Bài viết trình bày phát triển bền vững trước hết phải hình thành và duy trì đạo ñức môi trường trong mỗi con người để giải quyết những vấn đề môi trường, ñể cứu lấy chính chúng ta, nếu không chúng ta sẽ bị đào thải khỏi Trái đất như biết bao loài động vật khác trước kia.
Trang 1GIÁO DỤC ðẠO ðỨC MÔI TRƯỜNG TRONG
CÁC TRƯỜNG SƯ PHẠM VÌ SỰ PHÁT TRIỂN BỀN VỮNG
VŨ THỊ HẰNG
Khoa ðịa lý, Trường ðHSP Hà Nội
I ðẶT VẤN ðỀ
Sự phát triển ngày càng mạnh mẽ của con người ñã làm thay ñổi thế giới về mọi mặt: kinh tế, xã hội và môi trường Tuy nhiên, ñồng nghĩa với những sự phát triển vượt bậc ñó là một thế giới không an toàn về môi trường Trái ðất ñang kêu cứu và con người ngày càng phải ñối mặt với những vấn ñề môi trường như: sự biến ñổi khí hậu toàn cầu, suy giảm tầng ôzôn, hiệu ứng nhà kính, khan hiếm nước sạch, thoái hóa ñất và hoang mạc hoá Vì vậy, ñể phát triển bền vững trước hết phải hình thành và duy trì ñạo ñức môi trường trong mỗi con người ñể giải quyết những vấn
ñề môi trường, ñể cứu lấy chính chúng ta, nếu không chúng ta sẽ bị ñào thải khỏi Trái ðất như biết bao loài ñộng vật khác trước kia
II NỘI DUNG
1 Quan ñiểm về ñạo ñức môi trường
ðạo ñức môi trường là một khái niệm cũ nhưng nó lại luôn mới với con người khi mà con người vẫn ñang có những hành ñộng trái với những quy luật của tự nhiên, trái với những chuẩn mực của ñạo ñức môi trường Chúng ta không suy diễn, không bàn bạc và tán thành ñạo ñức ñể cho vui mà bởi vì chúng ta muốn biết chúng
ta nên sống thế nào, ñặc biệt là nên cư xử với “người khác, vật khác” như thế nào? Trong những thế kỷ gần ñây, người ta mới nhận ra rằng con người có một số tác ñộng ñến thế giới tự nhiên (thế giới không có con người) là sai trái, nhưng ñạo ñức cũng có sự giới hạn, nó không mở rộng ñến những ñộng vật bậc thấp Trách nhiệm của chúng ta là giữ gìn những khu vực hoang dã ñể phục vụ cho nghiên cứu khoa học hay giải trí, bảo tồn các nguồn tài nguyên cho thế hệ tương lai Quan ñiểm tiến bộ này là hiện thân của ñạo ñức môi trường
Quan ñiểm về ñạo ñức môi trường xuất phát từ những những quan ñiểm về tôn giáo, sau ñó qua quá trình con người tác ñộng ngày càng nhiều vào thế giới tự nhiên
mà hình thành nên Trong cuốn Ghinét I:28 ñã viết “Chúa tạo ra và ban phước cho muôn loài, răn dạy muôn loài sống có ích, phát triển và hoàn thiện Trái ðất rồi chinh phục Trái ðất, chúa kiểm soát loài cá dưới biển, loài chim trên trời và mọi sinh linh trên Trái ðất” Trên cơ sở ñó thì thuyết Cartesian cho rằng con người có tâm hồn phi vật chất và có một cơ thể không giống như các sinh vật khác, chỉ có con người mới
có tình cảm, có khả năng lựa chọn, có cảm giác ñau ñớn còn các sinh vật khác thì không có Chính vì thế mà con người ñã ñối xử với những sinh vật khác như những
Trang 2vật vô tri vô giác, ñiều ñó ñã ñược thể hiện rất rõ qua hành ñộng của con người với thế giới tự nhiên những năm trước ñây
Học thuyết loài hiện ñại cho rằng thái ñộ của con người ñối với thế giới phi ñộng vật như thực vật, ao hồ, núi non chỉ là ñể khai thác, thế giới ñược xem như là nguồn tài nguyên thiên nhiên vô tận Những chính sách bảo vệ môi trường tự nhiên
