là mot ed sd dành cho càc nhà nghién cùu trong càc ngành khoa hpc, càc ngành khoa hpc xà bòi va khoa hpc nhàn vàn nàm trong linh viic chinh sàch va quàn ly khoa hoc va cóng nghé; nò c[r]
Trang 1QUAN HE CÒNO NGHE - XÀ HOI
VA VIÉC GIANO DAY CHU DE NÀY
TRONO CÀC TRl/ÒNG DAI HOC
TS TRAN NGOC CA
Vién nghién cùu chien li/ùc va chinh sàch Khoa hoc va Cóng nghé Bó Khoa hoc Cóng nghé va Mài truòng
I TÀC DÓNG QUA LAI CUA KHOA HOC CONO NGHE VA XÀHQI
Nói dén tàc dóng qua lai cùa khoa hoc, cóng nghé vói xà bòi, tbòng tbuòng nguòi ta bay nghì ngay dén nhùng tàc dóng cùa mày móc thiét bj tòi dòi song va sinh boat cu»con ngUÒi Nhùng tàc dóng này tbòng tbUÒng co thè de dàng nbàn thày qua boat dòng kinb té (nàng cao nàng xuàt, chat lUdng va bièu qua cóng viéc kinb doanh), boat dóng xà bòi boàc ddi song vàn boa Càc tàc dóng cùa cóng nghé cùng dupe xem xét
trèn góc dò mòi trUÒng tu nhién, sinh tbài va mói trUdng xà
bòi
Tuy nhièn, mot chiéu tàc dóng quan trpng kbàc là tàc dóng xà bòi tòi viéc bìnb thành cóng nghé Theo nhiéu tàc già, sii bìnb thành này co tàm quan trpng trong viéc hinh thành buòng dich cùa cóng nghé, sU su dung cóng nghé va
180
Trang 2•
chtìc n à n g cóng nghé (Winner, 1986) Quan diém ve sii dinh
h ì n h xà boi cùa cóng nghé (social shaping of technology) dà diidc h ì n h t h à n h n h u h à n mot trUÒng phài nghién cùu trong càc Cd quan nghién cùu va dào tao tal nhiéu nUóc trèn the' giói (Mac Kenzie va Wajcman, 1985; Edge, 1988) Viéc tàp trung vào xem xét nhiìng yé'u to' dà hinh t h à n h r a còng nghé dà mò
r a mot hiióng nghién cùu va dào tao mói co à n h hiiòng Idn dén toàn xà hpi: càc n h à hoc già, càc n h à hoach dinh chinh sàch, càc n h à kinh doanh va dàn chùng (Hughes, 1983)
Theo thòi gian, vam de khoa hoc, cóng ngh^ va xà hpi (STS) va quan h e tUdng tàc giùa càc yé'u to' này ngày càng chié'm vi tri quan trpng trong nghién cùu va dào tao khoa hpc
xà hpi nói chung va ngành xà hpi hpc nói riéng Thuàt ngù
"science and technology studies" (STS) n h à m chi khài niem hpc t à p va nghién cùu va khoa hpc cóng nghé cùng bao gom càc mòi quan he tòng hdp giùa khoa hpc vói còng nghé va giùa khoa hpc va cóng nghé vói càc hoat dóng xà hpi khàc Bài vié't này sé dUa ra mot so' vi du ed lién quan dén hoat dóng dào tao, trUóc hét là ò trình do sau dai hpc, trong càc linh viic lién quan dén mói quan he giùa cóng nghé va xà hpi
II TU NGHIÉN CÙXJ VA DÀO TAO VE CHINH SÀCH KHOA HOC VA CÒNG NGHÉ TÒI NGHIÉN CÙTJ VA DÀO TAO VE KHOA HOC, CÒNG NGHÉ VA XÀ HÒI (SCIENCE AND TECHNOLOGY STUDIES, STS)
Mot trong n h ù n g ngUdi khdi xUÓng món khoa hpc luan va còng nghé là John Bernal vào n à m 1939 vói viéc dUa ra tàc
p h à m "Social function of science" (chùe nàng xà hpi cùa khoa hpc) Òng dà dat nén móng cho viéc là'y dòi tUdng cùa mot
n h à n h nghién cùu khoa hpc mài là bàn thàn khoa hpc Thomas Kuhn dà tié'p tue phàt trièn càc hudng nghién cùu này vào n à m 1970 vói cuò'n sàch "Strueture of science
