Quan hệ giữa Cơ quan điều tra và Viện kiểm sát trong khởi tố, điều tra vụ án hình sự theo bộ Luật tố tụng hình sự năm 2003

Nhằm làm sáng tỏ về mặt lý luận quan hệ giữa Cơ quan điều tra và Viện kiểm sát trong tố tụng hình sự theo quy định Bộ luật tố tụng hình sự năm 2003; đồng thời thông qua việ[r]

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

KHOA LUẬT

LANG VĂN BẢO

QUAN HỆ GIỮA CƠ QUAN ĐIỀU TRA VÀ VIỆN KIỂM SÁT TRONG KHỞI TỐ, ĐIỀU TRA VỤ ÁN HÌNH SỰ THEO

BỘ LUẬT TỐ TỤNG HÌNH SỰ NĂM 2003

CHUYÊN NGÀNH : LUẬT HÌNH SỰ

MÃ SỐ : 5 05 14

LUẬN VĂN THẠC SĨ LUẬT HỌC

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: GS TS ĐỖ NGỌC QUANG

HÀ NỘI - NĂM 2005

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết

Trong những năm qua, Quốc hội nước ta đã tiến hành sửa đổi, bổ sung nhiều đạo luật cơ bản, quan trọng như Hiến pháp 1992, Luật Tổ chức Viện kiểm sát nhân dân năm 2002, Luật Tổ chức Tòa án nhân dân năm 2002 nhằm đáp ứng yêu cầu, đòi hỏi công cuộc đổi mới mọi mặt kinh tế - chính trị - văn hóa - xã hội, trong đó

có chương trình cải cách hành chính, cải cách tư pháp, phù hợp với xu thế hội nhập toàn cầu hóa hiện nay Đặc biệt, việc sửa đổi, bổ sung toàn diện, cơ bản Bộ luật tố tụng hình sự năm 1988, Pháp lệnh tổ chức điều tra hình sự năm 1989, thay thế bằng Bộ luật tố tụng hình sự năm 2003 và Pháp lệnh tổ chức điều tra hình sự năm

2004 có hiệu lực thi hành đi vào thực tiễn đời sống, một mặt đã thể chế hóa những

tư tưởng, quan điểm chỉ đạo, định hướng về cải cách tư pháp trong các Nghị quyết

của Đảng, đặc biệt là Nghị quyết 08-NQ/TW ngày 02/01/2002 của Bộ chính trị “Về một số nhiệm vụ trọng tâm công tác tư pháp trong thời gian tới"; mặt khác đã tạo

ra sự chuyển biến quan trọng trong tổ chức và hoạt động của các cơ quan tư pháp, trong đó có Cơ quan điều tra và Viện kiểm sát, đảm bảo cho các cơ quan này kịp thời phát hiện và xử lý nghiêm minh những người có hành vi phạm tội, bảo vệ quyền tự do dân chủ của nhân dân

Tuy nhiên, thực tiễn thời gian qua cho thấy, trước khi Bộ luật tố tụng hình sự

2003 có hiệu lực thi hành thì trong hoạt động tố tụng hình sự vẫn còn xảy ra khá nhiều trường hợp bỏ lọt tội phạm, bắt, giam, giữ, truy tố oan sai người vô tội Thực trạng đó đã làm ảnh hưởng nghiêm trọng đến uy tín của các cơ quan tư pháp, trước hết là Cơ quan điều tra và Viện kiểm sát - là những cơ quan tiến hành tố tụng cùng xuất hiện đồng thời ngay từ các giai đoạn đầu tiên của quá trình giải quyết vụ án hình sự là khởi tố, điều tra vụ án, làm giảm tính nghiêm minh của pháp luật

Nguyên nhân để xảy ra tình trạng nêu trên có thể được lý giải từ nhiều khía cạnh khác nhau như sự bất cập, hạn chế của những quy định pháp luật về chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn của từng cơ quan tố tụng còn chưa cụ thể, rõ ràng, các quy định pháp luật còn chồng chéo lẫn nhau hoặc do trình độ, năng lực hạn chế của Điều tra viên, Kiểm sát viên Song, có thể nói yếu tố chủ quan cơ bản là thông qua các quy định của pháp luật về chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn của mình, giữa Cơ quan điều tra và Viện kiểm sát chưa quan tâm chú trọng duy trì thường xuyên quan

hệ hoạt động tố tụng trong quá trình giải quyết vụ án hình sự, chưa tuân thủ đầy đủ, nghiêm túc quy định pháp luật tố tụng hình sự về chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn của mình nên dẫn đến hạn chế, vi phạm

Bộ luật tố tụng hình sự năm 2003 được ban hành và có hiệu lực thi hành từ ngày 01/7/2004 mặc dù không có những quy định cụ thể quan hệ của Cơ quan điều tra và Viện kiểm sát trong tố tụng hình sự Song thông qua những chế định sửa đổi,

bổ sung quy định về chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn, trách nhiệm cụ thể của từng

cơ quan tố tụng, đặc biệt là Cơ quan điều tra và Viện kiểm sát trong quá trình giải quyết vụ án hình sự, có thể thấy được ý nghĩa quan trọng và sự cần thiết phải tăng cường quan hệ hoạt động tố tụng giữa hai cơ quan, đáp ứng yêu cầu nâng cao chất lượng hoạt động của các cơ quan tư pháp trong đấu tranh phòng, chống tội phạm hiện nay

