nấm và sản xuất pho-mát Ở Đông Nam châu Á, loài chim yến sống trong hang động tự nhiên đã giúp phát triển một ngành công nghiệp quan trọng trong việc khai thác tổ yến và cho đến nay hoạt động này vẫn mang tính khá bền vững về sinh thái Tuy nhiên, những hoạt động như vậy cần được theo dõi giám sát chặt chẽ để đảm bảo không xảy ra hiện tượng khai thác quá mức
Theo ước tính, có một phần tư dân số trên thế giới lấy nước từ các nguồn cat-x-tơ, có thể từ các dòng suối riêng lẻ hay từ nguồn nước ngầm cat-x-tơ Vì vậy, một số hình thái cat-x-tơ điển hình chịu tác động rất lớn từ các nguồn nước Người Maya cổ đại đã từng sử dụng các
hang động và cenotes (nơi thiêng liêng – tiếng Maya cổ - Người dịch) cho nhiều mục đích
khác nhau; gần đây hơn, nhiều công trình xây dựng quan trọng được tiến hành trong các khu vực cat-x-tơ ở Slovenia và Trung Quốc Thủy lợi, thủy điện và ngư nghiệp là những nguồn lợi lớn có thể khai thác từ các nguồn nước cat-x-tơ Đôi khi việc tận dụng các nguồn nước cho sản xuất nông nghiệp hay cho nhu cầu sử dụng trức tiếp của con người trong các vùng cat-x-tơ thượng lưu của các dòng suối không phải là điều dễ dàng Các tác nhân gây ô nhiễm
có thể được phát tán nhanh chóng dưới các hệ thống nước ngầm ngay dưới lớp bề mặt
Ở một số vùng cat-x-tơ, có nhiều nguồn tài nguyên rừng còn tồn tại, hoặc đã từng tồn tại Tuy nhiên, hạn hán cộng với việc các nguồn nước tự nhiên bị cạn kiệt có thể là một trở ngại lớn đối với hoạt động trồng rừng và sự biến mất của các khu rừng có thể khiến cho đất trồng bị mất vĩnh viễn không thể khắc phục cũng những thay đổi về sinh thái thủy học
Đá vôi là một nguồn lợi quan trọng có thể khai thác phục vụ cho nhiều ngành khác nhau trong nông nghiệp và công nghiệp, ví dụ như làm chất gây cháy trong luyện kim, hay được sử dụng làm giảm bớt các nguy cơ gây ô nhiễm như việc dùng để tách khí đi-ô-xít lưu huỳnh Đá vôi được sử dụng phục vụ xây dựng, cho nông nghiệp và các ngành công nghiệp khác nhau khác thì lại mâu thuẫn với các mục đích sử dụng và giá trị của cat-x-tơ khác cần lên kế hoạch và thực hiện một cách cẩn trọng Quá trình khoáng hóa quan trọng cũng đã xảy ra trong một số khu vực cat-x-tơ, và các địa hình đá vôi đôi khi che lấp mất những tầng lắng quan trọng của ngành công nghiệp dầu mỏ
Du lịch là một trong những hoạt động kinh tế chính trong một số khu vực cat-x-tơ, trong đó
có việc sủ dụng cả những hang động đã phát triển và những hang động chưa được mở mang đầy đủ, và phong cảnh bề mặt, qua đó tạo việc làm cho địa phương Mỗi năm, khoảng 20 triệu người tham quan các hang động trên toàn thế giới, trong đó Hang Ma-Mút tại Ketucky (Hoa Kì) mỗi năm đón tiếp trên 2 triệu lượt khách Trên toàn thế giới hiện nay có khoảng 650 hang động có hệ thống chiếu sáng và phục vụ cho các hoạt động du lịch, không kể những hang động được sử dụng cho những hoạt động “du lịch hoang dã” mà khách du lịch phải mang theo đèn chiếu sáng để tự khám phá Ngoài ra, đối với những vị không thể đến tận nơi,