Trang 3revolutions" (Càu trùc cùa càc cupe càcb mang khoa hpc) Ben
canh obùng vàn de kinh tè truyén tbòng cùa phàt trièn khoa
hpc va cóng nghé nhU thuyét song dai cùa Kondratiev va gàn
day hdn là càc hpc thuyét kinh t é tièn boa (Nelson va Winter)
lién quan nhiéu dén chinh sàch dòi mài càc vàn de xà bòi lién
quan dén phàt trièn khoa hpc va còng nghé luón dUde eoi
trpng va xà hpi hpc cùa khoa hpc va cóng nghé dà trò thành
mot món dàc biét trong ngành xà bòi hpc nói chung
Càc nghién cùu thuàn tuy ve khoa hpc luàn ve chinh sàch
khoa hpc ve còng nghé cùng dà dàn mang màu sAc da dang va
phong pbù hdn vài cài tèn chung là nghién cùu ve khoa hpc
va còng nghé Co thè nèu mot so' vi du ve nhùng linh vUe bién
dang dupe nghién cùu / dào tao cùa STS
2.1 Càc vàn de kinh té cùa dòi mòi '
Càc ly thuyét tièn boa va mò hinh dòi mói
Quàn ly cóng nghé va quàn ly cóng ty
Càc vàn de vi mò cùa tàng trudng va thudng mai
Càc he tbòng dòi mài va chinh sàch còng nghé
Nén kinb té hpc bòi va tinb canh tranh cùa càf he tbòng
dòi mài
Cbuyèn dòi càc he tbòng san xuàt
2.2 Càc vàn de xà bòi hpc cùa khoa hpc va cóng nghé
Ljch su va xà bòi hpc cùa chi phi cbuyèn giao
(Transaction cost) !:.;: •>><•.'a- -
Nù quyén va quyén cùa dòng vàt ' ' '• ' ' Ljch su va xà bòi cùa ngành dja chat thè ky 18 - 19 xày
diing xà bòi cùa giói tinb va giói
182
Trang 42.3 Càc vàn de ljch su va trié't hpc cùa khoa hpc va cóng nghé
Ljch su cùa toàn hpc
Ljch su cùa y hpc
Ljch su cùa cóng nghé
2.4 Càc vàn de khoa hpc va còng nghé va phàt trién Liia chpn cóng nghé va cóng nghé thich hdp
Tié'p nbàn cóng nghé va pho bié'n còng nghé
Cbuyèn giao cóng nghé va xày diing nàng liic còng nghé 2.5 Khoa hpc va còng nghé trong càc nen kinb te dang cbuyèn dói
Quàn ly mòi trUÒng
Nàng lUdng va chinh xàe mói trUdng
Ké hoach boa thièn nhièn va càc nguón tài nguyèn
San xuàt thiic phàm va càc dièu kién song
2.7 Càc vàn de chinh tri, dàn chù va he thóng khoa hoc
va còng nghé
Trang 5Quàn ly dja phudng va càc he tbòng san xuà't
Càc vàn de chinh tri cùa làp chinh sàch
Tinb hình d Viét Nam
Tu nhùng nàm 1980, to nghién cùu chinh sàch khoa hpc
va còng nghé thuòc Uy ban khoa hpc va ky thuàt Nhà nUóc (nay là Bó Khoa hpc, còng nghé va mòi trUÒng) dà bàt dàu nhùng nghién cùu dàu tièn cùa chinh sàch khoa hpc, khoa hpc luàn Do nhùng nhu càu cùa giai doan phàt trién này, càc vàn de xà bòi hpc cùa khoa hpc, quan he giùa xà bòi va phàt trièn cóng nghé va khoa hpc chua dUpe quan tàm nhiéu nhU càc chù de kbàc nhU kinh t é cùa phàt trièn khoa hpc va còng nghé, boàc càc ly thuyét dòi mài Rat nhiéu bUóng nghién cùu cùa ddn vj này tàp trung vào càc vàn de chinh sàch thè bién quan diém ve bành vi cùa chinh pbù ve phàt trièn khoa hpc
va cóng nghé, càc muc tièu va bién pbàp thiie bién muc tièu Ngay dén khi trong Bó Khoa hpc, Cóng nghé va Mòi trUÒng tòn tai song song hai vién nghién cùu là Vién quàn ly khoa hpc va Vién ehién lupe va dii bào khoa hpc va còng nghé, càc
