CƠ SỞ LÝ LUẬN CHUNG VỀ KIỂM TOÁN BÁO CÁO TÀI CHÍNH CỦA CÁC DOANH NGHIỆP VỪA VÀ NHỎ

CƠ SỞ LÝ LUẬN CHUNG VỀ KIỂM TOÁN BÁO CÁO TÀI CHÍNH CỦA CÁC DOANH NGHIỆP VỪA VÀ NHỎ Mục tiêu: Phần I của Luận văn trình bày những vấn đề lý luận về kiểm toán tài chính các DNVVN, với mụ

CƠ SỞ LÝ LUẬN CHUNG VỀ KIỂM TOÁN BÁO CÁO TÀI CHÍNH CỦA

CÁC DOANH NGHIỆP VỪA VÀ NHỎ

Mục tiêu:

Phần I của Luận văn trình bày những vấn đề lý luận về kiểm toán tài chính các DNVVN, với mục tiêu làm tiền đề cho công tác tổ chức kiểm toán trong thực tế:

Nội dung:

Phần thứ nhất của đề tài bao gồm 2 nội dung chính:

- Một số khái niệm chung về kiểm toán tài chính, mục tiêu, phương pháp và quy trình kiểm toán tài chính

- Phân tích các đặc thù của các doanh nghiệp vừa và nhỏ và những ảnh hưởng tới công tác tổ chức kiểm toán

1. Kiểm toán tài chính:

1.1 Khái niệm:

Hoạt động kiểm toán có ý nghĩa rất quan trọng đối với sự phát triển nền kinh tế,

nó góp phần quan trọng vào việc xây dựng và củng cố nền nếp tài chính kế toán trong các khu vực kinh tế Với ý nghĩa đó, hoạt động kiểm toán đã và đang phát triển đa dạng, rộng khắp và ngày càng đi vào quy mô Theo chức năng cụ thể của kiểm toán, hoạt động kiểm toán được chia thành ba loại cơ bản là:

Kiểm toán tài chính

Kiểm toán tuân thủ

Kiểm toán hoạt động

Mỗi loại hình kiểm toán mang những đặc trưng riêng, trong giới hạn luận văn này, tác giả chỉ tập trung nghiên cứu về hoạt động kiểm toán tài chính trong hệ

thống kiểm toán nói chung: “Kiểm toán tài chính là sự xác minh và bày tỏ ý kiến

về những bảng khai tài chính do kiểm toán viên được bổ nhiệm để thực hiện những công việc đó theo đúng với bất cứ nghĩa vụ pháp định có liên quan”( tài

liệu tham khảo số 1)

Trong hệ thống kiểm toán, kiểm toán tài chính được xem như hoạt động đặc trưng nhất mà chức năng xác minh và bày tỏ ý kiến được thể hiện rõ nét nhất Tính chất đặc trưng của kiểm toán tài chính bắt nguồn từ đối tượng kiểm toán và

từ quan hệ chủ thể - khách thể kiểm toán

Đối tượng kiểm toán tài chính là các bảng khai tài chính, trong đó bộ phận quan trọng nhất là các báo cáo tài chính

“Báo cáo tài chính là hệ thống báo cáo được lập theo chuẩn mực và chế

độ kế toán hiện hành ( hoặc được chấp nhận ), phản ánh các thông tin kinh tế tài chính chủ yếu của đơn vị đó.” (Chuẩn mực kiểm toán Việt Nam số 200 )

Ngoài ra, bảng khai tài chính còn bao gồm các bảng kê khai mang tính pháp lý như: Bảng kê khai tài sản cá nhân, bảng kê khai tài sản đặc biệt…

Nói đến đối tượng kiểm toán tài chính là các bảng khai tài chính là nói tới quan

hệ trực tiếp, nhưng xét trên khía cạnh lý luận và thực tiễn, để thực hiện chức năng xác minh và bày tỏ ý kiến về bảng khai tài chính không thể tách rời các tài liêụ kế toán, các hoạt động kinh doanh của đơn vị nhằm xác minh cụ thể từng khoản mục, chu trình và các mối quan hệ kinh tế phát sinh

Ngoài các mối quan hệ nội tại, bảng khai tài chính còn chứa đựng nhiều mối quan hệ về tài chính và về quản lý cũng như tác động tới mối quan hệ chủ thể -khách thể kiểm toán

Trong kiểm toán tài chính, chủ thể của kiểm toán chủ yếu là kiểm toán độc lập và kiểm toán nhà nước Trong một số ít trường hợp, kiểm toán nội bộ cũng thực hiện kiểm toán báo cáo tài chính Trên thực tế, công việc kiểm toán báo cáo tài chính thường do các tổ chức chuyên nghiệp thực hiện để phục vụ cho các nhà quản lý, chính phủ, các ngân hàng, chủ đầu tư… Theo đó, các khách thể kiểm toán tài chính chủ yếu là các doanh nghiệp, cơ quan, tổ chức có nhu cầu xác minh các bảng khai tài chính Nói cách khác, khách thể kiểm toán tài chính

là một thực thể kinh tế độc lập Từ sự phân tích trên có thể thấy, mối quan hệ giữa chủ thể với khách thể kiểm toán là mối quan hệ ngoại kiểm, qua đó chức năng xác minh và bày tỏ ý kiến được thực hiện một cách khách quan, làm cho hoạt động kiểm toán tài chính mang tính độc lập và hiệu qủa cao

