Tiếp cận lịch sử trong dạy học phần Tiến hóa - Sinh học 12 THPT

phương pháp dạy học truyền thống mắc phải như thay vì HS thụ động ghi nhớ kiến thức thì HS sẽ được đặt mình vào trong một bối cảnh lịch sử, hoàn cảnh phát sinh và phát triển của các sự v[r]

MỤC LỤC

1 Lời giới thiệu 1

2 Tên sáng kiến: 2

3 Tác giả sáng kiến: 2

4 Chủ đầu tư tạo ra sáng kiến 2

5 Lĩnh vực áp dụng sáng kiến: 2

6 Ngày sáng kiến được áp dụng 2

7 Mô tả nội dung sáng kiến 2

7.1 Thực trạng 3

7.2 Nội dung của sáng kiến 4

7.3 Về khả năng áp dụng của sáng kiến 19

8 Những thông tin cần được bảo mật 19

9 Các điều kiện cần thiết để áp dụng sáng kiến 19

10 Đánh giá lợi ích thu được do áp dụng sáng kiến 20

10.1 Đánh giá lợi ích thu được hoặc dự kiến có thể thu được do áp dụng sáng kiến theo ý kiến của tác giả 24

10.2 Đánh giá lợi ích thu được hoặc dự kiến có thể thu được do áp dụng sáng kiến theo ý kiến của tổ chức, cá nhân 26

11 Danh sách những cá nhân đã tham gia áp dụng sáng kiến 26

BÁO CÁO KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU, ỨNG DỤNG SÁNG KIẾN

1 Lời giới thiệu

Thế kỉ XXI là thế kỉ phát triển vượt bậc về khoa học kĩ thuật và công nghệ thông tin, làm thay đổi sâu sắc bộ mặt của toàn thế giới với cuộc cách mạng công nghiệp 4.0 đang diễn ra Cuộc cách mạng này đang làm thay đổi hoàn toàn

phương thức sản xuất của con người, đòi hỏi nguồn lao động có tri thức khoahọc cao để đáp ứng được những thay đổi đó Đứng trước những yêu cầu về kinh

tế và xã hội, giáo dục cần phải thay đổi về nhiều phương diện trong đó có việcchuyển từ quan điểm dạy học tiếp cận nội dung sang quan điểm dạy học pháttriển năng lực cho người học là một yêu cầu cần thiết và quan trọng Theo LêĐình Trung và Phan Thị Thanh Hội [5], GV và HS đang chịu rất nhiều tháchthức và sức ép lớn trong thời đại hội nhập và toàn cầu hóa; Như vậy, giáo dụcbuộc phải chuyển từ cách tiếp cận nội dung sang tiếp cận năng lực và sản phẩmcủa đào tạo phải là những HS “biết làm”, nghĩa là biết vận dụng các kiến thức đãhọc vào trong thực tiễn của cuộc sống Do đó, GV cần phải thực hiện cácphương pháp dạy học theo quan điểm phát triển năng lực người học, giúp ngườihọc có khả năng thích ứng tốt với mọi hoàn cảnh của cuộc sống

Môn Sinh học tìm hiểu về thế giới sống, bản chất của các hiện tượngsống Mọi sự vật, hiện tượng đều có một quá trình lịch sử phát sinh, phát triển vàdiệt vong Chính vì vậy để hiểu bản chất của nó, người GV nên khéo léo đặtchúng vào trong hoàn cảnh lịch sử nhất định, phân tích, đánh giá, tương tác vớinhững sự kiện lịch sử để có cái nhìn bao quát, thống nhất về sự vật, hiện tượng,giúp người học nhận thức sự vật, hiện tượng một cách đúng đắn và khách quanhơn Có như vậy, GV mới giúp phát triển tốt năng lực nhận thức về kiến thứcsinh học cho người học

Tiến hóa là lý thuyết trung tâm của khoa học Sinh học, tạo thành nền tảng

cơ bản của sinh học hiện đại Trong chương trình giảng dạy Sinh học, Tiến hóađược xem như là một chủ đề kết nối, sâu chuỗi các chủ đề khác Và bản thânTiến hóa cũng trở thành một bối cảnh lịch sử cho sự phát triển nhận thức về các

sự vật, hiện tượng của thế giới sống

Tuy nhiên, trên thực tế việc dạy và học phần Tiến hóa không mấy dễdàng Lý thuyết Tiến hóa khá trừu tượng, nếu không có cách dạy, cách tiếp cậnphù hợp thì khó có thể giúp cho HS hiểu được tường tận bản chất của Tiến hóa

và như vậy dễ nảy sinh những quan niệm lệch lạc và sai lầm trong nhận thức các

sự vật, hiện tượng của thế giới tự nhiên

Dựa trên những lí do trên, chúng tôi lựa chọn đề tài nghiên cứu:

“Tiếp cận lịch sử trong dạy học phần Tiến hóa - Sinh học 12 THPT”.