họ vẫn có thể tham quan qua những ấn phẩm phim ảnh, video và nhiếp ảnh, những sản phẩm này có thể là nguồn thu quan trọng đối với nền kinh tế tại một số địa phương Những sản phẩm truyền thông như vậy cũng đóng vai trò đáng kể trong việc bảo vệ những giá trị của các hang động và cat-x-tơ cho ngành du lịch cũng như cho môi trường
Ở một số nơi trên thế giới, các hang động được sử dụng như một nơi điều dưỡng cho những bệnh đường hô hấp và các bệnh khác, đặc biệt là những nơi có suối nước nóng như Banff (Canada) và Budapest (Hungary)
Một số hang động ngày nay vẫn là nơi ở của con người Một số nơi khác thì được sử dụng làm nơi trú ẩn hoặc làm nơi sơ tán tránh các cuộc không kích và các hoạt động quân sự khác
Trang 4Việc sử dụng các hang động như vậy có bền vững hay không phụ thuộc vào nguồn không khí
và nguồn nước sạch
Trang 5CÁC GIÁ TRỊ KHOA HỌC
Trong các môi trường cat-x-tơ, có vô số các giá trị về khoa học mà những nơi này lưu giữ Đối với các ngành khoa học về trái đất, cat-x-tơ đem đến cho các nhà địa chất về nền đá gốc giúp làm sáng tỏ những vấn đềvề khoa thạch học, những cấu trúc địa chất và những khoáng chất Còn những nhà cổ sinh học lại có thể tìm thấy những di chỉ hóa thạch quí giá Các nhà địa mạo học lại có thể tìm hiểu sâu về quá trình phát kiến của các hình thái đất hoặc quá trình thay đổi khí hậu trong một khu vực rộng lớn từ các hình thái học của các hang động rieneg biệt cho hay sự nghiên cứu về các lớp trầm tích trong hang động Các hang động thường lưu giữ nhiều hiện vật khảo cổ và cổ sinh vì đây là môi trường thuận lợi cho việc bảo tồn những hiện vật này trong tình trạng tốt
Đối với các nhà khoa học thường thức, cat-x-tơ rất quan trọng vì đây là nơi cư ngụ của rất nhiều loài và quần thể động thực vật ở trên bề mặt hay dưới ngầm và đang bị đe dọa Một số khu vực cat-x-tơ còn là nơi cứu cánh của những loài vẫn cố thủ trong lòng đất bất chấp những thay đổi về môi trường đã làm những họ hàng trên mặt đất của chúng không có cơ hội sống sót
Dơi có lẽ là những sinh vật đã thích nghi tốt nhất với môi trường sống trong hang động, nhưng cũng có rất nhiều loài động vật đặc hữu có xương sống và không xương sống lấy hang động làm nơi ở, một số loài có số lượng cá thể rất nhỏ hoặc đã biến đổi rất tốt để thích nghi với môi trường khá ổn định trong lòng đất này Ở rất nhiều khu vực cat-x-tơ, nhưng không phải ở tất cả, các điều kiện môi trường dưới lòng đất có thể rất ổn định và các sinh vật hang động có khả năng thích ứng rất kém đối với mọi sự thay đổi môi trường nơi này Cổ thực vật học bán hóa thạch cũng thường có giá trị quan trọng
CÁC GIÁ TRỊ NHÂN SINH
Một số vùng cat-x-tơ mang những giá trị hết sức quan trọng về tinh thần, tôn giáo, mỹ học, giải trí và giáo dục