1.2 Mục tiêu của kiểm toán tài chính:

Cũng như mọi hoạt động khác, hoạt động kiểm toán cũng có những tiêu điểm cần hướng tới Đặc biệt đối với hoạt động mang tính chất đặc trưng như kiểm toán tài chính, việc xác định mục tiêu kiểm toán khoa học sẽ giúp kiểm toán viên thực hiện đúng hướng và có hiệu quả công tác kiểm toán Hệ thống mục tiêu kiểm toán tài chính được phân thành hai loại:

1.2.1.Mục Tiêu Kiểm toán Chung:

Theo chuẩn mực kiểm toán Việt Nam số 200: “Mục tiêu kiểm toán báo cáo tài

chính là giúp kiểm toán viên và công ty đưa ra ý kiến xác nhận rằng báo cáo tài chính có được lập trên cơ sở chuẩn mực và chế độ kế toán hiện hành hoặc đựơc chấp nhận, có tuân thủ pháp luật liên quan và có phản ánh trung thực và hợp lý tình hình tài chính trên các khía cạnh trọng yếu khác ?’’

Như vậy, thông qua việc xác định mục tiêu kiểm toán, một mặt công ty kiểm toán đưa ra được những kết luận kiểm toán một cách chính xác khoa học, mặt khác mục tiêu kiểm toán tài chính sẽ giúp cho đơn vị được kiểm toán thấy rõ những tồn tại, sai sót để khắc phục nhằm nâng cao chất lượng thông tin tài chính của đơn vị

Để đạt được tính trung trực, hợp lý của việc xác minh và bày tỏ ý kiến về toàn bộ báo cáo tài chính, cần phải hướng tới các mục tiêu cụ thể gắn với các phương pháp

kế toán trong quan hệ trực tiếp với việc hình thành các báo cáo này Theo đó, hệ thống mục tiêu kiểm toán báo cáo tài chính hướng tới là:

Tính có thực của thông tin với ý nghĩa các thông tin phản ánh tài sản hoặc vốn phải được đảm bảo bằn sự tồn tại của tài sản, vốn hoặc tính thực tế xẩy ra của nguồn

Tính toàn vẹn ( đầy đủ ) của thông tin với ý nghĩa thông tin phản ánh trên bảng khai tài chính không bị bỏ sót của quá trình xử lý

Tính đúng đắn của việc tính giá với ý nghĩa gía tài sản cũng như giá phí đều đựoc tính theo phương pháp kế toán là giá thực tế đơn vị phải chi ra để mua hoặc thực hiện các hoạt động

Tính cơ học của các phép tính số học cộng dồn cũng như chuyển sổ sang trang trong công nghệ kế toán

Mục tiêu phân loại và trình bày với ý nghĩa tuân thủ các quy định cụ thể của phân loại tài sản và vốn cũng như các quá trình kinh doanh, qua hệ thống tài

khoản tổng hợp và chi tiết cùng việc phản ánh các quan hệ đối ứng để có thông tin hình thành báo cáo tài chính tổng hợp đặc thù phải được giải trình rõ ràng.

1.2.2 Mục tiêu kiểm toán đặc thù:

Các mục tiêu kiểm toán chung được áp dụng cho tất cả các số dư tài khoản nhằm cung cấp một bố cục giúp kiểm toán viên tập hợp đầy đủ bằng chứng cần thiết để đưa ra ý kiến kết luận Tuy nhiên, việc kiểm tra báo cáo tài chính được tiếp cận theo từng phần hành, khoản mục cụ thể và mỗi cuộc kiểm toán có những đặc thù riêng Vì vậy vấn đề quan trọng là phải cụ thể hoá các mục tiêu chung vào các phần hành cụ thể để xác định các mục kiểm toán đặc thù Mục tiêu đặc thù được xác định trên cơ sở mục tiêu chung và đặc điểm của khoản mục, hay phần hành cùng cách phản ánh theo dõi chung của hệ thống kế toán và kiểm soát nội bộ Mỗi mục tiêu chung cần có nhiều nhất một mục tiêu đặc thù tương ứng

Mặt khác, việc xác định mục tiêu đặc thù còn tuỳ thuộc vào tình huống cụ thể và phán đoán của kiểm toán viên.Theo đó, sự tương ứng giữa mỗi mục tiêu kiểm toán chung với một hoặc nhiều mục tiêu đặc thù thích hợp phaỉ được hoạch định trên cơ

sở các mục tiêu kiểm toán chung và các đặc điểm của khoản mục, phần hành kiểm toán, đặc điểm tổ chức hệ thống kế toán…của đơn vị

Theo đó, có thể biểu đạt mối quan hệ giữa mục tiêu kiểm toán chung và mục tiêu kiểm toán đặc thù như sơ đồ sau:

Sơ đồ 1: Mối quan hệ giữa mục tiêu kiểm toán chung và mục tiêu

kiểm toán đặc thù

Đặc điểm chung của các bộ phận cấu th nh báo cáoà

t i chínhà

M c tiêuụ

ki m toánể đặ cthù

M c tiêu ki mụ ể

toán chung

Đối tượng cụ thể của mỗi phần hành kiểm toán có những điểm khác nhau và công nghệ kế toán áp dụng cho mỗi phần hành này cũng khác nhau nên cách thức cụ thể hoá các mục tiêu chung vào từng phần hành cụ thể cũng khác nhau Như vậy, việc định ra các mục tiêu kiểm toán đặc thù trước hết phải dựa vào bản chất của từng khoản mục, chu trình Bên cạnh đó, cần kết hợp xem xét cả về hình thức biểu hiện của tài sản, vốn Ngoài ra, việc lựa chọn mục tiêu kiểm toán đặc thù còn phải quan tâm đến từng mặt thuộc tính của từng đối tượng cụ thể