Qua nghiên cứu, xây dựng quy trình tổ chức dạy học phần Tiến hóa theohướng tiếp cận lịch sử, chúng tôi hi vọng sáng kiến kinh nghiệm này sẽ đónggóp một phần nhỏ vào việc phát triển năng lực nhận thức của HS, nâng cao chấtlượng dạy và học môn Sinh học ở trường THPT

2 Tên sáng kiến

“Tiếp cận lịch sử trong dạy học phần Tiến hóa – Sinh học 12 THPT”

3 Tác giả sáng kiến

- Họ và tên: Nguyễn Thị Ninh

- Địa chỉ tác giả sáng kiến: Giáo viên môn Sinh học trường THPT NguyễnThị Giang - Huyện Vĩnh Tường - Tỉnh Vĩnh Phúc

- Số điện thoại: 0987137096; Email: info@123doc.org

4 Chủ đầu tư tạo ra sáng kiến

- Chủ đầu tư tạo ra sáng kiến: giáo viên Nguyễn Thị Ninh

- Chức vụ: Tổ phó tổ chuyên môn, giáo viên môn Sinh học trường THPTNguyễn Thị Giang

5 Lĩnh vực áp dụng sáng kiến

Đề tài nghiên cứu việc áp dụng quy trình tổ chức dạy học theo hướng tiếpcận lịch sử trong dạy học phần Tiến hóa – Sinh học 12

6 Ngày sáng kiến được áp dụng lần đầu: ngày 30/11/2017

7 Mô tả nội dung sáng kiến

7.1 Thực trạng của việc dạy và học phần Tiến hóa – Sinh học 12 ở trường THPT hiện nay

7.1.1 Thực trạng

Trên thực tế, việc giảng dạy và học tập lý thuyết tiến hóa của GV và HSgặp không ít khó khăn Lý thuyết tiến hóa liên quan đến rất nhiều vấn đề thực tếcần phải giải thích trong cuộc sống của con người Qua nghiên cứu và khảo sát,

chúng tôi nhận thấy trong dạy học tiến hóa, các câu hỏi “ Tại sao”, “ Như thế

nào” là những câu hỏi cần thiết và quan trọng trong dạy học tiến hóa, thường bị

lãng quên khi GV cho HS thảo luận về một hiện tượng nào đó trong tự nhiên.Khá nhiều GV vẫn sử dụng phương pháp dạy học truyền thống là truyền thụ trithức, thầy đọc trò chép, HS chỉ thừa nhận mà không hiểu vì sao lại như vậy.Cách dạy học này không những HS không nắm được bản chất của hiện tượng

mà còn không phát huy được tính sáng tạo, tư duy logic và giải quyết vấn đề cho

HS Đa số GV vẫn chỉ dừng lại ở việc tìm kiếm thông tin liên quan đến nộidung bài học mà chưa thực sự quan tâm đến cách xử lí thông tin cũng như kĩnăng đưa ra giả thuyết và chứng minh giả thuyết từ đó rút ra kết luận, hình thànhtri thức môn học Ví dụ, khi dạy về học thuyết tiến hóa của Đacuyn, GV kháchú trọng đến việc trình bày nội dung học thuyết đó là gì, ưu và nhược điểm củahọc thuyết mà ít quan tâm tới cách tư duy làm thế nào mà Đacuyn lại phát hiện

ra được học thuyết đó

Chúng tôi nhận thấy, HS khá thụ động trong quá trình học tập, tiếp thu trithức sinh học tiến hóa Một bộ phận các em HS còn sợ học các môn khoa học tựnhiên trong đó có môn Sinh học vì nghĩ rằng nó liên quan nhiều đến tính toán,đến các công thức phức tạp không thể ghi nhớ Hầu hết các em được khảo sátchưa biết cách học tập môn Sinh học sao cho hiệu quả, chỉ ghi nhớ máy móc nộidung kiến thức mà không biết tự đặt ra các câu hỏi nghiên cứu bài học như “tạisao”?, “làm thế nào”?

