NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CHUNG VỀ CÔNG TÁC KẾ TOÁN TẬP HỢP CHI PHÍ VÀ TÍNH GIÁ THÀNH SẢN PHẨM CỦA NGÀNH XÂY DỰNG CƠ BẢN. I. Đặc điểm hoạt động sản xuất kinh doanh xây lắp ảnh hưởng đến công tác kế toán. 1.1. Đặc điểm của ngành xây dưng cơ bản và của sản phẩm xây lắp: Xây dựng cơ bản là ngành sản xuất vật chất độc lập và đặc biệt có khả năng tạo và tái sản xuất tài sản cố định cho tất cả các ngành trong nền kinh tế quốc dân. Nó tạo nên cơ sở vật chất kỹ thuật cho cho xã hội, tăng tiềm lực kinh tế quốc phòng. Thực chất hoạt động sản xuất kinh doanh của ngành xây dựng cơ bản là quá trình biến đổi đối tượng lao động trở thành sản phẩm. So với những ngành kỹ thuật khác, xây dựng cơ bản có những đặc điểm kinh tế, kỹ thuật đặc trưng được thể hiện rất rõ ở sản phẩm xây lắp và quá trình tạo ra sản phẩm của ngành, cụ thể: Sản phẩm xây dựng là các công trình, hạng mục công trình dân dụngcó đủ điều kiện đua vào sử dụng và phát huy tác dụng. Sản phẩm của ngành xây dựng thường luôn gắn liền với một địa điểm nhất định nào đó, có thể là mặt nước, đất liền, mặt biển, thềm lục địa. Các sản phẩm này có quy mô lớn, kết cấu phức tạp, thời gian xấy dựng dài và có giá trị lớn. Bên cạnh đó sản phẩm của ngành xây lắp còn mang ttính đơn chiếc và cố định vì nơi sản xất ra sản phẩm cũng là nơi sản phẩm đựoc hoàn thành và đưa vào sử dụng. Mặt khác mỗi công trình được thi công, xây dựng theomột thiết kế kỹ thuật riêng, tại mỗi địa điểm khác nhau thì mang những ý nghĩa khác nhau. Mặc dù sản phẩm xây lắp cố định tại nơi sản xuất nhưng các điều kiện sản xuất khác như lao động vất tư, thiết bị… luôn phải di chuyển theo mật bằng và vị trí thi công đồng thưòi hoạt động xây dựng cơ bản lại tiến hành ngoài trời nên thường chịu ảnh hưởng của thời tiết, khí hậu dễ gây tình trạng hao hụt, mất mát, lãng phí vật tư tài sản làm tăng thiệt hai trong tổng chi phí sản xuất. Sản phẩm xây lắp hoàn thành đựoc tiêu thụ ngay theo giá dự toán hoặc giá thoả thuận với chủ đầu tư từ trước do đó tính chất hàng hoá của sản phẩm xây lắp không rõ. Đố tượng hạch toán chi phí sản phẩm xây lắp có thể là các công trình, hạng mục công trình, đơn đặt hàng, giai đoạn công việc hoàn thành. Vì thế phải lập dự toán chi phí và tính giá thành theo từng đối tượng. Về cơ bản, việc hạch toán các phần hành kế toán như tài sản cố định, vật liệu, công cụ, dụng cụ, chi phí nhân công… trong doanh nghiếp xây lắp cũng tương tự trong doanh nghiệp công nghệp. Tuy nhiên, do đặc điểm của hoạt động sản xuất kinh doanh cũng như quản lý của ngành xây dựng cơ bản mà nội dụng của chi phí kinh doanh tạo nên chỉ tiêu giá thành sản phẩm có một số khác biệt, cụ thể là: Giá thành công trình lắp đặt không bao gồm giá trị thiết bị do bên chủ đầu tư giao. Giá thành công tác xây dựng và lắp đặt vật kết cấu báo gồm giá trị vật kết cấu và giá trị thiết bị kèm theo như các thiết bị vệ sinh, thông gió,… Từ những đặc điểm trên, đòi hỏi công tác kế toán vừa phải đáp ứng những yêu cầu chung về chức năng, nhiệm vụ kế toán của một doanh nghiệp sản xuất, vừa phải đảm bảo phù hợp với đặc tính riêng của một doanh nghiệp xây dựng cơ bản, nhằm cung cấp số liệu chính xác, kịp thời , đánh giá đúng tình hình kế hoạch sản xuất kinh doanh, cố vấn cho lãnh đạo trong việc tổ chức, quản lý cũng như dề ra đường lối hoạt động sản xuất kinh doanh của doanh nghiệp để đạt hiệu quả cao trong kinh doanh của doanh nghiệp. 