Ở nhiều nơi trên thế giới các cộng đồng thường gắn các hang động nào đó hoặc những hình thái đá vôi với những ý nghĩa đặc biệt, như trường hợp người Maya sử dụng các hang động như là đền thờ của họ Rất nhiều người Hindu và những người theo đạo phật cũng đã xây dựng những đền thờ của họ trong hang động Một số cộng đồng Phật giáo còn xây dựng những đền thờ phỏng theo các hang động, như trường hợp ngôi đền thiêng Sokkurum tại Hàn Quốc và những ngôi đền được xây dựng tại Rangoon cho sự kiện Hội nghị Phật Giáo Thế giới Trong nhiều trường hợp, các giá trị về tinh thần liên quan đến các nguồn nước ngầm Các tu sĩ người Maya thường cầu nguyện vì thần nước của họ là Chac để giúp họ quản lí nguồn nước Một số con suối nhất định, như là những con suối Muktinath ở Nepal là nơi linh thiêng đối với cả người Hindu và các tín đồ đạo Phật Đối với Công giáo, nhiều hang động cũng mang những giá trị tâm linh hết sức quan trọng, ví dụ như những hang động tại Lourdes Một số ít các hang động phục vụ du khách phương tây chỉ còn thiếu “phòng nguyện” là thành một nhà thờ hoàn chỉnh Điều đó chứng tỏ mối quan hệ giữa tâm linhvà các cảm giác của con người về môi trường trong hang động Khắp nơi trên thế giới, hang động tiếp tục được sử dụng như là nơi chôn cất, và các địa điểm thờ cúng vẫn được dựng lên giữa các vùng
cat-x-tơ, ví dụ như các ngọn tháp tại vùng cat-x-tơ Nam Trung Quốc
Trang 6Nhiều nơi trên thế giới có được những sinh cảnh ấn tượng bậc nhất là nhờ vào các hiện tượng cat-x-tơ hóa, ví dụ như nhiều vùng núi đã thu hút được sự quan tâm của những người thích đi dạo, các nhà leo núi, người chụp ảnh, nghệ sĩ và những người yêu thiên nhiên Ở một số nơi trên thế giới, hoạt động khám phá hang động là một cách giải trí quan trọng, ngoài ra còn phải kể đến hàng triệu người tham quan những hang động đã được ngành du lịch phát triển
Những giá trị về kinh tế, tinh thần và khoa học của các khu vực cat-x-tơ thường được thể hiện trong một linh vực nhỏ gọn, và thường biến những hang động và các khu vực cat-x-tơ thành những giáo cụ tuyệt vời Trong một vài môi trường, thì đó là sự thể hiện mối quan hệ nhân quả, và là bằng chứng rõ nét về những yếu tố quyết định của môi trường đối với xã hội loài người
Việc quản lí các tài nguyên văn hóa cũng thường được đánh giá là khá quan trọng trong các khu vưc cat-x-tơ Một số dòng suối và hang động từng làm nơi sinh tụ của con người và ngày nay chứa đựng nhiều thông tin quý giá về quá trình tiến hóa của xã hội loài người theo từng lớp văn hóa, thể hiện trong các trầm tích lắng đọng hay trong các tranh vẽ trên vách hang động Những di sản còn lại từ thời tiền sử được lưu giữ trong các hang động giúp chúng ta hiểu thêm về tổ tiên của loài người Ngành khảo cổ lịch sử đối với các khu vực cat-x-tơ cũng rất quan trọng, bao gồm những đặc thù của nó như những hệ thống nguồn nước chằng chịt được hình thành trong một số khu vực cat-x-tơ của người Trung Hoa cổ
Những giá trị di sản quan trọng cũng gắn liền với việc hình thành môi trường trong các khu vực cat-x-tơ, khởi nguồn từ những công trình xây dựng từ thời tiền sử trong hang động cho đến những resort hang động ở Châu Âu hay những khách sạn đặc biệt gắn với hang động cho khách du lịch ở Australia và Hoa Kì