Để khắc phục được thực trạng nói trên, khi thiết kế và tổ chức các hoạtđộng dạy học, GV cần tăng cường sử dụng các phương pháp dạy học tích cực,mang tính chất nghiên cứu, kích thích hoạt động nhận thức, rèn luyện tư duylogic và sáng tạo cho HS

7.1.2 Một số nguyên nhân dẫn đến thực trạng trên

Có nhiều nguyên nhân dẫn tơi thực trạng trên, nguyên nhân chính là do

GV giảng dạy chủ yếu vẫn vận dụng phương pháp dạy học truyền thống, truyềnthụ kiến thức một chiều mà ít quan tâm đến việc tổ chức các hoạt động nghiêncứu bài học cho HS Tâm lí ngại đổi mới, ngại vận dụng các phương pháp dạyhọc tích cực của đa số GV đã ảnh hưởng rất lớn đến chất lượng dạy và học mônSinh học

Một số lượng không nhỏ HS không yêu thích và quan tâm đến môn Sinhhọc, coi bộ môn này chỉ là môn học xét tốt nghiệp HS vẫn còn nặng tâm lí thi

cử, dành phần lớn thời gian học các bộ môn theo khối mình chọn đi thi Nhữngđiều này ảnh hưởng không nhỏ đến chất lượng học tập và giảng dạy môn Sinhhọc đặc biệt là phần Tiến hóa – Sinh học 12 THPT

7.2 Nội dung của sáng kiến

7.2.1 Tiếp cận lịch sử trong dạy học

Khái niệm tiếp cận lịch sử trong dạy học

Theo tác giả Vũ Cao Đàm: “Mỗi một đối tượng đều có thể được nghiên

cứu ở nhiều góc độ khác nhau với những mục đích khác nhau, tiếp cận là sự

chọn lựa chỗ đứng để quan sát đối tượng nghiên cứu” [4].

Tiếp cận lịch sử trong dạy học là cách tiếp cận tập trung chủ yếu vào cáchthức, con đường hình thành, phát triển của tri thức trong lịch sử, giúp người họclĩnh hội được tri thức khoa học như là một hành động có quan hệ mật thiết vớicuộc sống của họ

Phương pháp tiếp cận lịch sử

Phương pháp tiếp cận quan điểm lịch sử (tiếp cận lịch sử) là phương phápnghiên cứu đối tượng trên cơ sở xem xét lịch sử quá trình hình thành, phát triểncủa đối tượng đó cùng với những nguyên tắc và quy luật nhất định

Các hướng tiếp cận lịch sử

Theo tác giả Trịnh Xuân Vũ [7], có 3 hướng tiếp cận lịch sử:

- Lịch sử - phát sinh: đối tượng được tìm hiểu trong bối cảnh thời đại sinh

ra nó

- Lịch sử - chức năng: Dựa vào thông tin cơ bản về đối tượng nhận thức,

mỗi cá nhân sẽ tìm hiểu, phát triển để phù hợp với thời đại họ đang sống

- Lịch sử - logic: Tư duy theo các nhà khoa học phát hiện ra đối tượng đó

trước đây

Bản chất của cách dạy học theo hướng tiếp cận lịch sử

- Dạy học theo hướng tiếp cận lịch sử là một trong những phương phápdạy học nhằm phát triển năng lực của HS Trong cách tiếp cận này, HS sẽ hiểu

được bản chất của các hiện tượng, sự vật, nắm được quy luật phát triển và vậnđộng của hiện tượng trong một bối cảnh và tiến trình lịch sử cụ thể theo hướngcác nhà khoa học đã phát hiện và tìm hiểu nó, từ đó rút ra được quá trình pháttriển của các sự vật, hiện tượng trong tương lai Dạy học theo hướng tiếp cậnlịch sử giúp HS kế thừa được những thành quả tri thức đã đạt được trước đó vàbiết khắc phục những hạn chế, sai lầm của những nhà khoa học thời đại trước,giúp phát triển tư duy phê phán, óc phân tích và khả năng phán đoán.

