ChiÕn tranh l¹nh kÕt thóc, tõ “hai cùc” chiÕn tuyÕn trë thµnh “mét cùc”... Ban Tuyªn gi¸o thµnh uû Hµ Néi, Ban chñ nhiÖm ®Ò tµi KX.[r]
Trang 1đại học quốc gia hà nội tr-ờng đại học khoa học xã hội và nhân văn
========= o0o =========
Nguyễn thị đào
quá trình đổi mới t- duy lý luận của đảng ta về chủ nghĩa xã hội và con đ-ờng đi lên chủ nghĩa xã
hội trong giai đoạn hiện nay
luận văn thạc sĩ khoa học
hà nội – 12/2008
Trang 2mục lục
Mở đầu 1 Ch-ơng 1 đổi mới t- duy lý luận và tính tất yếu của việc đổi mới t- duy lý luận của đảng ta Error! Bookmark not defined
1.1 Một số vấn đề về t- duy lý luận và đổi mới t- duy lý luận Error! Bookmark not defined
1.1.1 T- duy lý luận Error! Bookmark not defined
1.1.2 Đổi mới t- duy lý luận và đổi mới t- duy lý luận về chủ nghĩa xã hội
Error! Bookmark not defined 1.2 Tính tất yếu của việc đổi mới t- duy lý luận về chủ nghĩa xã hội và con đ-ờng đi lên chủ nghĩa xã hội Error! Bookmark not defined 1.2.1 Nhân tố khách quan Error! Bookmark not defined 1.2.2 Nhân tố chủ quan Error! Bookmark not defined Ch-ơng 2 Đổi mới t- duy lý luận về chủ nghĩa xã hội và con
đ-ờng đi lên chủ nghĩa xã hội – B-ớc phát triển mới trong nhận thức của đảng ta Error! Bookmark not defined
2.1 Nhận thức của Đảng ta về chủ nghĩa xã hội và xây dựng chủ nghĩa xã
hội tr-ớc thời kỳ đổi mới (tr-ớc 1986) Error! Bookmark not defined
2.2 T- duy lý luận về chủ nghĩa xã hội và con đ-ờng đi lên chủ nghĩa xã
hội của Đảng ta trong thời kỳ đổi mới (từ 1986 đến nay) Error! Bookmark not defined
Kết luận Error! Bookmark not defined Tài liệu tham khảo 10
Trang 3Mở đầu
1 Lý do chọn đề tài
Sự sụp đổ của mô hình chủ nghĩa xã hội ở Đông Âu và Liên xô (cũ) đã
đem đến một tổn thất to lớn cho phong trào cách mạng xã hội chủ nghĩa trên thế giới, đánh dấu một bước “thụt lùi tạm thời” trong sự phát triển của hình thái kinh tế – xã hội Cộng sản chủ nghĩa mà chủ nghĩa xã hội là giai đoạn đầu
Đồng thời, cán cân sức mạnh chính trị tạm thời nghiêng về chủ nghĩa t- bản với đế quốc Mỹ là kẻ cầm đầu
Chiến tranh lạnh kết thúc, từ “hai cực” chiến tuyến trở thành “một cực” Các nước Mỹ và Tây Âu đã “chiến thắng” nhưng cũng phải gánh chịu không ít hậu quả do chiến tranh lạnh đem lại Vì vậy, họ phải gấp rút phát triển kinh tế
và trang bị sức mạnh quân sự cho mình ngày càng hoàn bị hơn Nhờ có cuộc cách mạng khoa học và công nghệ – sức mạnh tiềm tàng này đã và đang nâng
đỡ các nước tư bản chủ nghĩa trên các lĩnh vực kinh tế, quân sự… ngày càng phát triển mạnh Đồng thời, đem đến những mối đe doạ lớn đối với các n-ớc xã hội chủ nghĩa còn lại cũng nh- các n-ớc thuộc thế giới thứ ba bởi sự can thiệp nội bộ, cũng nh- sự “tấn công” bằng những hình thức biến t-ớng với chiến thuật “diễn biến hoà bình” vào các lĩnh vực cụ thể như kinh tế, chính trị…của đất n-ớc, nhằm mục đích thống trị của chủ nghĩa đế quốc
Điều đó làm nảy sinh do dự và hoang mang của một số nhà lãnh đạo, nhà nghiên cứu Họ bắt đầu nghi ngờ về tính khả thi của chủ nghĩa xã hội, họ
đòi xét lại con đ-ờng đi lên chủ nghĩa xã hội, ca tụng chủ nghĩa t- bản Nhiều