Hướng dẫn
1 Để việc lập kế hoạch hiệu quả đối với các vùng cat-x-tơ cần có sự đánh giá đúng và toàn diện tất cả các giá trị về kinh tế, khoa học và nhân sinh, và đặt trong bối cảnh văn hóa và chính trị bản địa
IV NHỮNG NGUY CƠ ĐỐI VỚI CÁC HANG ĐỘNG VÀ CAT-X-TƠ
Trước tiên, điều quan trọng là cần thấy việc bảo vệ những hang động và khu vực cat-x-tơ đúng mực là không chỉ là vấn đề bảo tồn những giá trị tự nhiên mang tính khoa học hay duy
mĩ Trong phần lớn các trường hợp, việc bảo vệ này còn mang hàm ý sâu xa là sẽ đem lại những tác động lớn về mặt kinh tế Việc quản lý tốt khu vực cat-x-tơ nói riêng cũng chính là yếu tố quan trọng giúp quản lý được nguồn nước thật hiệu quả
Hang động và cat-x-tơ thường đặc biệt rất dễ tổn thương và thậm chí, có thể dễ bị tổn thương hơn bất cứ nguồn tài nguyên đất nào khác Trước tiên, tính toàn vẹn của bất cứ hệ thống cat-x-tơ nào đều phụ thuộc vào mối tương tác cụ thể giữa nước, đất, thảm thực vật và đất trồng; nguồn nước này thường được tập trung từ một khu vực rộng lớn hơn; và bất cứ sự can thiệp nào trong hệ thống thủy học này đều sẽ đe dọa khu vực cat-x-tơ và các hang động vì các mối quan hệ khăng khít với mực nước và chất lượng nước Ngoài ra, bất cứ sự gây hại nào đối với tính toàn vẹn của hệ thống cat-x-tơ đều sẽ gây ra những tác động vê thủy học một cách sâu
xa Cần phải nhận thấy rằng các đường chia nước và các lằn ranh hứng nước có thể không trùng khớp với các đường chia nước trên bề mặt đất
Trang 7Thứ hai là, rất nhiều hang động không còn nguồn nước ngầm khởi thủy sau khi những nguồn nước này bị hạ dòng, sẽ trở nên khô ráo, ở trạng thái tĩnh và về cơ bản là không phục hồi
được như ban đầu Phần lớn những hang động phi đá vôi, ví dụ như các hang động do núi lửa
tạo nên cũng được xếp vào loại này Tuy nhiên các dòng nước rỉ giọt và các hoạt động thủy học vẫn đóng vai trò quan trọng trong các quá trình địa hóa trong hang động và đối với cả vùng sinh vật đặc thù, và quan trọng hơn cả là sự tác động của hơi ẩm lên các vi khí hậu trong hang động
Sự khác biệt giữa các hang động có mối liên hệ chặt chẽ với mặt nước ngầm và những hang động đã khô ráo dẫn đến những sự khác biệt xa hơn Những hang động vần còn nước hoạt động hoặc bị ngập theo mùa thường chứa động năng ở mức cao và là nguyên nhân gây ra sự thay đổi liên tục trong hang Những thay đổi này thường làm mất đi vết tích của những sự thay đổi nhỏ hơn, chẳng hạn như những thay đổi do sự viếng thăm của du khách Tuy nhiên, những hang động khác có thể có lượng năng lượng đưa vào rất thấp; ví dụ như năng lượng chỉ có từ chất bài tiết của các loài dế trong động, hay những cơn gió thổi vào hang mỗi ngày chỉ một lần Đối với các hàng động tiếp nhận nguồn năng lượng thấp như vậy, thì sự ảnh hưởng bởi sự hiện diện của con người, dù có cẩn trọng đến đâu, vẫn có thế khá nặng nề Các mối đe dọa có thể ở mức toàn diện nếu đến từ những nguy cơ trực tiếp về sự thay đổi vật