Cùng với việc xem xét tới bản chất, hình thức và đặc tính của đối tượng kiểm toán, việc xác định mục tiêu kiểm toán đặc thù cần đặc biệt chú ý tới các đặc điểm về tổ chức kế toán và kiểm soát các phần hành hay khoản mục cần xác minh như số lượng, cơ cấu sổ sách, trình tự ghi sổ, tổ chức kế toán của từng phần hành….Với nội dung, hình thức và trình tự kế toán như vậy, các mục tiêu kiểm toán chung được cụ thể hoá thành các mục tiêu kiểm toán đặc thù khác nhau

Như vậy, vấn đề đặt ra không phải là số lượng mục tiêu kiểm toán chung và số lượng các mục tiêu đặc thù tương ứng mà điều quan trọng nhất là phải tính đúng phương hướng và bước đi cho cả cuộc kiểm toán cũng như cho từng phần hành kiểm toán cụ thể Tuy nhiên, việc xác định các mục tiêu kiểm toán không thể tuỳ tiện vì mỗi mục tiêu này quyết định các thủ tục (phương pháp) kiểm toán khác nhau

2 Phương Pháp Kiểm Toán Trong Kiểm Toán Tài Chính:

2.1 Phương pháp kiểm toán chung:

Đặc điểm của hệ thống kế toán và kiểm soát nội bộ

Phương pháp kiểm toán là cách thức xác minh tương ứng với nội dung kiểm toán

cụ thể, nói cách khác, phương pháp kiểm toán là cách thức mà kiểm toán viên áp dụng để thu thập bằng chứng kiểm toán đầy đủ và thích hợp, làm cơ sở cho các ý kiến nhận xét về từng bộ phận được kiểm toán cũng như toàn bộ các báo cáo tài chính của đơn vị

Với ý nghĩa là một hoạt động đặc trưng trong hệ thống kiểm toán nói chung nên cũng như mọi loại hình kiểm toán khác, để thực hiện chức năng xác minh và bày tỏ

ý kiến, kiểm toán tài chính cũng sử dụng các phương pháp kiểm toán chứng từ (cân đối, đối chiếu…) và kiểm toán ngoài chứng từ (kiểm kê, thực nghiệm, điều tra).Trong kiểm toán báo cáo tài chính, các phương pháp kiểm toán cơ bản được triển khai theo hướng chi tiết hoặc tổng hợp, tuỳ thuộc vào tình huống cụ thể trong suốt quá trình kiểm toán Đối tượng cụ thể của kiểm toán tài chính là các bảng khai tài chính, trong đó vừa phản ánh các mối quan hệ kinh tế tổng quát vừa phản ánh cụ thể từng loại tài sản, nguồn vốn Do vậy, kiểm toán tài chính phải sử dụng liên hoàn các phương pháp kiểm toán cơ bản để đưa ra ý kiến nhận xét chính xác về các tài liệu này Với từng khách thể kiểm toán và từng loại đối tượng kiểm toán cụ thể, việc thu thập bằng chứng phải biết kết hợp các phương pháp kiểm toán chứng từ và ngoài chứng từ theo trình tự và cách thức kết hợp xác định- phương pháp này gọi

là phương pháp kiểm toán cơ bản

Mặt khác, các thông tin tài chính có thể đã được xác minh trung thực bởi hệ thống kiểm soát nội bộ ( KSNB ), đồng thời nhu cầu về tiết kiệm thời gian, nâng cao hiệu quả kiểm toán cũng đòi hỏi phải giảm tối đa những bước công việc lặp lại không hiệu quả Do đó, kiểm toán viên có thể dựa vào kết quả của hệ thống KSNB khi hệ thống này tồn tại và hoạt động có hiệu lực- phương pháp này gọi là phương pháp kiểm toán tuân thủ Vấn đề đặt ra là các thử nghiệm tuân thủ chỉ có thể được thực hiện khi hệ thống KSNB của đơn vị được đánh giá là hoạt động có hiệu lực và trong trường hợp này, các thử nghiệm cơ bản vẫn cần được thực hiện kết hợp Trong trường hợp ngược lại, hệ thống KSNB của đơn vị không tồn tại hoặc hoạt

động không có hiệu quả thì kiểm toán viên có thể hoàn toàn bỏ qua các thử nghiệm tuân thủ Khi đó các thử nghiệm cơ bản phải được tăng cường với quy mô đủ lớn

để đảm bảo độ tin cậy cho các kết luận kiểm toán Bản chất cũng như số lượng của các thử nghiệm cơ bản được thể hiện qua việc kết hợp các phương pháp kiểm toán

cơ bản

Trong kiểm toán tài chính, cách thức xác định trong việc vận dụng các phương pháp kiểm toán chứng từ và kiểm toán ngoài chứng từ vào việc xác minh các nghiệp vụ, các số dư tài khoản hoặc các khoản mục cấu thành những bảng khai tài chính gọi là các trắc nghiệm

2.2 Các trắc nghiệm của kiểm toán tài chính:

Trong kiểm toán tài chính, tuỳ theo yêu cầu và đối tượng cụ thể cần xác minh mà hình thành ba loại trắc nghiệm cơ bản:

Trắc nghiệm công việc: là trình tự rà soát các nghiệp vụ hay hoạt động cụ thể trong quan hệ với sự tồn tại và hiệu lực của hệ thống kiểm soát nội bộ, trước hết là hệ thống kiểm toán Trắc nghệm công việc được phân thành hai loại:

Trắc nghiệm đạt yêu cầu: Là trình tự rà soát các thủ tục kế toán hay thủ tục quản

lý có liên quan đến đối tượng kiểm toán

Trắc nghiệm độ vững chãi: Là trình tự rà soát các thông tin về giá trị trong kế toán

Trắc nghiệm trực tiếp số dư: Là cách thức kết hợp các phương pháp cân đối, phân tích đối chiếu trực tiếp với kiểm kê và điều tra thực tế để xác định độ tin cậy của các số dư trên sổ sách

Trắc nghiệm phân tích: Là cách thức xem xét các mối quan hệ kinh tế và

xu hướng biến động của các chỉ tiêu kinh tế thông qua việc kết hợp giữa đối chiếu trực tiếp, đối chiếu lo gíc, cân đối… giữa các trị số của các chỉ tiêu hoặc các bộ phận cấu thành chỉ tiêu

Có thể thấy, giữa trắc nghiệm công việc, trắc nghiệm phân tích, trắc nghiệm trực tiếp số dư có mối quan hệ chặt chẽ với nhau và được kết hợp chặt chẽ trong quy trình kiểm toán báo cáo tài chính

Kiểm toán tài chính là một hoạt động đặc trưng và nằm trong hệ thống kiểm toán chung, vì vậy, trình tự kiểm toán tài chính cũng được chia thành ba giai đoạn:

Lập kế hoạch kiểm toán

Thực hành kiểm toán

Kết thúc kiểm toán

Tuy nhiên, kiểm toán tài chính có những đặc thù riêng nên quy trình kiểm toán báo cáo tài chính được thực hiện theo trình tự chung gắn với từng đối tượng cụ thể Các giai đoạn trong quy trình chung này là một chuỗi liên tục, xuyên suốt của công tác kiểm toán

Trình tự kiểm toán tài chính được trình bày trên Sơ đồ 2

Thư mời ( lệnh kiểm toán)

Bước I

Chuẩn bịkiểm toánThư hẹn hoặc hợp đồng ( kế hoạch chung kiểm toán )

Lập kế hoạch tổng quátThu thập thông tin cơ sởThu thập thông tin về nghĩa vụ pháp lýĐánh giá trọng yếu và rủ roThẩm tra và đánh giá HT KSNBKhai triển kế hoạch và chương trình KT

Bằng chứng kiểm toánChương trình bộ máy

Sơ đồ 2 Trình tự kiểm toán tài chính

Dựa v o HTKSNB không ?à

Độ tin cậy của HTKSNB Cao Vừa Thấp

Trắc nghiệm Trắc nghiệmđạt yêu cầu vững chãi

Khả năng sai phạm

II.1

Trắc nghiệm công việcTrắc nghiệm vững chãiBằng chứng Kiểm toánII.2 Trắc nghiệm phân tích v trà ực tiếp số dư

Thấp Vừa CaoThủ tục phân tíchXác minh khoản then chốtXác minh chi tiết bổ sung

Bằng chứngkiểm toánBước III

Kết thúc côngviệc kiểm toánThẩm tra sự kiện bất ngờThẩm tra sự kiện tiếp theoĐánh gía kết quả và lập báo cáo

Báo cáo kiểm toán

Bằngchứng kiểm toánBước IIThực hiện công việc kiểm toán

1. Lập kế hoạch kiểm toán:

1.1 Khái niệm:

Lập kế hoạch kiểm toán là giai đoạn đầu tiên mà kiểm toán viên cần thực hiện trong mỗi cuộc kiểm toán, nhằm tạo ra các điều kiện pháp lý cũng như những điều kiện cần thiết khác cho cuộc kiểm toán Hiệu quả của việc lập kế hoạch sẽ chi phối tới chất lượng và hiệu quả chung của toàn bộ cuộc kiểm toán

Nguyên tắc kiểm toán quốc tế thứ ba- các nguyên tắc cơ bản xuyên suốt cuộc kiểm

toán- do IAPC (uỷ ban thực hành kiểm toán quốc tế) ban hành quy định: “Kiểm

toán viên phải lập kế hoạch kiểm toán để trợ giúp cho công việc kiểm toán tiến hành

có hiệu quả, đúng thời gian Kế hoạch kiểm toán phải dựa trên cơ sở các hiểu biết

về đặc điểm kinh doanh của khách hàng.”

Qua đó có thể thấy, giai đoạn lập kế hoạch kiểm toán mang ý nghĩa rất quan trọng trong mỗi cuộc kiểm toán

2.2 Ý nghĩa:

Lập kế hoạch kiểm toán đóng vai trò then chốt trong quy trình kiểm toán báo cáo tài chính, là một trong những nhân tố quan trọng hàng đầu quyết định đến sự thành công của mỗi cuộc kiểm toán

Ý nghĩa lớn nhất của giai đoạn lập kế hoạch kiểm toán là giúp kiểm toán viên thu thập được các bằng chứng kiểm toán đầy đủ có giá trị, làm cơ sở để đưa ra các ý kiến xác đáng về các báo cáo tài chính, từ đó giúp các kiểm toán viên hạn chế những sai sót, giảm thiểu trách nhiệm pháp lý, nâng cao hiệu quả công việc và giữ được uy tín nghề nghiệp đối với khách hàng