ed quan này cùng chù yèu tàp trung vào mot so' boat dóng co tinb càp bàcb bón theo yèu càu cùa tinb bìnb va dat bang cùa
Cd quan càp trèn.Vi du, ed thè thày dudi day linh Viic Uu tién nghién cùu cùa bai ed quan này
Ve màt dào tao, chi ed Vién quàn ly khoa hoc bàt dàu co nhùng ed gang dàu tién dUa ra càc chudng trình dào tao sau
184
Trang 6dai hpc d mùc Thac si (Master) ve chuyén ngành chinh sàch khoa hpc va cóng nghé Trong ehUdng trinh cùa khoà dào tao này, càc chù de ve xà bòi va cóng nghé tbUÒng dupe dUa ra ò
mot mùc dò khiém tòn
Nàm 1996, hai Vién nghién cùu nói trèn dà dUde sàt nhàp
t h à n h Vién Nghién cùu chién lupe va chinh sàch khoa hpc va cóng nghé va tié'p tue truyén tbòng nghién cùu va dào tao vdn
co, vói mot thòi lUdng nhò bé dành cho càc vàn de cùa xà bòi
va cóng nghé Nguyèn nbàn cùa tinb hình co thè eó nhiéu va xin chUa bàn dén viéc mùc dò tàp trung nghién cùu va dào tao tai co quan này nhU vày là dù bay thié'u Dièu quan trpng
ò day là rò ràng chUa eó nhùng ed quan tri tue dàu nào (dù dà
là Vién nghién cùu bay trUòng Dai hpc) eó nhùng tàp trung nghién cùu va dào tao ò mùc dò càn thiét
Dai hoc Quoc già Ha Nói
Trong mot vài nàm gàn day Dai hpc khoa hpc xà bòi & Nhàn vàn thuóc Dai hpc Quò'c già Ha Nói dà eó nhùng ehUdng trinh dào tao lién quan nhiéu dén càc vàn de xà bòi Món Khoa hpc va cóng nghé dang tùng buàc tién tói giàng day càc khia canh xà bòi cùa khoa hpc, còng nghé va mói trUòng Co thè nói day là mot buóc di manh dan va dùng dàn, dàp ùng dùng xu thè cùa càc trUdng Dai hpc trén thè giói dang di sau vào phàt trièn càc eó' gang nghién cùu va dào tao trong linh viic này, nhU mot so' vi du duài day cho thày
III VE VAN DE DÀO TAO KHOA HOC, CÒNG NGHÉ VA XÀ HÒI (STS) TRONG CÀC TRUÒNG DAI HOC: MOT SO KINH NGHIÉMCHÀUÀU
Dào tao sau dai hpc trong linh viie lién quan dén chinh
Trang 7sàch khoa hpc va cóng nghé là mot trong càc boat dóng quan trpng trong càc trUdng dai hpc Viéc tham khào càc kinh nghiém quò'c té trong linh viie này là hét sue càn thiét nhàm
eó dupe mot bue tranh rò hdn, tao diéu kién hpc bòi càc kinh nghiém quy bau cùa nUòe ngoài
Do diéu kién co ban, chù yèu bài này tàp trung vào vi du cùa mot so nUòc Chàu Àu Ngoài ra, mot so boat dóng cùa càc
ed quan dào tao nude ngoài kbòng boàn toàn tàp trung vào chinh sàch khoa hpc va cóng nghé, ma con mang nhiéu tèn khàc nhau, tuy theo trpng tàm cùa mói nUóc NbUng nhìn chung, càc hnb vUe này déu nàm trong mot linh viic lón vói tèn gpi chung kbàc pbò bién bién nay là nghién cùu ve khoa hpc va cóng nghé (Science and Technology Studies - STS) 3.1 Tal Ào, Vién Trié't hpc va nghién cùu xà bòi cùa khoa hpc, Dai hpc tóng hdp Vién (Institute for Philo.sopby and Social Studies of Science) University of Vienna dUpe thành làp nàm 1987, dUde coi là ddn vj dàu tién cùa trUÒng Dai hpc Tòng hdp trong linh vUe nghién cUu khoa hpc cóng nghé (Science Technology Studies - SI\S) Khoa hpc ed sd va lién kèt ( the Faculty of basic and Integrative Science - Grundund Vienna dà thu bùt kboàng 22.000 sinh vién Vie» eó hai bó phàn chinh, mot bó pbàn djnb hudng nghién cUu trièt hpc va ljch su ve sii phàt trièn cùa khoa hpc va bó pbàn khàc buóng