1.2. Yêu cầu của công tác quản lý đầu tư xây dựng cơ bản Thực tế ở nước ta trong nhiều năm qua đã xảy ra tình trạng lãng phí à thất thoát vốn đầu tư trong lĩnh vực xây dựng cơ bản mà nguyên nhân chính là sự quản lý về vốn của nhà nước chưa chặt chẽ. Để khắc phục tình trạng trên, Nhà nước ta đã ban hành các chính sách, chế độ, các văn bản pháp quy về giá, các nguyên tắc, các phương pháp lập dự toán và các định mức kinh tế kỹ thuật . để xác định tổn mức vốn đầu tư dựa trên tổng dự toán công trình hay hạng mục công trình. Trích điều lệ quản lý đầu tư xây dựng ban hành kèm theo nghị định số 177/CP ngày 20/10/1994 của chính phủ: “ công tác quản lý đầu tư xây dựng cơ bảnphải đảm bảo tạo ra những sản phẩm và dịch vụ được thị trường chấp nhận về giá cả, chất lượng và đáp ứng được các mục tiêu phát triển kinh tế xã hội trong từng thời kỳ .” Như vậy có thể thấy rằng vấn đề cốt lõi trong việc thực hiện chính sách của Nhà nước không gì bằng tiết kiệm chi phí trong xây dựng cơ bản và để tiết kiệm được chi phí này thì đòi hỏi chúng ta phải quản lý chi phí sản xuất thật chặt chẽ tức là phải phản ánh chi phí không những đầy đủ mà phải kịp thời, chính xác có như vậy thì giá thành mới hạ đảm bảo sự chấp nhận của thị trường về giá cả, đồng thời chất lượng cũng vẫn được đảm bảo. Thêm vào đó, sản phẩm xây lắp có kết cấu phức tạp, cộng với việc thi công kéo dài lạic thi công chủ yếu ngoài trời nên chịu ảnh hưởng của điều kiện tự nhiên rất lớn, các điều kiện sản xuất phải di chuyển theo công trìnhnên dễ dẫn đến hao hụt, lãng phí . do vậy quản lý chi phí trong xây dựng cơ bản khó khăn hơn và cũng có vai trò quan trọng hơn các loại hình doanh nghiệp khác. Mặt khác trong lĩnh vực xây dựng cơ bản hiện nay chủ yếu áp dụng phương pháp đầu thầu, giao thầu xây dựng. Vì vậy để trúng thầu một công trình thì công ty phải bỏ thầu với giá cả hợp lý dựa trên cơ sở các định mức, đơn giá xây dựng cơ bản do Nhà nước ban hành, giá cả thị trường và khả năng của công ty. Giá trúng thầu không được vượt quá tổng dự toán được duyệt. Như vậy có thể nói việc quản lý đầu tư xây dựng cơ bản là một công việc hết sức cần thiết nhưng đaày khó khăn và phức tạp, nhất là từ khi chuyển đổi sang nền kinh tế thị trường được tự chủ trong việc tìm kiếm cũng như ký kết các hợp đồng xây dựng( tụ chủ hoạt động sản xuất kinh doanh) đảm bảo có lãi phục vụ cho mục tiêu phát triển của công ty. Do đó đòi hỏi các doanh nghiệp xây dựng cơ bản luôn phải tìm tòi, cải tiến, tăng cường công tác quản lý trước hết là quản lý chi phí trong đó trọng tâm là công tấc hạch toán chi phí sản xuất cà tính giá thành sản phẩm xây lắp. 1.3. ý nghĩa của công tác kế toán chi phí sản xuất và tính giá thành trong doanh nghiệp