Kế hoạch kiểm toán được xây dựng một cách khoa học sẽ giúp các kiểm toán viên phối hợp hiệu quả với nhau cũng như phối hợp hiệu quả với các kiểm toán viên nội bộ hay với các chuyên gia bên ngoài…Mặt khác, nhờ sự phối hợp hiệu quả trong công tác triển khai, kiểm toán viên có thể tiến hành theo chương trình đã lập với các chi phí phù hợp và giữ vững uy tín, củng cố quan hệ với khách hàng

Kế hoạch kiểm toán thích hợp là căn cứ để công ty kiểm toán tránh xẩy ra những bất đồng với khách hàng Trên cơ sở kế hoạch được lập, kiểm toán viên cùng thống nhất với khách hàng về nội dung công việc, thời gian tiến hành, trách nhiệm mỗi bên … Nhờ đó, một mặt tạo điều kiện phối hợp hiệu quả, mặt khác có thể tránh khỏi những bất đồng đáng tiếc

Ngoài ra, căn cứ vào kế hoạch kiểm toán được lập, kiểm toán viên có thể kiểm soát và đánh giá chất lượng công việc kiểm toán, góp phần nâng cao chất lượng, hiệu quả của việc kiểm toán.

Với những ý nghĩa thiết thực đó, kế hoạch kiểm toán trong mỗi cuộc kiểm toán luôn phải được coi trọng để đảm bảo chất lượng và hiệu quả kiểm toán

1.3 Trình tự giai đoạn lập kế hoạch kiểm toán:

Kế hoạch kiểm toán được lập một cách chu đáo, chuẩn xác sẽ giúp kiểm toán viên xác định được các vấn đề trọng tâm cần tập trung chú ý, những điểm nút quan trọng trong kiểm toán, những bộ phận có thể có rủi ro, những vấn đề cần được nhận biết để tránh sai sót và hoàn tất công việc được nhanh chóng

“Kế hoạch kiểm toán phải được lập một cách thích hợp nhằm đảm bảo bao quát hết

các khía cạnh trọng yếu của cuộc kiểm toán, đảm bảo phát hiện những vấn đề tiềm

ẩn và cuộc kiểm toán được hoàn thành đúng hạn”.

( Chuẩn mực kiểm toán Việt Nam số 300 )

Để đạt được những mục tiêu đó, việc lập kế hoạch kiểm toán thường được triển khai qua các bước công việc chi tiết sau:

1.3.1.Chuẩn bị kế hoạch kiểm toán:

Quy trình kiểm toán bắt đầu khi công ty kiểm toán thu nhận khách hàng Các công

ty kiểm toán độc lập phải chủ động liên lạc với các khách hàng tiềm năng có nhu cầu được kiểm toán ( thể hiện qua thư mời và thư hẹn kiểm toán ) Sau khi nhận được yêu cầu kiểm toán của khách hàng, kiểm toán viên phải thận trọng trong việc

ra quyết định chấp nhận kiểm toán

Đánh giá khả năng chấp nhận kiểm toán:

Trong sự cạnh tranh của nền kinh tế thị trường, việc các công ty kiểm toán độc lập

có và giữ được khách hàng cho mình là rất khó khăn, nhưng trách nhiệm pháp lý

và trách nhiệm nghề nghiệp của kiểm toán viên là rất lớn Vì vậy, công ty kiểm toán độc lập phải thận trọng xem xét khả năng chấp nhận khách hàng

“ Việc quyết định chấp nhận hoặc duy trì mọi khách hàng, công ty kiểm toán phải xem xét lại năng lực, tính độc lập của mình để phục vụ khách hàng một cách tốt nhất cũng như phải lưu tâm tới tính chính trực của các nhà quản lý doanh nghiệp khách hàng” ( ISA - số 200 ).

Nhận diện các lý do kiểm toán của công ty khách hàng:

Yếu tố ảnh hưởng quan trọng tới quá trình thu thập bằng chứng kiểm toán là việc nhận diện các lý do kiểm toán của công ty khách hàng

Thực chất đây là việc xác định đối tượng sử dụng cũng như mục đích sử dụng các báo cáo kiểm toán Mục đích kiểm toán của các khách hàng rất đa dạng, việc xác định đối tượng sử dụng báo cáo kiểm toán là yếu tố chính ảnh hưởng đến số lượng bằng chứng cần thu thập, cũng như đòi hỏi về mức độ chính xác của ý kiến mà kiểm toán viên đưa ra

Thực tế là nếu các báo cáo tài chính được sử dụng rộng rãi thì đòi hỏi mức độ trung thực, hợp lý của thông tin càng cao Do đó, số lượng bằng chứng kiểm toán phải thu thập càng nhiều, cũng như quy mô và tính phức tạp của cuộc kiểm toán càng tăng

Như vậy, thông qua việc nhận diện lí do kiểm toán của khách hàng, công ty kiểm toán có được những ước lượng ban đầu về quy mô phức tạp của cuộc kiểm toán, trên cơ sở đó công ty kiểm toán có sự bố trí đội ngũ nhân viên kiểm toán phù hợp cho cuộc kiểm toán

Lựa chọn đội ngũ nhân viên thực hiện kiểm toán:

Việc bố trí đội ngũ nhân viên kiểm toán không chỉ ảnh hưởng trực tiếp đến chất lượng công tác kiểm toán mà còn phải tuân thủ theo các quy định của chuẩn mực kiểm toán “ Quá trình kiểm toán phải được thực hiện bởi một hoặc nhiều người đã được đào tạo đầy đủ thành thạo như một kiểm toán viên.”( GAAS )

Vấn đề mà công ty kiểm toán thường quan tâm trong việc lựa chọn đội ngũ nhân viên thực hiện kiểm toán là:

Nhóm kiểm toán phải có người có khả năng giám sát chung

Nhân viên kiểm toán có kiến thức và kinh nghiệm về ngành nghề kinh doanh của khách hàng.