- Dạy học tiếp cận lịch sử không phải là tích hợp kiến thức lịch sử vàotrong hoạt động dạy học mà chính là việc sử dụng các dữ kiện lịch sử được GV

“gia công, thiết kế” lại theo hướng các nhà khoa học đã phát hiện ra các quy

luật như thế nào? Họ suy nghĩ ra sao? Họ thu thập số liệu thông qua các nghiêncứu thực nghiệm như thế nào cũng như họ đã kế thừa và phát huy các kiến thứccủa những người đi trước ra sao? từ đó giúp HS tiếp thu kiến thức mới hiệuquả hơn, phát triển được năng lực nhận thức, năng lực tư duy logic của HS

Môn Sinh học là một trong những môn khoa học thực nghiệm, do vậy khidạy HS các kiến thức sinh học chúng ta không nên chỉ truyền đạt kiến thức dướidạng đã có sẵn, HS chỉ việc học thuộc, mà phải truyền đạt dưới dạng cách thức

tư duy và làm việc của các nhà khoa học Đó là phát hiện vấn đề, tìm cách lígiải, tìm cách chứng minh những lập luận của mình bằng thực nghiệm, kiểm tratính đúng đắn các lập luận của mình Ví dụ, khi dạy về các định luật Menđen,chúng ta không nên nêu ngay định luật hoặc trình bày các thí nghiệm củaMenđen mà nên đưa HS trở lại thời của Menđen Thời đó, người ta cho rằng, concái thừa hưởng vật chất di truyền của bố mẹ dưới dạng pha trộn, có nghĩa là tínhtrạng của con là dạng hòa trộn giữa tính trạng của bố và của mẹ Để kiểm tra tínhđúng đắn của giả thuyết này, Menđen thực hiện các thí nghiệm trên cây đậu HàLan Kết quả thí nghiệm của ông đã cho thấy điều đó là không đúng Bằng việc lặplại thí nghiệm rất nhiều lần, ông đã đưa ra kết luận quan trọng, trái ngược hẳn vớiquan điểm đương thời đó là trong tế bào của cơ thể con các nhân tố di truyền tồn tạimột cách độc lập, không pha trộn vào nhau Để kiểm tra giả thuyết của mình cóđúng không, Menđen đã tiến hành phép lai phân tích và kết quả của phép lai đã

chứng minh giả thuyết ông đưa ra là đúng Giả thuyết của Menđen đã được rấtnhiều nhà khoa học kiểm nghiệm và chứng minh, nên được gọi là học thuyếtMenđen.

Tương tự, khi dạy học thuyết tiến hóa của Đacuyn, thay vì trình bày cho

HS nội dung của học thuyết, chúng ta có thể cho HS thấy Đacuyn đã quan sát

và lí giải sự tiến hóa hình thành các loài qua con đường chọn lọc tự nhiên ra sao,nên thu thập, phân tích các mẫu vật như thế nào Bằng cách này, chúng ta đãgiúp HS rèn luyện được cách làm việc, tư duy khoa học, biết cách tiến hành thựcnghiệm để chứng minh giả thuyết, cũng như biết rút ra các kết luận từ các thínghiệm

Có rất nhiều người quan niệm rằng, kiến thức khoa học là những tri thứchiển nhiên, khách quan của các sự vật, hiện tượng, liên quan đến những thínghiệm, phát minh hay như các định luật, định lý khô khan do đó sử dụng kiếnthức lịch sử để dạy kiến thức khoa học là việc làm khó khăn Tuy nhiên, điều đó

là không đúng, nếu chúng ta biết khai thác các yếu tố lịch sử , vận dụng chúngmột cách khéo léo và hợp lý thì sẽ mang lại những hiệu quả bất ngờ , khắc phụcđược lối tư duy truyền đạt tri thức khoa học một cách máy móc, không hiệu quả

7.2.2 Vai trò của tiếp cận lịch sử trong dạy học phần Tiến hóa – Sinh học 12 THPT

Dạy học theo hướng tiếp cận lịch sử, GV sẽ giúp HS vào vai các nhà khoahọc, tự trải nghiệm và khám phá ra tri thức theo một tiến trình lặp lại các sự kiệnlịch sử - cách các nhà khoa học đã làm, từ đó bản thân HS sẽ rút ra được các kiếnthức khoa học một cách tự nhiên, đúng bản chất mà không có sự ép buộc hay thừanhận các lý thuyết khoa học Quan điểm của HS sẽ đến gần hơn với quan điểmcủa các nhà khoa học