xây lắp: Việc quản lý kế toán chi phí sản xuất và tính giá thành trong doanh nghiệp xây lắp có ý nghĩa ở tầm vi mô và vĩ mô. Trước hết nó gián tiếp giúp Nhà nước tránh được lãng phí về nguồn vốn đầu tư cũng như tránh thiệt hại kinh tế cho xã hội thông qua việc các công trình xây dựng cơ bản hoàn thành với chất lượng đảm bảo, chi phí được tiết kiệm. Trong phạm vi doanh nghiệp, việc tổ chức tốt công tác quản lý kế toán chi phí sản xuất và tính giá thành có ý nghĩa quyết định đến sự tồn tại của doanh nghiệp. Nó không những cung cấp thông tin cần thiết cho các nhà quản lý trong việc ra quyết định mà còn là cơ sở xác định kết quả kinh doanh của doanh nghiệp. 1.4. Nhiệm vụ của công tác quản lý hạch toán chi phí sản xuất và tính giá thành trong doanh nghiệp xây lắp: Hạch toán chi phí sản xuất và tính giá thành sản phẩm giú cho doanh nghiệp thực hiện được các định mứclao độngvật tư, tiền vốn, sử dụng máy, các chi phí khác cho từng công trình, hạng muc công trình, từng bộ phận thi công theo điểm dừng kỹ thuật, thoe niên dộ, nhằm giảm được chi phí sản xuất, hạ giá thành sản phẩm, không ngừng nâng cao chất lượng sản xuất kinh doanh. Tuy nhiên để thực hiện có kết quả thì việc thanh toán chi phí sản xuất và tính giá thành sản phẩm xây lắp phải đạt những yêu cầu sau: - Xác định đúng đối tượng tập hợp chi phí sản xuất, lựa chon phương pháp tổng hợp chi phí sản xuất và phân bổ chi phí sản xuất thích hợp với các đặc điểmtổ chức, xí nghiệp để thực hiện tốt việc tập hợp chi phí sản xuất. - Phản ánh đầy đủ kịp thời, chính xác toàn bộ chi phí thực tế phát sinh trong kỳ. - Kiểm tra tình hình thực hiện các định mức về chi phí vật tư, nhân công, sử dụng máy thi công, các dự toán về chi phí khác. Phát hiện kịp thời các khoản chênh lệch so với định mức, dự toán các khoản thiệt hại, mất mát, hư hỏng… trong sản xuất và đề ra biện pháp ngăn chặn kịp thời. - Tính toán chính xác, kịp thờigiá thành sản phẩm xây lắp, các sản phẩm và lao vụ hoàn thành khác của xí nghiệp. - Kiểm tra việc thực hiện kế hoạch giá thành của doanh nghiệp theo từng công trình, hạng mục công trình, đưa ra khả năng,biện pháp hạ giá thành một cách hợp lý và có hiệu quả. - Xác định đúng đắn và bàn giao thanh toán kịp thời đối tượng, công tác xây lắp hoàn thành, định kỳ tiến hành bàn giao, kiểm kê đánh giá khối lượng thi công dở dang theo quy định. - Đánh giá kết quả hoạt động một cách đúng dắn ở từng công trình, hạng mục công trình, tổ đội thi công, … trong từng thời kỳ nhất địng. Kịp thời lập báo cáo về chi phí sản xuất và tính giá thành công tác xây lắp, cung cấp kịp thời, chính xác các thông tin cần thiết về chi phí sản xuất và tính giá thành phục vụ cho yêu cầu quản lý của doanh nghiệp. II. Nội dung cơ bản về kế toán tập hợp chi phí và tính giá thành trong doanh nghiệp xây lắp: 2.1. Bản chất và phân loại chi phí trong doanh nghiệp xây lắp: 2.1.1. Bản chất của chi phí trong doanh nghiệp xây lắp: Bất kỳ một loại hình doanh nghiệp nào dù lơn hay nhỏ, dù kinh doanh trên lĩnh vực nào thì quá trình sản xuất kinh doanh đều nhất thiết phải có sự