Trang 4khuynh h-ớng cải l-ơng đã xuất hiện và có không ít ng-ời mộng t-ởng rằng phát triển theo t- bản chủ nghĩa sẽ đem lại một t-ơng lai sáng lạn hơn đối với những n-ớc chủ nghĩa xã hội còn lại, cũng nh- các n-ớc thuộc thế giới thứ ba
Điều này đặt các n-ớc tr-ớc những yêu cầu và thách thức lớn để tồn tại và phát triển với sự kiên định chọn lựa mục tiêu và định h-ớng cho quốc gia dân tộc mình theo con đ-ờng xã hội chủ nghĩa
ở Việt Nam, việc áp dụng mô hình chủ nghĩa xã hội theo Liên Xô (cũ) trong những năm 60, 70 và đầu những năm 80 của thế kỷ XX một cách rập khuôn, máy móc đã gây ra một cuộc khủng hoảng trên nhiều lĩnh vực của đời sống, đặc biệt là kinh tế Những biểu hiện cụ thể của sự khủng hoảng này thể hiện ở sự tụt hậu về kinh tế, nghèo nàn về sản phẩm tiêu dùng, lạc hậu về khoa học – kĩ thuật và công nghệ, quan liêu trong tổ chức hành chính… dần dần
đánh mất và giảm dần lòng tin vào chế độ xã hội chủ nghĩa của một bộ phận quần chúng nhân dân
Có nhiều nguyên nhân dẫn đến tình trạng trên, song có một nguyên nhân quan trọng là do xuất phát từ t- duy, từ nhận thức ch-a đúng, ch-a đầy
đủ về những khó khăn, phức tạp trên con đ-ờng phát triển “rút ngắn” (bỏ qua chế độ t- bản chủ nghĩa) lên chủ nghĩa xã hội ở n-ớc ta Sự sai lầm và hạn chế trong nhận thức, t- duy lý luận cho thấy trong công cuộc xây dựng đất n-ớc chúng ta đã vi phạm nguyên tắc thống nhất biện chứng giữa lý luận và thực tiễn Do đó, thực tiễn yêu cầu phải có t- duy mới, phải đổi mới t- duy lý luận
về chủ nghĩa xã hội và con đ-ờng đi lên chủ nghĩa xã hội Đây là vấn đề cấp bách trong sự lãnh đạo của Đảng, đồng thời là vấn đề có ý nghĩa chiến l-ợc
đối với sự tồn tại và phát triển của mô hình xã hội chủ nghĩa hiện thực ở n-ớc
ta Chính vì vậy, Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ VI (1986) đã đánh dấu b-ớc ngoặt trong đổi mới t- duy lý luận của Đảng về chủ nghĩa xã hội và con đ-ờng
đi lên chủ nghĩa xã hội ở n-ớc ta Từ đó cho đến nay, nội dung của vấn đề này ngày càng đ-ợc Đảng ta làm rõ hơn
Trang 5Để nghiên cứu quá trình đổi mới t- duy lý luận của Đảng ta về chủ nghĩa xã hội và con đ-ờng đi lên chủ nghĩa xã hội; thông qua đó, thấy đ-ợc ý nghĩa của t- duy lý luận trong nhận thức xã hội, trong hoạt động thực tiễn và
đặc biệt trong việc xác định con đ-ờng đi lên chủ nghĩa xã hội mà Đảng và nhân dân ta đã lựa chọn, nhằm bác bỏ những luận điệu xuyên tạc của các thế lực thù địch về sự sụp đổ hoàn toàn của chủ nghĩa xã hội Do đó, tôi chọn đề
tài “ Quá trình đổi mới t- duy lý luận của Đảng ta về chủ nghĩa xã hội và con
đ-ờng đi lên chủ nghĩa xã hội trong giai đoạn hiện nay” làm đề tài luận văn
2 Tình hình nghiên cứu
ở Việt Nam, từ sau Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ VI, với tinh thần nhìn thẳng vào sự thật, nói đúng sự thật thì vấn đề đổi mới t- duy lý luận về chủ nghĩa xã hội và con đ-ờng đi lên chủ nghĩa xã hội đ-ợc đặt ra cấp thiết
Đã có nhiều tác giả và tập thể tác giả, nhiều công trình nghiên cứu, bài viết về vấn đề này Có thể điểm qua một số công trình sau:
- Lại Văn Toàn: “Đổi mới tư duy lý luận – t- duy lý luận trong sự