ra ñời trong sự nhận biết muộn màng khi con người nhận ra rằng các nguồn tài nguyên có thể bị cạn kiệt nếu con người cứ tiếp tục khai thác và sử dụng chúng một cách bừa bãi
Những cuốn sách như Túp lều của bác Tôm, Mùa xuân im lặng hay bộ phim Thảm cỏ xanh ñã thức tỉnh chúng ta cần xem lại hành vi của mình ñối với thế giới tự nhiên Những người theo quan ñiểm tiến bộ, tiêu biểu là Aldo Leopold, nhà ñạo ñức học môi trường, ñã ñưa ra những tư tưởng cơ bản cho sự hình thành một khoa học
về thái ñộ của con người với tự nhiên Aldo Leopold viết rằng: “ñạo ñức môi trường thay ñổi vị trí của con người hiện ñại từ một người ñi chiếm ñất trở thành một thành viên hoặc một công dân chính thức của cộng ñồng ñó” Giá trị trung tâm của ñạo ñức môi trường là ñúng khi ñiều ñó bảo vệ sự thống nhất, ổn ñịnh sinh cảnh của quần xã sinh vật, nếu làm ngược lại thì ñó là ñiều sai trái
Nhà triết học người Úc, Perter Singer giải thích ñạo ñức môi trường dựa trên quan ñiểm của chủ nghĩa vị lợi, tuy nhiên ñạo ñức môi trường vị lợi vẫn có những hạn chế, ñó là “chỉ những sinh vật có khả năng cảm nhận mới ñược xem là có ñặc ñiểm về ñạo ñức, còn những sinh vật không có khả năng cảm nhận thì chỉ có giá trị khi chúng là nguồn lực ñể duy trì những sinh vật cảm nhận” Tuy nhiên, nếu cho rằng chỉ có những sinh vật có khả năng cảm nhận mới có giá trị thì giữa tự nhiên và cộng ñồng ñạo ñức của con người vẫn có ñường ranh giới
Hiện nay, khi giải quyết các vấn ñề môi trường, ñặc biệt là những vấn ñề môi trường toàn cầu vẫn ñang tồn tại hai quan ñiểm trái ngược nhau, ñó là quan ñiểm Con người là trung tâm và công nhận các giá trị vật chất, quan ñiểm Con người không phải là trung tâm và công nhận các giá trị nội tại
Quan ñiểm thứ nhất ñã ñặt quyền lợi của con người lên trên hết, con người có quyền ñược khai thác các giá trị tự nhiên trên Trái ðất ñến mức tối ña nhất mà không cần quan tâm ñến việc ñã tác ñộng ñến môi trường tự nhiên như thế nào và hậu quả của nó ra sao ðặc biệt, khi phải lựa chọn phương án tối ưu cho một vấn ñề nào ñó có liên quan ñến con người và môi trường thì những giải pháp nào có lợi cho con người ñều ñược khuyến khích
Quan ñiểm thứ hai lại ñi ngược lại những gì mà quan ñiểm thứ nhất ñã công nhận Ở ñây, những gì thuộc giá trị nội tại, ñó là sự sống và phục vụ sự sống ñược ñề cao theo hướng ñạo ñức duy sinh thái Con người cần phải tôn trọng sự sống và những yếu tố ñảm bảo cho sự sống ñó khi giải quyết vấn ñề môi trường
Trang 3Tuy nhiên, nếu giải quyết các vấn ñề môi trường dựa trên nguyên tắc của ñạo ñức môi trường không thể chỉ áp dụng hoặc quan ñiểm thứ nhất hoặc quan ñiểm thứ hai ở trên mà phải biết hài hòa giữa hai quan ñiểm này, ñó là phải dựa trên Lợi ích, Công bằng và Quyền của tất cả các ñối tượng trong mỗi vấn ñề môi trường
Việt Nam là một trong những nước quan tâm ñến ñạo ñức môi trường khá muộn so với các nước phát triển, song chúng ta ñã bắt ñầu thấy xuất hiện các quan ñiểm cũng như sự quan tâm của các nhà nghiên cứu, các nhà hoạch ñịnh chính sách
về môi trường trước vấn ñề này
Theo Hồ Ngọc ðại, một nhà nghiên cứu ñã có những ñóng góp nhất ñịnh cho sự nghiệp Giáo dục môi trường ở Việt Nam, ñã cho rằng "Ý thức và tình cảm vì môi trường sẽ mở toang mọi khả năng bảo vệ môi trường Người ta bảo vệ môi trường vì ñạo lý, vì việc không thể không làm, vì chính lương tâm mình bắt buộc mình, dù khi
ñó chỉ có một mình mình Không có lương tâm ấy, không có ñạo lý ấy, không có tình cảm ấy, con người ta sẽ làm mọi chuyện xấu kể cả tội ác Nói như vậy ñể nhắc lại rằng bản chất sâu xa nhất của giáo dục môi trường cũng như giáo dục nói chung chính là ñưa ñến cho thế hệ trẻ ñạo lý, lương tâm, ý thức và tình cảm của thời ñại Vì môi trường, tức là vì cuộc sống của mỗi người chúng ta"
2 Giáo dục ñạo ñức môi trường trong các trường Sư phạm vì sự phát triển bền vững
Phát triển bền vững là xu thế tất yếu trong tiến trình phát triển của xã hội loài người, vì thế tại Hội nghị thượng ñỉnh thế giới về môi trường năm 1992 tại Rio de Janeiro và năm 2002 tại Johannesburg ñã quan tâm ñến vấn ñề phát triển bền vững trong thế kỷ XXI
Ngày 17/8/2004 Thủ tướng chính phủ ñã phê duyệt "ðịnh hướng Chiến lược Phát triển bền vững ở Việt Nam (Chương trình nghị sự 21 của Việt Nam), trong ñó
có ñề cập ñến nội dung phải nâng cao nhận thức của cộng ñồng về các vấn ñề môi trường và bảo vệ môi trường Giáo dục môi trường sẽ giúp cho chúng ta thực hiện ñược một trong các mục tiêu của phát triển bền vững Tuy nhiên, ñạo ñức môi trường lại là một phần không thể thiếu trong giáo dục môi trường, vì thế phải giáo dục ñạo ñức môi trường ñể phát triển bền vững
Giáo dục ñạo ñức môi trường nhằm hình thành các chuẩn mực hành vi ñạo ñức môi trường, thể hiện ở thái ñộ và hành vi ứng xử tích cực ñối với các vấn ñề môi trường cụ thể, xây dựng tình yêu thiên nhiên, cách sống thân thiện với môi trường, bồi dưỡng lòng yêu thương con người, bảo ñảm sự hài hòa giữa quyền lợi của chính mình với quyền lợi của người khác và cộng ñồng
Giáo dục ñạo ñức môi trường tuy không phải là một môn học ñộc lập ở cấp học phổ thông hay là một học phần ở cấp cao ñẳng, ñại học và sau ñại học mà thông qua các kiến thức về môi trường ñược lồng ghép, khai thác từ các chương trình học
Trang 4trường Cách làm này ựã ựược triển khai rộng rãi từ Dự án Giáo dục môi trường trong trường phổ thông Việt Nam VIE98/018 của Bộ Giáo dục và đào tạo Tuy nhiên, ựể phát triển bền vững thì cách làm tốt hơn cả là hãy giáo dục ựạo ựức môi trường cho các giáo sinh trong các trường Sư phạm vì chắnh họ sẽ là những người sẽ tiếp tục ựạo tạo thế hệ trẻ của ựất nước Nếu chúng ta hình thành ựược những chuẩn mực về ựạo ựức môi trường từ các giáo sinh thì số người ựược tiếp tục giáo dục về ựạo ựức môi trường sẽ là cấp số nhân, ựó là những người ựang trong quá trình phát triển thái ựộ và hành vi, tương lai của ựất nước phụ thuộc vào sự phát triển của những con người này Trong pha 2 của Dự án Giáo dục môi trường trong trường phổ thông Việt Nam ựã xác ựịnh 9 trường Sư phạm trọng ựiểm về Giáo dục môi trường, các trường này ựã, ựang và sẽ tiếp tục thiết kế các chương trình giáo dục môi trường, trong ựó làm nổi bật nội dung giáo dục ựạo ựức môi trường
Giáo dục ựạo ựức môi trường có thể thông qua các kiến thức chuyên ngành, các kiến thức về môi trường trong các giáo trình giáo dục môi trường cho một số khoa có liên quan như khoa địa, khoa Sinh - Kỹ thuật nông nghiệp, khoa Hóa, khoa Tâm lý giáo dục ựể hình thành nhận thức, thái ựộ và hành vi tắch cực ựối với môi trường Giáo dục ựạo ựức môi trường cũng có thể thông qua các hoạt ựộng ngoài giờ lên lớp như: các hoạt ựộng ựoàn thể (văn nghệ, olympic, thời trang, vẽ, ) thực ựịa
và tình nguyện ựể giúp giáo sinh có những hành vi thân thiện với môi trường và từ
ựó biết cách giải quyết những vấn ựề môi trường một cách có ựạo ựức nhất
Trường đại học Sư phạm Hà Nội, ựặc biệt là Khoa địa lý là một trong những khoa ựi ựầu về công tác giáo dục ựạo ựức môi trường cho các giáo sinh và ựã ựạt ựược các kết quả nhất ựịnh Trong các chương trình bồi dưỡng hè hàng năm cho các giáo viên phổ thông, khoa địa lý ựã không ngừng nâng cao và ựổi mới những nội dung về giáo dục ựạo ựức môi trường ựể từ ựó có sức lan tỏa về giáo dục ựến các ựối tượng là học sinh phổ thông ở các tỉnh, thành phố trong cả nước
III KẾT LUẬN
Giáo dục ựạo ựức môi trường trong các trường Sư phạm trong giai ựoạn mới, giai ựoạn giáo dục vì sự phát triển bền vững sẽ có những chuyển biến nhất ựịnh, ựiều
ựó sẽ giúp cho những thế hệ sau này có ựược một môi trường sống an toàn và bền vững hơn Con người sẽ ựối xử với môi trường một cách thân thiện và sẽ trở thành một thói quen, một hành ựộng tốt
TÀI LIỆU THAM KHẢO
[1] Các hướng dẫn chung về Giáo dục môi trường dành cho người ựào tạo giáo viên phổ thông trung học Bộ GD và đT, UNDP/DANIDA, 1998
[2] định hướng Chiến lược phát triển bền vững ở Việt Nam (Chương trình nghị sự
21 của Việt Nam)
Trang 5[3] Vũ Thị Hằng Tập bài giảng ðạo ñức môi trường cho Khóa học Quốc gia về GDMT Dự án VIE/98/018, 2002
[4] Hồ Sỹ Quý ðạo ñức môi trường: ñưa yêu cầu bảo vệ môi trường thành tiêu chí ñánh giá ñạo ñức Hội nghị môi trường toàn quốc 2005
[5] Readings in Environmental Ethics Strathclyde University - Scottland
TÓM TẮT
Trong một thời gian dài con người ñã tác ñộng vào thế giới tự nhiên bằng mọi giá ñã làm cho môi trường sống bị biến ñổi theo chiều xấu Vì thế, việc giáo dục ñạo ñức môi trường trong các trường Sư phạm là một trong những việc làm cụ thể ñể hình thành thái ñộ, hành vi thân thiện với môi trường, hoàn thiện nhân cách cho thế
hệ trẻ nhằm ñạt ñược một trong những mục tiêu phát triển bền vững mà Chính phủ
ñã xác ñịnh trong thế kỷ XXI
SUMMARY ENVIRONMENTAL ETHIC EDUCATION IN UNIVERSITIES
OF EDUCATION FOR SUSTAINABLE DEVELOPMENT
VU THI HANG For long time, humankind has impacted to natural world by any cost and caused our environment change very badly Therefore, environmental ethic education in universities of education is an action for shaping a right attitude and friendly behaviour to environment and perfecting the personality in young generation in order to obtain one of the aims for sustainable development which determined in 21st century by our government