ve nghién cùu xà bòi cùa khoa hpc Vién dào tao d hai bàc Thac sì va Tién si ve xà bòi hpc
3.2 Tai Bi, biép bòi lién càc trUÒng dai hpc tong hdp cùa chàu Àu ve hnb viic xà bòi, khoa hpc va cóng nghé ( ESST ) tai trUdng dai hpc tòng hdp Catbolique cùa Louvain bao gom
15 trUdng dai hpc tóng hpp dà ky mot thoà thuàn de thùc day nhùng chUdng trình nghién cùu va dào t^o de tàng cuòng
186
Trang 8nhùng nbàn thùc, nhiém vu chung giùa càc lién ké't tiém nàng ve xà bòi, khoa hpc va cóng nghé cùa ngUÒi ra quyé't djnb tai Chàu Àu
Diia trén nghién cùu gàn day ve quan he qua lai cùa khoa hpc, còng nghé kinh tè' va xà bòi, chUdng trinh mot nàm bao gom 6 thàng hpc tai nude chù nhà va 6 tbàng hpc tai trUÒng dai hpc tóng hdp ò nUòc ngoài Tai UCL, hai cbuyèn ngành eó thè là: "quàn ly mao bièm" (Risk management), "cóng nghé sinh hpc xà bòi" (biotechnology and society) Tai Namur, ha cbuyèn ngành ed thè chpn là: "luàt va nhùng khia canh ky
t h u à t cùa cóng nghé thóng tin mói va giao tièp, khoa hpc va cóng nghé", "vàn boa va xà hpi" va "dành già cóng nghé" 3.3 Tai Dan Mach, Bó món nghién cùu xà bòi, Trung tàm Dai hpc Roskilde (Department of Social Studies, Roskilde University Center) là mot trong nhùng ddn vj Idn nhà't
nghién cùu khoa hpc xà bòi Bó mòn dvióc thành làp vào giùa
nhùng nàm 1970 nhU là mot ddn vj da ngành nhàm dòi màt vài nhiéu vàn de va dUde thành làp vài muc dich thiie bién nghién cùu hpc t h u à t va djnh hudng trong linh viie quàn ly bành chinh va kinh tè' thUdng mai
Mpi nghién cùu tai Dai hpc Roskilde bàt dàu vài mot
chUdng trình nghién cùu ed bàn trong hai nàm ve vàn de
nhàn vàn, khoa hpc xà bòi, bay là khoa hpc tu nhièn: Tom lai, nhùng chUdng trình này eò hai muc dich: eung càp nhùng diéu khài quàt, rén luyén tri de va dào tao sinh vién trong càc dii àn theo nhóm - ,'^,
He tbòng bang càp tai trUÒng dai hpc Roskilde, nhU càc trUÒng dai hpc tóng hpp khàc d Dan Mach, eó thè kéo dai 3,5 bay 8 nàm, vi vày sinh vién ed thè eó bang dai hpc, trén dai hpc, tién si tai bó món Khoa hpc xà bòi
Trang 9Chùcfng trinh nghién cùu co sd
Mpi chUdng trình ve bang càp d khoa déu bàt dàu vài nhùng chUdng trinh nghién cùu ed bàn ve khoa hpc xà bòi trong hai nàm Diéu ed bàn là eung càp cho sinh vién nhùng
ly thuyét trpng tàm ve khoa hpc xà bòi Sinh vién nhàn dUde
cà ly thuyét va phUdng pbàp tié'p nhàn kién thùc, ho phàt trién khà nàng truyén dat (viét va nói) va hp dUde dào tao de dàt ké hoach va viét nhùng bào cào Idn Nhùng boat dòng này kbòng chi là sii ebuàn bj cho nghién cùu ma con rén luyén cho nhùng cóng viéc mang tinb dòc làp tinb càn thàn va khà nàng làm viéc vói ngUòi khàc