nghiệp đổi mới”, tạp chí triết học, số 1-1988; tác giả đề cập vấn đề đổi mới t-
duy lý luận đã đ-ợc đại hội Đảng toàn quốc lần thứ VI đề ra, cũng nh- tính cấp thiết của vấn đề đổi mới đ-ợc thông qua, để thấy đ-ợc vai trò của t- duy
lý luận trong sự nghiệp đổi mới đất n-ớc - đó là một nhân tố không nhỏ trong việc định h-ớng các sách l-ợc, chiến l-ợc phát triển đất n-ớc
- Phạm Ngọc Quang: “Đổi mới t- duy lý luận về chủ nghĩa xã hội ở
n-ớc ta – khảo l-ợc lịch sử”, tạp chí triết học số 5, tháng 10-2000: Tác giả đã
thông qua việc khảo sát các văn kiện đại hội Đảng toàn quốc và khảo l-ợc quá trình đổi mới t- duy lý luận về chủ nghĩa xã hội của Đảng ta Từ đó, tác giả đã chỉ ra tính cấp thiết phải đổi mới t- duy lý luận về chủ nghĩa xã hội
- Trong cuốn sách: “Một số vấn đề suy nghĩ về chủ nghĩa xã hội: từ lý
luận đến thực tiễn” của TS Nhị Lê, Nxb Lao động, 2002: Tác giả trên cơ sở
nghiên cứu tính tất yếu và sứ mệnh lịch sử của chủ nghĩa xã hội, để kiến giải
Trang 6từ bình diện lý luận và thực tiễn quá trình xây dựng chủ nghĩa xã hội, nhằm
đấu tranh chống lại những quan điểm sai trái phủ nhận chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam, đấu tranh chống lại cách nhìn sai về chủ nghĩa xã hội Và đồng thời đ-a
ra triển vọng và dự báo về chủ nghĩa xã hội trong tiến trình lịch sử của thời đại ngày nay trên quy mô toàn thế giới
- Trong cuốn sách: “T- duy lý luận với sự nghiệp đổi mới” của giáo sư
Trần Nhâm, Nxb Chính trị quốc gia, 2004: Tác giả trên cơ sở nghiên cứu vấn
đề đổi mới t- duy lý luận của Đảng ta trong bối cảnh thời đại, trong mối quan
hệ với toàn cầu hoá và những thách thức đặt ra, cũng nh- trong mối t-ơng quan giữa chủ nghĩa Mác – Lênin và thời đại hiện nay Để từ đó, nghiên cứu, xem xét và tổng kết đổi mới t- duy lý luận về chủ nghĩa xã hội và đổi mới t- duy lý luận về kinh tế của Đảng ta
- Trong cuốn sách: “Đổi mới t- duy lý luận của Đảng ta” của TS
Nguyễn Đức Tài, Nxb Chính trị quốc gia, 2005: Tác giả đã khảo sát quá trình
đổi mới t- duy lý luận của Đảng ta về chủ nghĩa xã hội, con đ-ờng đi lên chủ nghĩa xã hội Trên cơ sở nghiên cứu sự đổi mới t- duy lý luận của Đảng ta trong các lĩnh vực cụ thể như kinh tế, văn hoá…Từ đó, chứng minh việc đổi mới t- duy lý luận là tất yếu để phát triển đát n-ớc trong bối cảnh mới của thực tiễn
- Trong cuốn sách: “Quá trình đổi mới t- duy lý luận của Đảng ta từ
1986 đến nay” do tập thể các tác giả Tô Huy Rứa, Hoàng Chí Bảo, Trần Khắc
Việt, Lê Ngọc Tòng (chủ biên), Nxb Chính trị quốc gia, 2006: Đây là cuốn sách tập hợp sự đóng góp của rất nhiều nhà nghiên cứu, là một công trình nghiên cứu có uy tín với sự tổng kết những hạn chế và thành tựu trong công cuộc đổi mới t- duy lý luận của đảng ta về chủ nghĩa xã hội, con đ-ờng đi lên chủ nghĩa xã hội từ sau Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ VI Đồng thời chỉ
ra những hạn chế trong nhận thức, t- duy về chủ nghĩa xã hội tr-ớc đổi mới Các tác giả đi vào khảo sát vấn đề đổi mới t- duy lý luận trong từng lĩnh vực