Công ty kiểm toán cần tránh thay đổi kiểm toán viên cho một khách hàng trong nhiều năm

Hợp đồng kiểm toán :

Khi đã chấp nhận kiểm toán cho khách hàng, công ty kiểm toán phải ký kết hợp đồng kiểm toán với khách hàng

Hợp đồng kiểm toán là cơ sở pháp lý để kiểm toán viên tiến hành cuộc kiểm toán

“Hợp đồng kiểm toán phải được lập và kí chính thức trước khi tiến hành công việc kiểm toán nhằm bảo vệ quyền lợi của công ty khách hàng và công ty kiểm toán.” ( Chuẩn mực kiểm toán Việt Nam số 210 ):

Sau khi hợp đồng kiểm toán đã được ký kết, công ty kiểm toán đã trở thành chủ thể kiểm toán chính thức cho đơn vị khách hàng Từ đó, các kiểm toán viên phải tiến hành tiếp các bước công việc sau một cách chính thức

1.3.2 Thu thập thông tin cơ sở:

Sau khi kí kết hợp đồng, kiểm toán viên tiến hành thu thập hiểu biết về nghành nghề kinh doanh, hệ thống kế toán, kiểm soát nội bộ …của công ty khách hàng để đánh giá rủi ro và lên kế hoạch kiểm toán, quá trình thu thập thông tin cơ sở về khách hàng thường bao gồm các bước:

Tìm hiểu ngành nghề và hoạt động kinh doanh của khách hàng :

Xem xét kết quả của cuộc kiểm toán trước và hồ sơ kiểm toán chung

Tham quan nhà xưởng

Nhận diện các bên hữu quan

Dự kiến nhu cầu chuyên gia bên ngoài

1.3.3 Thu thập thông tin về nghĩa vụ pháp lý của khách hàng

Việc thu thập thông tin về nghĩa vụ pháp lý của khách hàng giúp kiểm toán viên nắm bắt được những quy trình pháp lý có ảnh hưởng đến hoạt động kinh doanh của

khách hàng, những thông tin này thừơng thu thập được của quá trình trao đổi với ban giám đốc công ty khách hàng.

1.3.4 Thực hiện các thủ tục phân tích

“Thủ tục phân tích là việc phân tích các số liệu, thông tin, các tỷ suất quan trọng

qua đó tìm ra những xu hướng biến động và các mối quan hệ có mâu thuẫn với các thông tin liên quan khác hoặc có sự chênh lệnh lớn so với giá trị đã dự kiến”

(Chuẩn mực kiểm toán Việt Nam số 520)

Trong giai đoạn lập kế hoạch kiểm toán, kiểm toán viên thực hiện các thủ tục phân tích đối với các thông tin đã thu thập để hỗ trợ cho việc lập kế hoạch kiểm toán chi tiết Các thủ tục phân tích sử dụng cho việc lập kế hoạch kiểm toán nhằm hướng tới các mục tiêu:

 Thu thập hiểu biết chung về nội dung các báo cáo tài chính và những biến đổi quan trọng về kế toán và hoạt động kinh doanh của khách hàng vừa mới diễn ra

kể từ lần kiểm toán trước

 Tăng cường sự hiểu biết của kiểm toán viên về hoạt động kinh doanh của khách hàng và giúp kiểm toán viên xác định những vấn đề nghi vấn về khả năng hoạt động liên tục của công ty khách hàng

 Đánh giá sự hiện diện các sai số có thể trên báo cáo tài chính doanh nghiệp

1.3.5 Đánh giá tính trọng yếu và rủi ro:

Thông qua các bước công việc ở trên, kiểm toán viên thu thập được các thông tin mang tính khách quan về khách hàng và để xây dựng được một kế hoạch kiểm toán phù hợp, kiểm toán viên phải đánh giá về mức trọng yếu và rủ ro căn cứ trên các thông tin đó

Đánh giá trọng yếu:

Trọng yếu là khái niệm về quy mô và bản chất của các sai phạm thông tin tài chính mà nếu dựa vào các thông tin này để xét đoán thì không thể chính xác hoặc

sẽ rút ra kết luận những sai lầm

Trong giai đoạn lập kế hoạch, kiểm toán viên phải đánh giá mức độ trọng yếu để ước tính mức độ sai sót của báo cáo tài chính có thể chấp nhận được, xác định phạm vi của cuộc kiểm toán và đánh giá ảnh hưởng của các sai sót lên báo cáo tài chính, từ đó xác định bản chất, thời gian, phạm vi thực hiện các thử nghiệm kiểm toán.