Sử dụng tư liệu lịch sử vào trong dạy học sẽ giúp rút ngắn khoảng cáchgiữa những tri thức khoa học với cuộc sống thực tiễn, rút ngắn khoảng cáchgiữa người học với các nhà khoa học, làm cho bài học trở lên sinh động và hấpdẫn hơn, nâng cao hứng thú học tập của người học

Dạy học theo hướng tiếp cận lịch sử sẽ khắc phục được những hạn chế mà

phương pháp dạy học truyền thống mắc phải như thay vì HS thụ động ghi nhớkiến thức thì HS sẽ được đặt mình vào trong một bối cảnh lịch sử, hoàn cảnhphát sinh và phát triển của các sự vật, hiện tượng, thực hiện lặp lại các thínghiệm của các nhà khoa học từ đó rút ra được bài học và quy luật vận độngtiếp theo có thể diễn ra trong tương lai của sự vật và hiện tượng khách quan.

Trong phương pháp dạy học truyền thống, tri thức khoa học chưa có tínhlogic, còn khá rời rạc, thiếu tính liên hệ với nhau và liên hệ với thực tế Nhưngtrong cách dạy tiếp cận lịch sử, các tri thức khoa học được liên hệ và kết nối vớinhau trong một tiến trình lịch sử phát triển của các đối tượng nghiên cứu

Việc đổi mới phương pháp dạy học phần Tiến hóa theo hướng tiếp cận lịch

sử sẽ giúp HS học cách tư duy sáng tạo, độc đáo của các nhà khoa học hơn là việc

HS phải ghi nhớ nhiều kiến thức, từ đó kích thích phát triển tư duy logic, tư duytrừu tượng, óc quan sát và óc phân tích của HS về việc nhận thức thế giới kháchquan

Lý thuyết Tiến hóa mang tính chất đặc thù, bản thân nó gắn liền với một quátrình lịch sử lâu dài, với những quan điểm và học thuyết khác nhau về tiến hóa, vềnguồn gốc sự sống, sự phát sinh và phát triển của sinh vật… Chính vì vậy, tri thức

về tiến hóa là sự kế thừa và phát triển của những tri thức đã có, quan hệ biện chứngvới sự phát triển của lịch sử khoa học tự nhiên Việc tiếp cận lịch sử trong giảngdạy tiến hóa giúp HS hiểu rõ hơn sự phát triển của các lý thuyết tiến hóa, ưu vànhược điểm của các lý thuyết, kích thích hoạt động nhận thức, tăng tính hứng thú

và phát triển năng lực sáng tạo, năng lực giải quyết vấn đề cho HS

7.2.3 Xây dựng quy trình tổ chức dạy học theo hướng tiếp cận lịch sử phần Tiến hóa – Sinh học 12 THPT

7.2.3.1 Hai hình thức dạy học theo hướng tiếp cận lịch sử

a Thiết kế bài dạy theo cách tư duy của các nhà khoa học

Thông thường một định luật hay một học thuyết khoa học được hìnhthành theo một trình tự sau:

(1) Quan sát hoặc thực nghiệm phát hiện ra vấn đề cần được giải đáp.(2) Bằng những hiểu biết của mình thử đưa ra những cách giải thích khác

nhau về vấn đề mình vừa phát hiện (đưa ra giả thuyết).

(3) Kiểm tra tính đúng đắn của các giả thuyết mà mình nêu ra bằng các thínghiệm

(4) Hình thành học thuyết khoa học

Một giả thuyết khi được rất nhiều thực nghiệm chứng minh là không saitrên nhiều đối tượng khác nhau, trong nhiều môi trường khác nhau… hoặcnhững tiên đoán của giả thuyết khoa học đều nghiệm đúng trong nhiều trườnghợp thì lúc đó giả thuyết trở thành một học thuyết khoa học Tuy nhiên, các nhàkhoa học luôn chấp nhận học thuyết khoa học một cách tạm thời Thực tế, trongkhoa học chẳng có gì là tuyệt đối đúng Một học thuyết có thể chỉ đúng trongmột trường hợp hoặc đúng trong một thời gian nhất định nhưng trước nhữngthành tựu khoa học mới nó có thể sẽ không còn đúng nữa hoặc phải điều chỉnhlại cho phù hợp