Chùcfng trinh Dai hoc
ChUdng trinh nghién cùu ed bàn hai nàm dupe ké tièp bài nhùng chUdng trình bang càp chuyén món Sinh vién eó thè nhàn bang dai hoc (B A bay B.Sc.) bang càcb thiie bién hai ddn vj (mot ddn vj dupe xàe djnh nhU là tUdng dUdng khdi lUdng cóng viéc cùa mot sinh vién trung bìnb trong mot hpc ky), vi thè bang dai hpc kéo dai ha nàm, bao gom hai nàm dào tao ed bàn Dua vào viéc boàn thành nàm thù ha, sinh vién dupe càp bang dai hpc d bò mòn Khoa hpc xà bòi
ChUcfng trinh Thac si
Sinh vién eó thè tièp tue càc cbUdng trình cao hpc ChUdng trinh này màt bai nàm nùa Diéu này eó nghia là làm Thac si
ò bó mòn phài màt 5 nàm nghién cùu
Chi/cfng trinh Tièn sì
Nghién cùu sinh làm Tién si trong ba nàm Trong h à u hét càc trUdng hdp, sinh vién dUde nhàn vào nèu hp eó dupe bang thac si loai tòt va chUng tò dupe khà nàng nghién cUu dii àn
188
Trang 10Bang sau Dai hoc ve chinh sàch cóng
Cao hpc ve chinh sàch cóng dupe thành làp giùa nàm 1996 theo sii de xUàng cùa trUÒng Dai hpc Roskilde va trUdng quàn
ly chung Dan Mach Mot khoà hpc dàc biét gpi là chUdng trình MPP (cao hpc ve chinh sàch cóng) dUpe thiie bién trong hai nàm
Chùcfng trinh cao hoc quoc te ve xà hói, khoa hoc va cóng nghé ò Chàu Àu
Trong viéc phó'i hpp boat dóng vói càc trUÒng dai hpc kbàc
d Chàu Àu, bó mòn tao diéu kién cho càc nghién cùu sinh cao hpc ed bòi tham già hai chUdng trình cao hpc quò'c tè diia trèn sii trao dói md ròng sinh vién va giào vién Mot trong hai ehUdng trình là chUdng trình cao hpc ve xà bòi, khoa hpc va còng nghé ò Chàu Àu (ESST) Day là chUdng trình cao hpc Chàu Àu, vi vày viéc dào tao dUde 11 trUdng dai hpc d Chàu
Àu phó'i hdp vói nhau ChUdng trình diia trén viéc trao dói quò'c té' cà giào vién va sinh vién ChUdng trình dUde thành làp va phó'i hpp boat dóng cùa bòi càc trUdng dai hpc Chàu Àu
ma trUÒng dai hpc Roskilde là mot thành vién ChUdng trình tai RUC do Ban khoa hpc xà bòi thiie bién
Diém chinh cùa nghién cùu là tao nén sii hièu biét tòt hdn
ve phàt trièn cùa còng nghé bién dai va khoa hpc, de thóng nhà't hièu biét ve mói quan he thóng nhà't giùa còng nghé, khoa hpc va xà bòi va sé nghién cùu sii phàt trièn còng nghé
va khoa hpc duài góc dò xà bòi, kinh te, chinh tri va khia canh vàn boa
Trong nùa nàm dàu, sinh vién nhàn dUde ehUdng trình giàng day tbòng tbUÒng d nUóc chù nhà ChUòng trình giàng day gom ed:
Nhùng vàn de xà bòi, khoa hpc va còng nghé d Chàu Àu
Trang 11Vién cành ljch su cùa sii thay doi khoa hpc va cóng nghé Khoa hpc va còng nghé: già nhàp thè giói cùa phòng thi nghiém
Toàn càu boa va sii diéu tièt cùa khoa hpc va còng nghé Càc vàn de chinh tri cùa kién thùc
Trong hpc ky thù II, sinh vién chpn mot linh vUc chuyén sàu va sé dudc dòn nhàn va hpc tai mot nUòc Chàu Àu (mot so quy pbù hdp theo chUdng trinh ERASMUS/SOCRATES cùa Lién minh Chàu Àu) Hpc ky này cho càc sinh vién nghién cùu chù de sàu ròng hdn Sau mot khoà hpc giói thiéu ngàn, sinh vién làm bài luàn vàn cùa mình Sinh vién eó mot nàm