lý (ví dụ một hang động bị phá hủy hoàn toàn do hoạt động khai thác đá), hay đến từ những
nguy cơ gián tiếp, ví dụ như việc sử dụng hang động cho mục đích giải trí làm cho nền hang dần dần trở nên cứng rắn và hoá thạch, dẫn đến sự tuyệt chủng của quần thể động vật sinh sống trong hang vì những sinh vật này sống nhờ vào kết cấu không rắn chắc của nền Những tác động gián tiếp khác bao gồm việc vô tình mang những loại nấm mốc và các sinh vật gây ô nhiễm khác Mặc dù việc kiểm soát các nguy cơ này là không hề dễ dàng nhưng chúng ta cần
nỗ lực nhằm có thể lần lượt giải quyết những vấn đề phát sinh như bên dưới đây
SỰ PHÁ HỦY HOÀN TOÀN
Các hang động hoặc thậm chí các sinh cảnh cat-x-tơ rộng lớn có thể hoàn toàn bị phá huỷ boiứ các hoạt động như nổ mìn, khai thác đá, san ủi cho các công trình xây dựng hoặc phát triển khác, hoặc bị chìm lẫn dưới các công trình chứa nước nhân tạo, hoặc bị biến thành nơi chứa rác thải Những vấn đề này đều là những sự đe dọa rất phổ biến, xảy ra khá thường xuyên và thường là nguyên cớ gây ra các xung đột về sử dụng đất
SỰ NHIỄU LOẠN VỀ ĐẤT VÀ THỦY HỌC
Kể cả khi không gây ra những sự phá hủy trực tiếp, các hoạt động lâm nghiệp, phá đá, dọn đất, xây dựng, sản xuất nông nghiệp, xử lý chất thải vá các hoạt động phát triển khác có thể gây tác động lên hệ sinh thái cat-x-tơ Những sự thay đổi về lớp đất mặt, sự lắng đọng của lớp bùn dưới dòng nước (kể cả từ những hoạt động xả ra khá xa khu vực sinh cảnh cat-x-tơ), sự thảy đổi dòng chảy, và sự biến đổi của thảm thực vật đều có thể gây ra những tác động lớn Việc hút nước quá mức từ các tầng ngậm nước có thể làm suy giảm mực nước ngầm và đôi khi gây ra những hậu quả rất tai hại và rất tốn kém để khắc phục Những hoạt động khai thác như khai thác khoáng trầm tích, thạch nhũ trong động, khai thác phân chim, khai thác lấy đá
điêu khắc và khai thác đá làm non bộ trong vườn (hòn giả sơn – karren – ND), hay việc khai
Trang 8thác tổ yến cúng có thể gây ra những tác động nặng nề, đặc biệt lên hệ sinh thái của hang động
Việc khai thác quá mức nguồn nước ngầm từ các tầng nước ngầm đã để lại những hậu quả phá hủy hết sức nặng nề và tốn kém Đặc biệt tại miền Đông nam nước Mĩ, Trung Quốc và Nam Phi, nhiều vụ lở đất lớn đã phá hủy nhà cửa và các công trình xây dựng kèm theo sự mất mất lớn về nhân mạng
Ô NHIỄM
Việc đổ rác lộ thiên hoặc các chất thải khác trong khu vực đón nước của cat-x-tơ thường để lại hậu quả nặng nề do ô nhiễm Nước thải, các chất thải gia đình, nông trại hoặc chất thải công nghiệp đều là những thủ phạm thường thấy
Ngoài ra còn có nguy cơ gây ô nhiễm không khí do khí hy-đrô-các-bon phát sinh từ những cơ
sở ủ nguyên liệu hoặc các bãi rác