Chính vì vậy, người GV cần chú trọng hướng dẫn HS học cách các nhàkhoa học thu thập các chứng cứ để phản bác hay chấp nhận một giả thuyết khoahọc ra sao hơn là chỉ đơn thuần ghi nhớ những số liệu, học thuyết một cách máymóc mà không biết vận dụng hoặc tìm cách chứng minh một giả thuyết nào đó

là đúng hay sai GV cần tổ chức các hoạt động dạy học nhằm kích thích HS tựđặt ra các câu hỏi như làm thế nào mà người ta biết được điều này? làm thế nào

mà người ta lại chứng minh được? hoặc tại sao lại như vậy? Ví dụ khi dạy vềhọc thuyết tiến hóa của Đacuyn Chúng ta có thể giúp HS hình dung cáchĐacuyn hình thành học thuyết như sau:

- Phát hiện ra nguyên lí di truyền:

+ Quan sát sự phân bố địa lý của các loài trên Trái Đất, Đacuyn nhận thấycác loài sinh vật sống ở các đảo đại dương có nhiều đặc điểm giống với các loàisinh vật sống ở vùng đất liền kề hơn là giống với các loài sinh vật sống ở cáckhu vực rất xa về địa lý nhưng có điều kiện sống tương tự nhau Điều đó chứng

tỏ sự giống nhau giữa các loài sinh vật chủ yếu do di truyền (có chung tổ tiên,nguồn gốc)

+ Quan sát về những hóa thạch thu thập được ở Nam Mỹ, Đacuyn nhậnthấy những hóa thạch nằm ở địa tầng gần mặt đất có nhiều đặc điểm giống với

các loài hiện đang sống trên mặt đất nơi tìm thấy hóa thạch còn những hóa thạchnằm ở địa tầng sâu hơn thì càng ít giống hơn với các loài hiện đang sinh sống.Như vậy các loài hóa thạch ở địa tầng gần mặt đất nhất là tổ tiên trực tiếp củacác loài đang sinh sống.

Từ các quan sát này, Đacuyn mặc dù chưa biết về cơ chế di truyền ra saosong ông đã phát hiện ra tính di truyền, một trong những nguyên lí góp phầnhình thành học thuyết tiến hóa

- Phát hiện ra nguyên lí biến dị: Đacuyn nhận thấy mặc dù con cái sinh ra

từ một cặp bố mẹ nhưng vẫn có sự khác nhau về một số đặc điểm chi tiết Sự saikhác này (biến dị) có thể được di truyền từ đời này sang đời khác

- Phát hiện ra nguyên lí chọn lọc tự nhiên:

+ Đacuyn nhận thấy các loài sinh vật thường sinh ra một số lượng lớn các

cá thể con và chỉ một số ít trong đó có khả năng sống sót và sinh sản Những cáthể con sống sót được thường giống nhau về một số đặc điểm nhất định Từquan sát này, Đacuyn suy ra rằng những cá thể có biến dị di truyền nhất địnhnếu giúp cơ thể sống sót và sinh sản tốt hơn các cá thể khác thì những biến dịnày sẽ ngày một phổ biến hơn ở các sinh vật trong các thế hệ tiếp theo

+ Quan sát về quá trình chọn giống vật nuôi và cây trồng, Đacuyn nhậnthấy trong quá trình này, con người chủ động chọn ra những cá thể có các biến

dị mà mình mong muốn rồi cho chúng giao phối với nhau để tạo nên giống mới

và loại đi những cá thể có các biến dị không mong muốn Qua hàng nghìn nămchọn lọc, con người đã tạo ra rất nhiều giống vật nuôi và cây trồng từ một số ítcác loài hoang dại mới được thuần dưỡng ban đầu

Từ những quan sát trên đã giúp Đacuyn hình thành nên học thuyết tiếnhóa với ba nguyên lý cơ bản là: Di truyền, biến dị và chọn lọc tự nhiên Nhưvậy, mặc dù Đacuyn chưa biết về cơ chế di truyền cũng như các cơ chế phát sinhcác biến dị nhưng bằng những quan sát và nhận xét tinh tế, ông đã đưa ra được

sự giải thích hợp lý tại sao các loài sinh vật lại rất đa dạng nhưng thống nhất vớinhau Các loài giống nhau bởi vì được phát sinh từ một tổ tiên chung nhưngkhác nhau vì các biến dị luôn phát sinh trong quá trình sinh sản và những biến dị

nào giúp cá thể sống sót và sinh sản tốt hơn thì những biến dị đó sẽ ngày càngphổ biến hơn trong các thế hệ sau Kết quả của quá trình chọn lọc tự nhiên nhưvậy làm xuất hiện nên các loài khác nhau về nhiều đặc điểm, giúp chúng thíchnghi hơn với các môi trường khác nhau.