kết hợp các yếu tố cơ bản đó là đối tượng lao động, tư liệu lao động và sức lao động. Các yếu tố về tư liệu lao động, đối tượng lao động (biểu hiện cụ thể là hao phí về lao động vật hoá) dưới sự tác động có mục đích của sức lao động ( biểu hiện là hao phí lao động sống) qua quá trình biến đổi sẽ tạo nên các sản phẩm, lao vụ, dịch vụ. Để đo lường hao phí mà doanh nghiệp đã bỏ ra trong từng thời kỳ hoạt động là bao nhiêu nhằm tổng hợp và xác định kết quả đầu ra phục vụ cho nhu cầu quản lý thì mọi hao phí cuối cùng đều được biểu hiện bằng thước đo tiền tệ gọi là chi phí sản xuất kinh doanh. Như vậy chi phí sản xuất kinh doanh là toàn bộ hao phí về lao động sốn và lao động vật hoámà doanh nghiệp đã bỏ ra để tiế hành sản xuất kinh doanh trong thời kỳ nhất định và được biểu hiện bằng tiền. Thực chất đây là sự chuyển dịch vốn, chuyển dịch giá trị của yếu tố sản xuất vào đối tượng được tính giá. Đối với chi phí sản xuất trong doanh nghiệp xây lắp cũng được hiểu như trên tuy nhiên nó được thẻe hiện rõ hơn trong công thức sau: G XL = C+V+m Trong đó: - G XL : Là giá trị của sản phẩm xây lắp. - C : là toàn bộ giá trị tư liệu sản xuất tiêu hao trong quá trình tạo sản phẩm xây lắp. - V : Là chi phí tiền lương, tiền công phải trả cho người lao động tham gia quá trình xây dựng. - m : là giá trị mới do lao động sống tạo ra trong quá trình hoạt động xây lắp tạo ra sản phẩm. Các khoản chi như tiền phạt về hợp đồng, hao hụt nguyên vật liệu ngoài định mức, lãi phải trả vay quá hạn thanh toán… không được coi là chi phí sản xuất. 2.1.2. Phân loại chi phí sản xuất: Trong doanh nghiệp xây dựng chi phí sản xuất bao gồm nhiều loại có nội dung kinh tế và công dụng khác nhau. Việc quản lý chi phí không dựa vào số liệu phản ánh tổng hợp chi phí sản xuấtmà còn phải căn cứ vào số liệu cụ thể của từng loại chi phí riêng biệt nhằm phục vụ cho yêu cầu kiểm tra và phân tích chi phí sản xuất phát sinh theo từng công trình, hạng mục công trình. Do đó phân loại chi phí là một yêu cầu tất yếu để hạch toán chính xác chi phí sản xuất và tính giá thành của sản phẩm xây lắp. Việc phân loại chi phí sản xuất một cách khoa học và thống nhất không những có ý nghĩa quan trọng đối với công tác tập hợp chi phí và tính giá thành sản phẩm xây lắp mà cònlà cơ sỏ kiểm tra, phân tích chi phí sản xuất, hạ giá thành của sản phẩm, phát huy hơn nữa vai trò của kế toán đối với sự tồn tại và phát triển của doanh nghiệp trong nền kinh tế thị trường hiện nay. Việc phân loại chi phí trong doanh nghiệp xây lắp được thực hiện theo những tiêu thức sau: * Phân loại theo nội dung, tính chất kinh tế của chi phí: Theo cách phân loại này, căn cứ vào tính chất, nội dungkinh tế của chi phí sản xuất khác nhaucó thể chia ra các yếu tố chi phí, mỗi yếu tố chi phí bao gồm những chi phícó cùng một nội dung kinh tế, không phân biệt chi phí đó phát sinh ra ở lĩnh vực nào, ở đâu, mục đích và tác dụng của chi phí sản xuất ra sao? Toàn bộ các chi phí này được chia ra thành các yếu tố sau: - Chi phí nguyên vật liệu trực tiếp: Bao gồm toàn bộ các chi phí về nguyên