Đánh giá rủi ro:

Rủi ro kiểm toán là rủi ro do công ty kiểm toán và kiểm toán viên đưa ra ý kiến nhận xét không thích hợp khi báo cáo tài chính đã được kiểm toán còn có những sai sót trọng yếu

Trong giai đoạn lập kế hoạch, kiểm toán viên phải xác định mức độ rủi ro kiểm toán mong muốn dựa trên:

Mức độ mà theo đó người sử dụng bên ngoài tin tưởng vào báo cáo tài chính Khả năng khách hàng sẽ gặp khó khăn về tài chính sau khi báo cáo kiểm toán được công bố

Trên cơ sở đó, kiểm toán viên sẽ xác định mức độ rủi ro kiểm toán mong muốn cho toàn bộ báo cáo tài chính

Mức độ trọng yếu và rủi ro kiểm toán có mối quan hệ ngược chiều nhau, nếu mức trọng yếu càng cao thì rủi ro kiểm toán càng thấp và ngược lại Trên cơ sở xác định trọng yếu, rủi ro, kiểm toán viên có thể xác định bản chất, thời gian cũng như phạm

vi của thủ tục kiểm toán cần thực hiện

1.3.6 Nghiên cứu hệ thống kiểm soát nội bộ của khách hàng và đánh giá rủi ro kiểm soát:

Đây là một công việc hết sức quan trọng mà kiểm toán viên phải tiến hành trong

mỗi cuộc kiểm toán.“Kiểm toán viên phải có đủ hiểu biết về hệ thống kiểm soát nội

bộ của khách hàng để lập kế hoạch kiểm toán, xây dựng cách tiếp cận kiểm toán có hiệu quả” (Chuẩn mực kiểm toán việt nam số 400)

Việc đánh giá hệ thống kiểm soát nội bộ được thực hiện theo một trình tự nhất định

và có thể được mô tả theo Sơ đồ 3

Trong giai đoạn lập kế hoạch kiểm toán, kiểm toán viên phải tìm hiểu về thiết kế

và vận hành của hệ thống kiểm soát nội bộ của khách hàng nhằm mục tiêu:

 Đánh giá xem liệu các báo cáo tài chính có thể kiểm toán được hay không

 Nhận diện và đánh giá các sai phạm tiềm tàng

 Quyết định về mức độ đánh giá thích hợp của rủ ro kiểm soát ảnh hưởng đến rủ ro phát hiện và từ đó ảnh hưởng đến số lượng bằng chứng kiểm toán phải thu thập

 Có kế hoạch thiết kế các cuộc kiểm soát thích hợp

Các phương pháp kiểm toán viên thường ứng dụng khi tìm hiểu hệ thống kiểm toán toán nội bộ là:

Dựa vào kinh nghiệm trước đây của kiểm toán viên với khách hàng

Thẩm vấn nhân viên của công ty khách hàng

Xem xét các thủ, chế độ của công ty khách hàng

Kiểm tra các chứng từ sổ sách đã hoàn tất

Quan sát các hoạt động và quá trình hoạt động của công ty khách hàng

Sơ đồ 3:

Khái quát về nghiên cứu hệ thống kiểm soát nội bộ của khách hàng và quá trình đánh giá rủi ro kiểm soát trong kiểm toán báo cáo tài chính:

Đạt được hiểu biết về HTKSNB của khách hàng đủ để lập kế hoạch kiểm toán

Quá trình đánh giá rủi ro KS

Mức được chứng minh bằng sự hiểu biết đã có Lập kế hoạch và thực hiện các thử ngiệm kiểm soát Xác định liệu mức đánh giá về rủi ro kiểm soát có được giảm hơn từ kết quả của các

thử nghiệm kiểm soát hay không

Mức tối đa Mức thấp hơn khả dĩ có thể chứng minh được

Mở rộng sự hiểu biết nếu thấy cần thiết.

Rủi ro kiểm soát tăng hơn so với mức đánh giá ban đầu hoặc ở mức tối đa Rủi ro phát hiện giảm xuống và phảI lập kế hoạch các trắc nghiệm kiểm soát để thoả mãn mức rủi

ro phát hiện thấp hơn này Rủi ro kiểm soát giảm xuống, rủi ro phát hiện tăng lên và phảI lập kế hoạch các trắc

nghiệm kiểm soát để thoả mãn mức rủ ro phát hiện tăng lên này

(6)

(1)

không (2) kiểm

thể giảm

) (6) (7) (6) (7)

Trong sơ đồ này, các bước (1),(2),(3) là các bước của quá trình thu thập thông tin

về hệ thống kiểm soát nội bộ và đánh giá rủi ro kiểm soát của giai đoạn lập kế hoạch kiểm toán, các bước còn lại là các bước liên hệ các kết quả của việc đánh giá

đó với các trắc nghiệm kiểm toán

Sau khi tìm hiểu được hệ thống kế toán và kiểm soát nội bộ, kiểm toán viên phải thực hiện đánh giá ban đầu về rủi ro kiểm soát theo các cơ sở dẫn liệu của số dư của mỗi tài khoản trọng yếu Trên cơ sở đánh giá ban đầu về rủi ro kiểm soát, kiểm toán viên tiến hành lập kế hoạch chi tiết cho từng khoản mục Trong kiểm toán tài chính, việc đánh giá rủi ro có ảnh hưởng trực tiếp đến việc xác định các phép thử nghiệm áp dụng Nếu rủi ro kiểm soát được đánh giá ở mức tối đa ( khi hệ thống kiểm soát nội bộ không hoạt động hiệu quả) thì kiểm toán viên không thể dựa vào kiểm soát nội bộ của đơn vị để giảm bớt các thử nghiệm cơ bản trên số dư và nghiệp vụ mà kiểm toán viên phải tăng cường các thử nghiệm cơ bản để phát hiện những những hành vi gian lận và sai sót Ngược lại, nếu rủi ro kiểm soát được đánh giá ở mức độ thấp, kiểm toán viên sẽ dựa vào kiểm soát nội bộ của đơn vị để giảm bớt thử nghiệm cơ bản