b Thiết kế bài dạy theo một tường thuật lịch sử

Tường thuật lịch sử có nghĩa là giải thích về các sự kiện đặc biệt trong

lịch sử tiến hóa dựa trên các đặc điểm của sinh vật sống ngày nay cũng như trongquá khứ Ví dụ, dữ liệu phân tử và các hiện tượng giống như các cơ quan tươngđồng cùng với địa lý sinh vật học đã ủng hộ cho các giả thuyết về mối quan hệgiữa tổ tiên và con cháu của các loài được thể hiện trên cây phát sinh Bằng chứng

cổ sinh vật học và địa chất học đã hỗ trợ thêm cho việc tái hiện lại lịch sử cuộcsống Dựa trên bằng chứng này, một tường thuật lịch sử có thể mô tả lại quá trìnhchuyển đổi từ động vật lưỡng cư sang động vật sống trên cạn

Chúng ta biết rằng, kết quả của quá trình tiến hóa không thể nào dự đoánđược mà chỉ có thể giải thích dưới dạng một tường thuật lịch sử trong đó chứađựng các quan sát thực tế cũng như các chi tiết lịch sử Ví dụ, có thể có 3 giảthuyết khác nhau được đưa ra về sự tuyệt chủng đột ngột của loài khủng longvào cuối kỷ Kreta (Phấn trắng): dịch bệnh hủy diệt; thảm họa của sự biến đổi khíhậu và va chạm của một tiểu hành tinh, theo thuyết của Alvarez Hai câu chuyệnđầu tiên cuối cùng bị bác bỏ vì có bằng chứng không tương hợp Còn tất cả các

sự kiện đã biết khớp với thuyết của Alvarez hiện được công nhận rộng rãi Dovậy, một tường thuật lịch sử có thể giải thích được tại sao một sự kiện có thể xảy

ra nếu như chúng ta có đầy đủ thông tin về các điều kiện môi trường làm nảysinh sự kiện đó

Theo cách dạy này, người GV cần thu thập những sự kiện, những thôngtin lịch sử liên quan đến một vấn đề hoặc một hiện tượng cần được giải thích.Tường thuật này cần được đặt trong một bối cảnh lịch sử như nó đã từng diễn ra

và bản thân HS khi nghiên cứu vấn đề nào đó của bài học cũng đồng thời kể lạicâu chuyện về lịch sử tiến hóa của sinh vật Ví dụ khi dạy về bài học Các bằngchứng tiến hóa, GV có thể thiết kế bài học theo một tường thuật lịch sử: Đầu

tiên GV sẽ cung cấp tài liệu cho HS về hình ảnh bộ xương của các loài động vậtkhông xương sống và động vật có xương sống, sau đó yêu cầu HS hãy sắp xếpcác loài động vật theo 2 nhóm là động vật có xương sống và động vật khôngxương sống Khi thực hiện yêu cầu này, HS được đóng vai những nhà phân loạihọc, dựa vào bằng chứng giải phẫu so sánh để phân loại Tiếp theo GV yêu cầu

HS sắp xếp các loài động vật có xương sống vào các nhóm HS có thể sẽ phânloại các loài động vật này dựa vào hình thái, cách thức đẻ trứng hay đẻ con hoặcmôi trường sống của chúng: môi trường nước; môi trường nước – trên cạn vàmôi trường trên cạn Khi tiến hành phân nhóm, chính HS đang kể lại câu chuyệncác loài động vật có xương sống tiến hóa như thế nào, có nghĩa là các loài độngvật có xương sống đã rời khỏi môi trường nước ra sao Câu chuyện lịch sử nàygiúp giải thích rằng môi trường sống cũng là một chỉ dẫn để phân loại Sau khi