Trang 9Những nguồn ô nhiễm dù đến từ bất cứ nguồn nào như các hợp chất bị nước hòa tan, do vi khuẩn phát tán, do lắng bùn hay đơn giản là do việc đổ đống một khối lượng rác lớn, đều mang tính hủy hoại Đã có nhiều bằng chứng cho thấy việc nguồn nước ngầm bị ô nhiễm đã dẫn đến thảm đại dịch tả tại nước Anh vào năm một854 Những vấn đề như vậy vần còn kéo dài đến tận ngày nay Do đặc thù của vận tốc chảy của dòng nước ngầm là khá lớn trong các khu vực cat-x-tơ nên việc thanh lọc theo cách tự nhiên là khó xảy ra, vì vậy những nguồn bệnh có thể được phát tán nhanh hơn nhiều so với ở các loại địa hình khác Và thậm chí nếu những nguồn ô nhiễm ở cách khá xa khu vực cat-x-tơ nhưng nó vẫn có thể gây ra những tác động gây hại nặng nề
SỰ TẬN DỤNG HANG ĐỘNG CHO DÂN SINH
Về bản chất, con người có thể sử dụng hang động vào nhiều mục đích khác nhau Những hoạt động này bao gồm các mục đích quân sự (để làm kho chứa, làm nơi trú ẩn, nơi áp dụng chiến thuật du kích, làm nơi tránh vũ khí hạt nhân, v.v), làm nơi phục vụ tôn giáo hay tưởng niệm, làm nơi điều dưỡng, chôn cất, sản xuất, chứa nước, làm nơi trú ngụ, trồng nấm, làm phó mát, sản xuất và cất trữ rượu, buôn lậu, phục vụ cho nhiều mục đích nghiên cứu khoa học, du lịch với nhiều hình thái thác nhau, làm thính phòng hòa nhạc, và phục vụ cho các hoạt động giải trí ở nhiều cấp độ
Một số những hoạt động này mang ý nghĩa văn hóa, và thường kéo dài qua nhiều thế kỉ Những hoạt động hang động truyền thống này lại cho thấy một nghịch lí là những tác phẩm
hội họa tuyệt với của quá khứ lại là những dạng thư họa (graffiti) ngày nay; đều là những
hoạt động con người vẽ lên một bức tường nhưng sự khác biệt về thời gian đã khiến những bức vẽ này mang lại những ý nghĩa rất khác nhau Tương tự như vậy, nếu ngày nay một lời
đề nghị thành lập một cơ sở sản xuất pho-mát trong một hang động ở Châu Âu có thể sẽ vấp phải những phản ứng kịch liệt thì hầu như sẽ không ai đưa ra lời đề nghị chấm dứt việc sản xuất pho-mát trong hang Roquefort Cave
Những điều con người làm đối với hang động có thể để lại nhiều tác động lớn:
• sự biến đổi về cấu trúc vật lý của hang động
• sự biến đổi thành phần hóa học của nước
• sự biến đổi về thủy học của hang động
• sự biến đổi về các dòng lưu khí và vi khí hậu
• việc sử dụng ánh sáng nhân tạo
• sự kết chắc hay tan rã của nền hang
• sự xói mòn hay biến đổi các chất lắng kết cùng thành phần cúa nó trong hang động
• sự hủy hoại các loại khoáng trầm tích trong hang động (speleothems- ND)
• sự hủy hoại hệ động vật
• sự xuất hiện của các vi thể hoặc vật thể ngoại lai (như.bê tông, thang; dây leo),
• những tác nhân gây ô nhiễm, chất dinh dưỡng, xác động vật, tảo và nấm
• những tác động bề mặt như xói mòn, lắng bùn, biến đổi thảm thực vật
Những tác động này có thể xảy ra một cách độc lập, dồn tích hoặc đồng vận nhau Ngoài ra còn có những mối quan hệ khá phức tạp giữa những du khách đến thăm động vào cùng một thời điểm bất kì, tần suất các chuyến tham quan này và hậu quả của sự tác động
Trang 10Các hang động và khu vực cat-x-tơ là một trong những hệ sinh thái dễ bị tổn thương nhất, sự suy biến các giá trị của chúng có thể là kết quả của những hiện tượng hay sự kiện xảy ra cách đó khá xa Vì vậy để có thể bảo vệ và quản lí hiệu quả cần có sự quan tâm và hành động trong cả khu vực hay cục bộ