Trang 7cụ thể Để từ đó, rút ra những bài học kinh nghiệm và yêu cầu tiếp tục đổi mới toàn diện theo định h-ớng xã hội chủ nghĩa, đ-a đất n-ớc vào thời kỳ phát triển mới đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hoá
… Qua các công trình nghiên cứu, các tác giả đều cho rằng cách t- duy máy móc, siêu hình, chủ quan, duy ý chí v.v… là nguyên nhân cản trở quá trình xây dựng chủ nghĩa xã hội ở n-ớc ta Do vậy, việc đòi hỏi phải đổi mới t- duy lý luận là tất yếu Đồng thời các bài viết, các công trình nghiên cứu cũng nhận định quá trình đổi mới phải dựa trên nền tảng chủ nghĩa Mác – Lênin và t- t-ởng Hồ Chí Minh, cần bổ sung và phát triển những thành tựu lý luận đã đạt đ-ợc để đổi mới ph-ơng pháp t- duy, khắc phục lối t- duy kinh nghiệm… Các tác giả đã chỉ ra trong quá trình đổi mới cần phải bám sát vào thực tiễn, tổng kết thực tiễn để phát triển lý luận, đó là yêu cầu to lớn mà thực tiễn đặt ra cho hoạt động lý luận của Đảng ta
Nh- vậy, đổi mới t- duy lý luận đã đ-ợc nhiều sự quan tâm trong việc nhận thức, tổng kết, khái quát thực tiễn để từ đó có định h-ớng đúng đắn trong việc lựa chọn con đ-ờng chủ nghĩa xã hội ở n-ớc ta Vì thế, vấn đề đổi mới t- duy lý luận của Đảng ta về chủ nghĩa xã hội, con đ-ờng đi lên chủ nghĩa xã hội là phù hợp với yêu cầu, đòi hỏi phát triển của đất n-ớc, là vấn đề mang tính cấp thiết hiện nay
Việc nghiên cứu sự đổi mới t- duy lý luận của Đảng ta về chủ nghĩa xã hội và con đ-ờng đi lên chủ nghĩa xã hội thông qua việc khảo sát các văn kiện của Đảng của mỗi tác giả có những đặc tr-ng riêng, và tiếp cận đối t-ợng, vấn
đề d-ới những góc cạnh khác nhau Tuy nhiên, nghiên cứu việc đổi mới t- duy
lý luận của Đảng ta nh- một quá trình thể hiện sự thay đổi về mặt nhận thức thông qua các văn kiện, c-ơng lĩnh xây dựng đất n-ớc của Đảng có tính hệ thống còn ít đ-ợc đề cập Chính vì vậy, đề tài cũng muốn tiếp cận và làm rõ hơn quá trình đổi mới t- duy lý luận về chủ nghĩa xã hội và con đ-ờng đi lên
Trang 8chủ nghĩa xã hội ở n-ớc ta, với mong muốn đóng góp quan điểm của mình vào việc nghiên cứu sự đổi mới t- duy lý luận của Đảng
3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu
- Mục đích nghiên cứu:
Trên cơ sở hệ thống hoá những nội dung liên quan đến t- duy lý luận và
đổi mới t- duy lý luận, luận văn làm rõ quá trình đổi mới t- duy lý luận của
Đảng ta về chủ nghĩa xã hội và con đ-ờng đi lên chủ nghĩa xã hội ở n-ớc ta, thông qua việc khảo cứu các văn kiện đại hội Đảng và c-ơng lĩnh xây dựng
đất n-ớc
- Nhiệm vụ nghiên cứu:
+ Hệ thống hoá một số nội dung cơ bản liên quan đến khái niệm t- duy
lý luận và đổi mới t- duy lý luận
+ Làm rõ sự đổi mới t- duy lý luận về chủ nghĩa xã hội và con đ-ờng đi lên chủ nghĩa xã hội - đánh dấu b-ớc phát triển mới trong nhận thức của Đảng qua các văn kiện Đại hội Đảng toàn quốc và c-ơng lĩnh xây dựng đất n-ớc trong thời kỳ quá độ
4 Đối t-ợng và phạm vi nghiên cứu
- Đối t-ợng nghiên cứu:
Nghiên cứu quá trình đổi mới t- duy lý luận của Đảng ta về chủ nghĩa xã hội và con đ-ờng đi lên chủ nghĩa xã hội ở n-ớc ta trong giai đoạn hiện nay
- Phạm vi nghiên cứu:
Thông qua các văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc của Đảng, c-ơng lĩnh xây dựng đất n-ớc trong thời kỳ quá độ về đổi mới và định h-ớng con