de hình thành bài luàn vàn va nò sé dUde dành già là dat bay kbòng dat
3.4 Tai Pbàp, bó pbàn kinh té hpc va xà bòi hpc cùa R & D
( S P : R D ) , I N R A , Dai hpc tóng bop Pie - Mende - France ed chùng nàng nghién cùu viéc to chùe nghién cùu, trién khai va dói mài cóng nghé nói chung Càc chù de dò dUde nghién cùu, phàn ticb trong sii nói kèt vói càc linh viic quan tàm cùa
I N R A nhu cóng nghé sinh hpc, kinh doanh nóng san va san xuàt nóng nghiép Dòi ngù INRA da ngành, nhU tèn gpi cùa
nò chi rò Càc còng viéc nghién cùu cùa nò giài quyét xung quanb ba chù de: dòi mài lành dao, va thùc day tò chùe, rùi
ro va ra quyét djnh, kinb té hpc cùa kién thùc Ba chù de
chinh dò là dUpe to chùe, sàp xèp xung quanb càc linh viie
ùng dung: nguon gien, còng nghé sinh hpc, nghién cùu thù nghiém an toàn thiic phàm, dói mói ben trong càc ngành ve linh viic vói dò R «& D thàp Dói ngù SERD bién nay bao gom
9 nhà nghién cùu va 5 nghién cùu sinh tién sì Kè tu khi
thành làp vào nàm 1989 bó pbàn này dà dat mot toc dò phàt
tnèn khà cao
190
Trang 12v e dào tao, SERD ed to chùe càc khoà sau:
Bang càp: DEA, Tién si
Viéc giàng day cùa SERD bo sung cho sii nghién cùu cùa
nò Viéc day chù yé'u dUpe thiic hièn ò trình dò Thac si (MA/ MSe) va tién si Vào thòi diém này, càc thành vién cùa SERD dang giàng day trong 2 chUdng trinh thac sì kbàc nhau dói vói càc mòn kinh té' hpc Viéc cài to mot trong hai ebUdng trình thac si (dUpe tién bành trong nàm 1999 - 2000) dat dUdc sii cbuyèn buàng sang kinh té' hpc còng nghiép, ma trong
pham vi dò sii doi mài còng nghg, ly thuyét bang va ly thuyét
kinh té' tién trièn sé dUde xem xét ky Hdn nùa, SERD sé phó'i hpp vói chUdng trình dào tao thac si Chàu Àu trong ngành kinb tè hpc cùa sii doi mài - do BETA ò Strabourg làp ra Càc nghién cùu sinh tién si trién khai càc dii àn bao gom viéc dói mói trong còng nghiép thiic phàm - nóng san, càc nén tàng kién thùc cùa càc hàng nhò trong còng nghé sinh hpc, càc khài quàt ve sii nghiép cùa càc tièn si sinh hpc, nhùng sii rùi do ed lién quan dén viéc àp dung sii phàt trièn gien, va sii phàn ticb thiic nghiém vào mò hình boa cùa quy dao còng nghé SERD khuyén khich càc nghién cùu sinh tién si va càc tién si dà bào ve luàn àn ò càc trung tàm khàc chuyén dén
SERD làm viéc de boàn t h à n h nò't bàn de àn cùa hp, boàc mot
phàn de àn, vi du nhU qua viéc cùng còng tàc huóng dàn luàn
àn 0 day kbòng yèu càu tham già chUdng trinh dào tao theo bài giàng dói vói càc tièn si, nhUng càc sinh vién dupc yèu càu tham già trong nhiéu boat dóng, nhU bòi thào vàn boa tong
thè, càc khoà huàn luyén ngàn theo càc chù de nhU tbòng kè,
phàn mém tin hpc, boàc phàt trién ly thuyét chuyén ngành
3.5 Tai Due, Vién nghién cùu khoa hpc va còng nghé thuóc Dai hpc tòng hpp Bielefeld (IWT) nghién cùu sii phàt