HS hoàn thành sự phân loại, GV đặt câu hỏi: “Cá voi có thực sự là loài cá”? Sau

đó GV cung cấp thông tin rằng theo nghiên cứu của các nhà khoa học thì cá voi

có nguồn gốc từ một loài thú có vú bốn chân và sống ở môi trường cạn sau đó di

cư xuống môi trường nước Vậy làm thế nào để biết được những kết luận trên làđúng? Đó là dựa vào những bằng chứng tiến hóa:

- Bằng chứng giải phẫu so sánh: Cá voi có nhau thai và sinh con như động

vật trên cạn và khác với cá Chúng có sữa và cho con bú, là một động vật hằngnhiệt Cá voi không có mang cá như cá mà thở bằng 2 lá phổi phát triển hoànchỉnh Cá voi trông như không có mũi như thú có vú thay vào đó chúng thở qua lỗphun ở trên đầu Cá voi có xương cánh tay, cổ tay, xương bàn tay và ngón tay bêntrong chân chèo nước Xương này rất giống với xương có trong chi trước của conngười, dơi và mèo Cá voi không có chân sau nhưng có một cặp xương rất giốngvới xương hông và xương cẳng chân bị teo lại

- Bằng chứng phôi sinh học: Phôi cá voi và phôi người nếu đặt cạnh nhau

ở cùng giai đoạn phát triển thì chúng cũng có mầm tay và mầm chân và giaiđoạn đầu phát triển cũng có 2 lỗ mũi sau đó nhập làm một và di chuyển lên đỉnhđầu

- Bằng chứng hóa thạch: Dựa vào bộ xương khá nguyên vẹn của loài cá

voi Basilosaurid đã tuyệt chủng Quan sát xương đỉnh sọ của Basilosaurid, lỗ

mũi không nằm trên đỉnh đầu như cá voi hiện đại, cũng không nằm ở cuối mõmnhư thú trên cạn Thay vào đó nó nằm chính giữa Đây là một loài trung gian Ởphần sau của cơ thể có xương hông, chân, bàn chân và ngón chân tuy nhỏ nhưngphát triển hoàn chỉnh

- Bằng chứng sinh học phân tử: Phân tử ADN chứa mã di truyền Các nhà

nghiên cứu có thể so sánh mã ADN của các sinh vật để tìm ra mối quan hệ họhàng giữa chúng ADN của cá voi được so sánh với rất nhiều động vật khácnhau như cá, sư tử biển… Đến nay, sinh vật gần giũ nhất về mặt di truyền là hà

mã béo lùn và yêu thích nước Điều này không có nghĩa là cá voi tiến hóa từ hà

mã mà cá voi và hà mã cùng tiến hóa từ một tổ tiên chung sống cách đây khoảng

54 triệu năm

Như vậy, việc tìm hiểu các bằng chứng tiến hóa chứng minh mối quan hệ

họ hàng giữa các loài sinh vật sẽ giúp HS hình thành lối tư duy phản biện củacác nhà khoa học khi tìm kiếm các bằng chứng chứng minh một giả thuyết đưa

ra là đúng hay sai HS có thể nhận thấy rằng cả 4 hướng chứng cứ nêu trên đềuđộc lập cùng kể về một câu chuyện lịch sử duy nhất là cá voi đã tiến hóa từ độngvật trên cạn Tương tự, thông qua các bằng chứng tiến hóa GV có thể giới thiệuthêm cho HS một số thông tin liên quan như cánh dơi tiến hóa từ chi trước 5ngón rất giống với chi trước của khỉ và chuột chù, thú tiến hóa từ sinh vật dạng

bò sát, sinh vật dạng bò sát tiến hóa từ sinh vật dạng lưỡng cư, sinh vật dạnglưỡng cư từ sinh vật dạng cá… GV sẽ rút ra kết luận rằng hàng ngàn dữ kiệnquan sát được từ những ngành khoa học độc lập nhau đã chứng minh được rằng:mọi sinh vật trên trái đất đều có họ hàng với nhau, đều có chung một nguồn gốc

tổ tiên

Tóm lại trong quá trình dạy học, GV có thể khai thác 2 hình thức dạy họctrên một cách độc lập nhau hoặc kết hợp cả hai vừa xây dựng theo tư duy củanhà khoa học vừa xây dựng một tường thuật lịch sử có thể giải thích rõ ràng chomột sự kiến tiến hóa nào đó Ví dụ, thuyết tiến hóa của Đacuyn cho rằng tất cả