Sự phát triển của các hang động phục vụ du lịch có thể được thực hiện và giảm thiểu được những tác động tiêu cực Ngoài ra, việc tạo cơ hội cho các hoạt động về giáo dục cộng đồng cũng có tác động tốt đến bảo vệ những giá trị này Tuy nhiên, việc chạy đua theo lợi nhuận
có thể dẫn đến những tác động vô tình và gây thiệt hại, hoặc có thể dẫn đến việc phát triển quá nhiều hang động mà kết quả là không mang lại tính bền vững về kinh tế và để lại những tác động gây thiệt hại về lâu dài
Hướng dẫn
2 Tính toàn vẹn của bất cứ hệ thống cat-x-tơ nào đều liên quan đến mối quan hệ qua lại giữa đất, nước và không khí Bất cứ sự tác động nào vào các mối quan hệ này đều có thể để lại những hậu quả không mong muốn, và cần được đánh giá cặn kẽ về khía cạnh môi trường
3 Những nhà quản lý đất đai nên xác định rõ tổng diện tích chứa nước của bất kì vùng đất cat-x-tơ nào, và cần quan tâm đến những tác động tiềm tàng của bất kì hoạt động nào, kể cả không nằm trong khu vực cat-x-tơ đó
4 Những hoạt động gây thiệt hại trong khu vực cat-x-tơ như việc khai thác đá hay xây dựng đập nước cũng cần được xác định rõ nhằm giảm thiểu sự xung đột với các nguồn lực và giá trị nội tại khác
5 Sự ô nhiễm đối với nguồn nước ngầm đặt ra nhiều vấn đề bức thiết trong các khu vực cat-x-tơ, cần phải giảm thiểu và giám sát chặt chẽ Sự giám sát này cần dựa trên các sự kiện hơn
là việc đi kiểm tra theo định kì, và cần lưu ý rằng trong mùa mưa bão và lũ lụt là khi phần lớn những tác nhân gây ô nhiễm xuất hiện trong hệ thống cat-x-tơ
6 Tất cảc những việc sử dụng các khu vực cat-x-tơ vào mục đích dân sinh cần được lên kế hoạch để giảm thiểu những tác động không mong muốn, và để kiểm soát nhằm cung cấp thông tin hỗ trợ cho việc đua ra những quyết định trong tương lai
7 Khi đánh giá đúng những giá trị tự nhiên không thể phục hồi lại được cả các khu vực
cat-x-tơ, hay trong các hang động, thì việc quản lí tốt sẽ cần tập trung vào việc phục hồi những giá trị bị thiệt hại nhiều nhất có thể
8 Sự phát triển của các hang động cho các mục đích du lịch cần được lên kế hoạch cẩn trọng,
và tính đến tính bền vững của các hoạt động này Nếu cần thiết, phải khôi phục lại nguyên trạng các hang động bị hư hại, hơn là mở các hang động mới đón khách du lịch
V MỘT SỐ PHƯƠNG ÁN BẢO VỆ CAT-X-TƠ
Việc bảo vệ các giá trị cat-x-tơ cho đến nay phần lớn chỉ tập trung vào các hang động và thiếu lưu ý về nhu cầu bảo vệ và quản lý hợp lý đối với toàn bộ khu vực cat-x-tơ như là một đơn vị đất đai
Cat-x-tơ và các hang động có thể được bảo vệ hiệu quả theo một trong những tiêu chí bảo vệ (xem Phụ lục 1) Các hạng mục cần bảo vệ của khu vực bảo tồn cần phải được gạn lọc để đáp ứng các nhu cầu về bảo tồn của khu vực đang quan
Khi xem xét tổng thể một khu vực cat-x-tơ, hay chỉ một bộ phận trong đó, thì chiến lược bảo
vệ cũng cần đặt lên trên tổng thể khu vực đó Nếu như điều này không thể thực hiện được thì
ít nhất các vùng đệm xung quanh các giá trị được bảo vệ cũng cần được quan tâm tương xứng