1.4 Thiết kế chương trình kiểm toán

1.4.1 Khái niệm:

Dựa trên những thông tin thu thập được ở các bước trên, kiểm toán viên tiến hành

thiết kế chương trình kiểm toán phù hợp với từng cuộc kiểm toán “Chương trình

kiểm toán phải được lập và thực hiện cho mọi cuộc kiểm toán trong đó xác định nội dung, lịch trình và phạm vi của các thủ tục kiểm toán cần thiết để thực hiện kế hoạch kiểm toán tổng thể.”( Chuẩn mực kiểm toán Việt Nam số 300 ).

1.4.2 Ý nghĩa:

Chương trình kiểm toán được thiết kế phù hợp là yếu tố ảnh hưởng trực tiếp tới kết quả cuộc kiểm toán, nó đem lại rất nhiều lợi ích:

Sắp xếp một cách khoa học các công việc và nhân lực, bảo đảm sự phối hợp hiệu quả giữa các kiểm toán viên

Giúp người phụ trách kiểm toán quản lý, giám sát cuộc kiểm toán

Đây là bằng chứng để chứng minh các thủ tục kiểm toán đã được thực hiện

1.4.3 Quy trình thiết kế chương trình kiểm toán:

Chương trình kiểm toán của các cuộc kiểm toán thường được thiết kế thành ba phần: trắc nghiệm công việc, trắc nghiệm phân tích và trắc nghiệm trực tiếp số dư.Việc thiết kế các loại hình trắc nghiệm kiểm toán trên đều gồm 4 nội dung: Xác định thủ tục kiểm toán, quy mô mẫu chọn, khoản mục được chọn và thời gian thực hiện

Thiết kế các trắc nghiệm công việc:

Các thủ tục kiểm toán:

• Cụ thể hoá các mục tiêu kiểm soát nội bộ cho các khoản mục

• Nhận diện các quá trình kiểm soát đặc thù có tác dụng làm giảm rủi ro kiểm soát của từng mục tiêu kiểm soát nội bộ

• Thiết kế các thử nghiệm kiểm soát đối với từng quá trình kiểm soát đặc thù nói trên

• Thiết kế các trắc nghiệm công việc theo từng mục tiêu kiểm soát nội bộ Quy mô mẫu chọn: Để xác định quy mô mẫu chọn của trắc nghiệm công việc kiểm toán viên thường sử dụng phương pháp chọn mẫu thuộc tính để ước tính tỷ lệ các phần tử của một tổng thể có chứa một đặc điểm hoặc thuộc tính được quan tâm Khoản mục được chọn: Sau khi xây dựng quy mô mẫu chọn, kiểm toán viên phải xác định các phần tử cá biệt mang tính đại diện cao cho tổng thể

Thời gian thực hiện các trắc nghiệm công việc thường được tiến hành vào các thời điểm giữa năm hoặc kết thúc năm

Thiết kế trắc nghiệm phân tích:

Các trắc nghiệm phân tích được thiết kế để đánh giá tính hợp lý chung của số dư tài khoản đang được kiểm toán Trên cơ sở kết quả của công việc thực hiện các trắc nghiệm phân tích, kiểm toán viên sẽ quyết định mở rộng hay thu hẹp các trắc nghiệm trực tiếp số dư

Thiết kế các trắc nghiệm thực tiếp số dư:

Việc thiết kế các trắc nghiệm trực tiếp số dư được xác định cho từng khoản mục trên báo cáo tài chính, kiểm toán viên sẽ xác định mức độ sai số chấp nhận được, cho từng khoản mục, từ đó xác định các trắc nghiệm trực tiêp số dư cần thực hiện Đánh giá rủi ro kiểm soát với chu trình kiểm toán được thực hiện

Thiết kế và dự đoán trắc nghiệm công việc và trắc nghiệm phân tích

Thiết kế các trắc nghiệm thực tiếp số dư để thoả mãn các mục tiêu kiểm toán đặc thù của khoản mục đang xem xét

Trên thực tế, các thủ tục kiểm toán ở hình thức trắc nghiệm trên sẽ được kết hợp và xắp xếp lại theo một chương trình kiểm toán Chương trình kiểm toán thường được thiết kế cho từng chu trình hoặc từng tài khoản nhằm đáp ứng mục tiêu kiểm toán của từng khoản mục

2 Thực hiện kiểm toán:

Nếu như kế hoạch kiểm toán có hiệu quả là cơ sở tiền đề tạo nên sự thành công của cuộc kiểm toán thì việc thực hiện kế hoạch kiểm toán là yếu tố quyết định để dẫn đến sự thành công đó

2.1 Khái niệm:

Thực hiện kế hoạch kiểm toán là quá trình sử dụng các phương pháp kỹ thuật kiểm toán thích ứng với đối tượng kiểm toán cụ thể để thu thập bằng chứng kiểm toán Tuy nhiên, việc thực hiện kế hoạch kiểm toán không phải là quá trình triển khai một cách máy móc, thụ động qua kế hoạch mà là quá trình triển khai một cách chủ động và tích cực nhằm đưa ra ý kiến xác thực về mức độ trung thực, hợp lý của báo cáo tài chính trên cơ sở những bằng chứng kiểm toán đầy đủ và tin cậy