vật liệu chính, vật liệu phụ, nhiên liệu, phụ tùng thay thế mà doanh nghiệp đã sử dụng trong thời kỳ. - Chi phí nhân công: Bao gồm toàn bộ số tiền công phải trả, tiền trích bảo hiểm y tế, bảo hiểm xã hội, chi phí công đoàn của công nhân và nhân viên hoạt động trong doanh nghiệp xây lắp. - Chi phí khấu hao tài sản cố định: là số tiền khấu hao trong kỳ của toàn bộ TSCĐ trong doanh nghiệp. - Chi phí dịch vụ mua ngoài: là toàn bộ số tiền doanh nghiệp chi ra về các dịch vụ,ua từ bên ngoài nhằm phục vụ cho hoạt động sản xuất kinh doanh của doanh nghiệp. - Chi phí khác băng tiền: là toàn bộ chi phí phát sinh trong quá trình hoạt động kinh doanh xây lắp ngoài bốn yếu tố trên. Phân loại theo cách này sẽ cho kết cấu, tỷ trọng của từng loại chi phí trong hoạt động xây lắp, phục vụ cho yêu cầu thông tin và quản trị doanh nghiệp đồng thời phân tích tình hình thực hiẹn dự toán chi phí cho kỳ sau. * Phân loại chi phí theo mục đích, công dụng của chi phí: căn cứ vào mục đích sử dụng và công dụng của chi phí đối với hoạt dộng cụ thẻ trong đơn vị để phân loại chi phí hoạt động của doanh nghiệp thành các loại: - Chi phí sản xuất: là toàn bộ các loại chi phí liên quan đén hoạt động quản lý và phục vụ sản xuất trong phạm vi các xí nghiệp, các tổ đội sản xuất. Chi phí chế tạo sản phẩm xây lắp còn được chia thành chi phí trực tiếp và chi phí gián tiếp. + Chi phí trực tiếp: là những chi phí có liên quan trực tiếp đến việc sản xuất chế tạo sản phẩm xây lắp như chi phí nguyên vật liệu trực tiếp, chi phí nhân công trực tiếp, chi phí sử dụng máy thi công. + Chi phí gián tiếp (chi phí sản xuất chung): Là những chi phí phục vụ hoạt động sản xuất kinh doanh phát sinh trong quá trình xây lắp tạo ra sản phẩm hoặc thực hiện các lao vụ dịch vụ ở bộ phận tổ đội sản xuất. - Chi phí quản lý doanh nghiệp: là những chi phí cho việc quản lý kinh doanh, quản lý hành chính và phục vụ chung kháccó liên quan đến hoạt dộng của cả doanh nghiệp. - Chi phí hoạt động khác: là toàn bộ chi phí phát sinh trong quá trình hoạt động sản xuất kinh doanh cơ bản của doanh nghiệp xây lắp bao gồm chi phí về hoạt động tài chính và chi phí về hoạt động bất thường. - Phân loại chi phí theo cách này có tác dụng xác định số chi phí đã chi ra trong từng lĩnh vực hoạt động của doanh nghiệp, làm cơ sở cho việc tính giá thành sản phẩm xây lắp và kết quả hoạt động sản xuất kinh doanh trong doanh nghiệp xây lắp . Ngoài hai cách phân loại như trên còn có nhiều cách khác để phân loịa chi phí nhưng trong doanh nghiệp xây lắp hai cách phân loại trên được áp dụng chủ yếu, đặc biệt là phân loại chi phí theo mục đích, công dụng của chi phí bởi vì do đặc tính của dự toán công trình xây lắp là được phân loại theo tưng khoản mục. . NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CHUNG VỀ CÔNG TÁC KẾ TOÁN TẬP HỢP CHI PHÍ VÀ TÍNH GIÁ THÀNH SẢN PHẨM CỦA NGÀNH XÂY DỰNG CƠ BẢN. I. Đặc điểm hoạt động sản xuất. đối với công tác tập hợp chi phí và tính giá thành sản phẩm xây lắp mà cònlà cơ sỏ kiểm tra, phân tích chi phí sản xuất, hạ giá thành của sản phẩm, phát