đ-ờng đi lên chủ nghĩa xã hội ở n-ớc ta
5 Cơ sở lý luận và ph-ơng pháp nghiên cứu
- Cơ sở lý luận
Trang 9Cơ sở lý luận của đề tài là chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử, nhất là các nguyên lý của chủ nghĩa duy vật biện chứng về nhận thức và t- duy
- Ph-ơng pháp nghiên cứu
Ph-ơng pháp phân tích – tổng hợp, lịch sử - logic; các ph-ơng pháp
đ-ợc sử dụng đan xen để làm rõ mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu
6 Đóng góp của luận văn
- Luận văn hệ thống hoá và phân tích ở góc độ triết học vấn đề đổi mới t- duy lý luận về chủ nghĩa xã hội và con đ-ờng đi lên chủ nghĩa xã hội của
Đảng ta, thông qua các văn kiện Đại hội Đảng và c-ơng lĩnh xây dựng đất n-ớc trong thời kỳ quá độ
7 ý nghĩa lý luận và thực tiễn
- ý nghĩa lý luận:
Trên cơ sở hệ thống hoá và phân tích d-ới góc độ triết học về vai trò của t- duy lý luận và của đổi mới t- duy lý luận trong việc nhận thức về chủ nghĩa xã hội và con đ-ờng đi lên chủ nghĩa xã hội của Đảng ta, góp phần làm
rõ vai trò của lý luận đối với việc chỉ đạo hoạt động thực tiễn, cũng nh- mối quan hệ biện chứng giữa chúng Khẳng định ý nghĩa của chủ nghĩa Mác – Lênin và t- t-ởng Hồ Chí Minh là kim chỉ nam cho mọi hành động, quyết sách của Đảng và Nhà n-ớc trong công cuộc đổi mới đất n-ớc đi lên chủ nghĩa xã hội
- ý nghĩa thực tiễn:
Luận văn có thể làm tài liệu nghiên cứu, học tập các văn kiện Đảng, các chuyên đề về chủ nghĩa xã hội và con đ-ờng đi lên chủ nghĩa xã hội Đóng góp
thêm ý kiến trong công cuộc đổi mới công tác t- t-ởng, lý luận của Đảng
Trang 108 Kết cấu của luận văn
Luận văn gồm 4 phần: Phần mở đầu, nội dung, kết luận và danh mục tài liệu tham khảo Phần nội dung gồm: 2 ch-ơng và 5 tiết
Tài liệu tham khảo
[1] Ban Tuyên giáo thành uỷ Hà Nội, Ban chủ nhiệm đề tài KX 08-09
(2002), Chủ nghĩa xã hội ở Liên Xô Đông Âu và Đông Âu: Nguyên nhân sụp
đổ và bài học kinh nghiệm, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội
[2] Hoàng Chí Bảo (1993), Chủ nghĩa xã hội hiện thực: khủng hoảng,
đổi mới và xu h-ớng phát triển, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội
[3] Nguyễn Đức Bình (2005), Một số vấn đề về công tác lý luận t-
t-ởng và văn hoá, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội
[4] Bộ giáo dục và đào tạo – Trung tâm Ngôn ngữ - Văn hoá (1998),
Đại từ điển tiếng Việt, Nxb Văn hoá thông tin, Hà Nội
[5] Tr-ờng Chinh (1987), Đổi mới là tìm tòi bức thiết của đất n-ớc và
của thời đại, Nxb Sự thật, Hà Nội
[6] Nguyễn Trọng Chuẩn, Phạm Văn Đức, Hồ Sĩ Quý (đồng chủ biên)
(1997), Những quan điểm cơ bản của C.Mác – Ph.Ăngghen – V.I.Lênin về chủ
nghĩa xã hội và thời kỳ quá độ, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội
[7] Nguyễn Trọng Chuẩn, Phạm Văn Đức, Hồ Sĩ Quý (1997), Những
quan điểm của Mác - Ăngghen – Lênin về chủ nghĩa xã hội và thời kỳ quá độ,
Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội
[8] Nguyễn Trọng Chuẩn (chủ biên) (1999), Vấn đề t- duy trong triết
học Hêghen, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội