Bài viết tìm hiểu và nghiên cứu cách thiết kế bài học làm nổi bật mối liên hệ giữa mục tiêu, nội dung, phương pháp, phương tiện, hình thức tổ chức dạy học và sản phẩm của bài học. Từ đó đổi mới phương pháp dạy học Địa lý ở trường trung học phổ thông.
Trang 1Khoa ðịa lý - 50 năm xây dựng và phát triển
ðỔI MỚI PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC ðỊA LÝ
Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG
NGUYỄN THỊ THU ANH
Trường THPT Nguyễn Tất Thành, Trường ðHSP Hà Nội
I MỞ ðẦU
Trường THPT Nguyễn Tất Thành là thành viên của trường ðHSP Hà Nội, trường có hai cấp học THCS và THPT Là giáo viên (GV) của trường, tôi cùng các ñồng nghiệp vừa phải hoàn thành nhiệm vụ giáo dục phổ thông theo chương trình của Bộ GD&ðT vừa phải tổ chức nhiều giờ dạy mẫu cho sinh viên trường ðHSP nói chung và sinh viên khoa ðịa lý nói riêng thực hành sư phạm Vì thế chúng tôi luôn suy nghĩ làm thế nào ñể dạy - học ñạt hiệu quả cao nhất
II Ý KIẾN TRAO ðỔI
Trên thực tế, ñiều mà chúng tôi quan tâm nhất là ñổi mới cách thiết kế bài học làm nổi bật mối liên hệ giữa mục tiêu, nội dung, phương pháp, phương tiện, hình thức tổ chức dạy học và sản phẩm của bài học
1 Giờ học ñược tổ chức dưới nhiều hình thức (cả dạy học trong lớp và dạy học ngoài lớp) Giờ học về cộng ñồng các dân tộc Việt Nam tại Bảo tàng Dân tộc học, các tiết học về môi trường, ñược học ngoài lớp có hiệu quả cao hơn rất nhiều
so với tổ chức trong lớp học
Ở mỗi tiết học, GV luôn suy nghĩ thiết kế các hoạt ñộng học tập sao cho học sinh (HS) có thể tích cực, tự giác, chủ ñộng và tự lực khám phá kiến thức Theo tiến trình của bài học chúng tôi thường chia ra hoạt ñộng dạy - học theo trình tự sau: + Hoạt ñộng khởi ñộng: Ngay từ những phút ñầu tiên của giờ học chúng tôi luôn cố gắng tạo hứng thú cho HS nhằm ñịnh hướng nhận thức Ví dụ dạy bài “Khí quyển” (ðịa lý lớp 10 ban KHXH & NV), GV thu hút sự chú ý của HS bằng hình ảnh cầu vồng GV ñưa bảng ghi thời gian vào học mùa ñông và mùa hạ ở trường Nguyễn Tất Thành làm cho HS bị cuốn hút vào bài “Hệ quả sự chuyển ñộng xung quanh Mặt Trời của Trái ðất” (SGK ðịa lý lớp 10 chuẩn)
+ Hoạt ñộng nhằm ñạt mục tiêu của bài học: Căn cứ vào nội dung bài giảng, trình ñộ của HS ñể GV tổ chức các hoạt ñộng học tập phù hợp Trong mỗi hoạt ñộng
HS ñược ñộc lập suy nghĩ nhiều hơn, ñược hợp tác, trao ñổi nhiều hơn ñể tự lực giành kiến thức
+ Hoạt ñộng kết thúc: Xác ñịnh các hình thức kiểm tra, ñánh giá mức ñộ nắm vững và vận dụng kiến thức của HS GV ñặt ra các câu hỏi, bài tập nhỏ ñòi hỏi HS quay ngược trở lại với kiến thức vừa học trong bài Ở hoạt ñộng này chúng tôi
Trang 2Nghiên cứu khoa học và ñổi mới nội dung, phương pháp giảng dạy ñịa lý
thường dùng các câu hỏi trắc nghiệm khách quan vừa tiết kiệm thời gian, vừa dễ dàng hệ thống hóa kiến thức của bài học
2 Tăng cường dạy học hợp tác và tương tác (làm việc theo nhóm, thảo luận,
dự án, ñóng vai ) Các em HS lớp 10 ñã rất thích thú khi ñược làm diễn viên trong tiểu phẩm “Môi trường và sự phát triển bền vững” Qua vai diễn của mình các em ñã
tự khám phá và lĩnh hội kiến thức của bài học một cách tự nhiên và sinh ñộng Học sinh lớp 10 ban cơ bản ñã rất
vui khi ñược là những hướng dẫn viên du
lịch giới thiệu về khí hậu của Hà Nội
(Việt Nam), U-pha (Liên bang Nga),
Va-len-xi-a (Ai-len), Pa-lec-mô (I-ta-li-a) khi
học bài “Thực hành ñọc bản ñồ sự phân
hóa các ñới và các kiểu khí hậu trên Trái
ðất Phân tích biểu ñồ một số kiểu khí
hậu” HS lớp 11 lại hào hứng báo cáo
trước lớp về tự nhiên, kinh tế - xã hội của
các nước trên thế giới thông qua những
Video Clip, những bức ảnh ñẹp, những
câu chuyện lý thú ñã tự sưu tầm ñược qua
sách báo, Internet Do ñó, các giờ học
trở nên nhẹ nhàng, hấp dẫn GV ñã ñánh
thức khả năng tiềm ẩn trong mỗi HS
Trong các giờ học ðịa lý, GV luôn ñộng viên, khích lệ HS thảo luận sôi nổi ñể cùng nhau trả lời tốt các câu hỏi, các bài tập ñược giao ðây là một trong những phương pháp dạy học giúp các em có cơ hội ñược thể hiện mình trước tập thể, ñược rèn luyện khả năng diễn ñạt sao cho lưu loát, hình thành khả năng trình bày vấn ñề một cách logic và chặt chẽ
Các phương pháp dạy học truyền thống như thuyết trình, giảng giải, vẫn ñược sử dụng một cách hợp lý theo hướng tích cực hóa các hoạt ñộng học tập của
HS Môn ðịa lý ở trường trung học phổ thông vừa phải hình thành cho HS kiến thức
cơ bản, vừa phải rèn luyện các kỹ năng cần thiết ñể giúp các em tự tìm tòi, phát hiện kiến thức Thông qua việc rèn luyện các kỹ năng như: kỹ năng làm việc với bản ñồ,
kỹ năng ñọc, phân tích bảng số liệu, biểu ñồ GV có thể phát huy ñược tính tích cực, sáng tạo của HS
3 ðổi mới phương pháp dạy học phải gắn chặt chẽ với ñổi mới phương tiện dạy học Các phương tiện dạy học không chỉ sử dụng ñể minh hoạ kiến thức mà chủ yếu sử dụng ñể HS khai thác kiến thức và rèn luyện kỹ năng Bên cạnh các phương tiện dạy học truyền thống như: bản ñồ, lược ñồ, quả ñịa cầu, bảng biểu, GV ðịa lý
ñã học cách sử dụng các phương tiện hiện ñại vào dạy học như: máy vi tính, ñầu
Hình 1 Thảo luận nhóm trong giờ ðịa lý lớp 12
Trang 3Khoa ðịa lý - 50 năm xây dựng và phát triển
video, tivi, máy chiếu, Việc ứng
dụng Công nghệ thông tin trong dạy
học nói chung, dạy ðịa lý nói riêng
ñã góp phần nâng cao hiệu quả của
dạy học Các phần mềm có khả năng
cung cấp thông tin ñịa lý dưới nhiều
dạng khác nhau (kênh chữ, kênh
hình, kênh tiếng, ) ñã kích thích sự
hứng thú học tập của HS thông qua
âm thanh, màu sắc và những hình
ảnh sống ñộng Người GV có ñiều
kiện ñể mở rộng kiến thức mà mình
truyền ñạt, cập nhật nhanh chóng
thông tin, làm phong phú cho nội dung bài giảng
4 Chúng tôi ñã mạnh dạn thay ñổi phương thức kiểm tra, ñánh giá Bên cạnh các câu hỏi tự luận, trong các bài kiểm tra của chúng tôi ñã tăng cường các câu hỏi trắc nghiệm khách quan và bài tập Nội dung kiểm tra, ñánh giá bao gồm cả tái hiện kiến thức và vận dụng sáng tạo GV không chỉ ñánh giá thông qua các bài kiểm tra, qua kết quả các hoạt ñộng nhận thức của HS trên lớp mà còn qua những bài tập lớn giao cho các nhóm HS chuẩn bị ở nhà Trong giờ học, HS có cơ hội ñược tự ñánh giá và ñánh giá lẫn nhau Thực tế cho thấy các em ñánh giá rất ñúng, khách quan và thể hiện rõ niềm vui khi ñược tự ñánh giá Việc ñánh giá không chỉ có ý nghĩa xếp loại, ñịnh giá mà còn là tư liệu ñể GV ñiều chỉnh hoạt ñộng dạy học sao cho phù hợp
III LỜI KẾT
ðể dạy HS trở thành người ham tự học và là người sáng tạo thì bản thân thày,
cô giáo cũng phải sáng tạo Làm ñược ñiều này quả thật không hề dễ dàng, vấn ñề ñặt ra cho mỗi GV là phải luôn có ý thức sáng tạo trong việc thiết kế bài giảng, biết
sử dụng nhiều phương pháp dạy học và nhiều loại phương tiện dạy học nhằm nâng cao chất lượng, hiệu quả giáo dục
TÀI LIỆU THAM KHẢO
[1] ðặng Văn ðức, Nguyễn Thu Hằng Phương pháp dạy học ñịa lý theo hướng tích cực NXB ðại học Sư phạm, 2004
[2] ðặng Văn ðức Tài liệu bồi dưỡng nâng cao năng lực cho giáo viên THPT về ñổi mới phương pháp dạy học môn ðịa lý NXB ðHSP Hà Nội, 2005
[3] Phạm Thị Sen, Nguyễn Thu Anh ðổi mới thiết kế bài giảng ðịa lý 10 NXB Giáo dục, 2005
[4] Sách giáo khoa và sách giáo viên ðịa 10,11,12 NXB Giáo dục, 2005
Hình 2 Bản thu hoạch về TN và KT-XH các nước trên thế giới của học sinh lớp 11