Việc đánh giá đúng thực trạng quan hệ giữa Cơ quan điều tra và Viện kiểm sát trong thời gian qua, và việc làm sáng tỏ những vấn đề lý luận, những điểm mới của Bộ luật tố tụng hình sự 2003 quy định về quan hệ giữa hai cơ quan tiến hành

tố tụng là một yêu cầu bức thiết để có sự nhận thức, vận dụng thống nhất, đúng đắn những quy định Bộ luật tố tụng hình sự hiện hành vào thực tiễn hoạt động tố tụng, đảm bảo tính khả thi của Bộ luật trong thực tiễn

Xuất phát từ những vấn đề nêu trên, học viên đã chọn đề tài “ Quan hệ giữa

Cơ quan điều tra và Viện kiểm sát trong giai đoạn khởi tố, điều tra vụ án hình

sự theo Bộ luật tố tụng hình sự năm 2003 " làm luận văn thạc sĩ luật học

2 Tình hình nghiên cứu

Về quan hệ giữa Cơ quan điều tra và Viện kiểm sát trong tố tụng hình sự, đã

có một số công trình khoa học và bài viết nghiên cứu đề cập đến, đặc biệt là công trình khoa học “Mối quan hệ giữa Cơ quan điều tra với các cơ quan tham gia tố tụng hình sự” của tác giả GS.TS Đỗ Ngọc Quang - NXB Chính trị Quốc gia - Hà Nội 1997; Một số bài viết “Cần quy định cụ thể về quan hệ giữa Cơ quan điều tra

và Viện kiểm sát nhân dân trong Bộ luật tố tụng hình sự” của tác giả Nguyễn Sơn đăng trên Tạp chí Kiểm sát số chuyên đề tháng 6/2003; Luận văn Thạc sỹ “Kiểm sát hoạt động tư pháp trong giai đoạn khởi tố, điều tra vụ án hình sự của Viện kiểm sát” của tác giả Trần Công Hòa Bài phát biểu của đồng chí Bộ trưởng Bộ công an

Lê Hồng Anh đăng trên Tạp chí kiểm sát số tháng 2/2003 "Tăng cường quan hệ phối hợp, hiệp đồng công tác giữa Viện kiểm sát nhân dân và Công an nhân dân" v.v

Trên cơ sở những quy định Bộ luật tố tụng hình sự năm 1988, các công trình khoa học, các bài viết nêu trên ở những góc độ, chừng mực nhất định đã nghiên cứu tổng quát về quan hệ giữa Cơ quan điều tra với các cơ quan tham gia tố tụng hình sự, trong đó có Cơ quan điều tra với Viện kiểm sát hoặc là bao trùm, tổng quát hoặc chỉ ở một khía cạnh khác của vấn đề mang tính chất khái quát, đặc trưng Tuy nhiên, do Bộ luật tố tụng hình sự năm 1988 đã được sửa đổi, bổ sung bằng Bộ luật tố tụng hình sự năm 2003, trong đó có nhiều chế định mới quy định về chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn của từng cơ quan tiến hành tố tụng và người tiến hành

tố tụng, liên quan đến quan hệ giữa Cơ quan điều tra và Viện kiểm sát trong hoạt động tố tụng hình sự, cho nên việc tiếp tục nghiên cứu làm sáng tỏ về mặt lý luận những quy định mới về quan hệ hoạt động tố tụng giữa Cơ quan điều tra và Viện kiểm sát thông qua việc phân tích, đánh giá một cách khoa học, khách quan, toàn diện những quy định Bộ luật tố tụng hình sự năm 2003 về chức năng,

nhiệm vụ, quyền hạn, trách nhiệm của từng cơ quan tiến hành tố tụng là một yêu cầu bức thiết và cũng là nhiệm vụ, mục đích nghiên cứu của đề tài

Thiết nghĩ, việc nghiên cứu, làm sáng tỏ những vấn đề lý luận nêu trên sẽ có

ý nghĩa quan trọng cả về phương diện lý luận và thực tiễn trong việc nhận thức, vận dụng thống nhất đúng đắn các quy định pháp luật về quan hệ giữa Cơ quan điều tra và Viện kiểm sát trong tố tụng hình sự, đảm bảo tính khả thi, chất lượng và hiệu quả hoạt động tố tụng của các cơ quan tư pháp trong đấu tranh phòng chống tội phạm trong giai đoạn hiện nay

3 Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu của luận văn

a Mục đích

Nhằm làm sáng tỏ về mặt lý luận quan hệ giữa Cơ quan điều tra và Viện kiểm sát trong tố tụng hình sự theo quy định Bộ luật tố tụng hình sự năm 2003; đồng thời thông qua việc phân tích, đánh giá thực trạng quan hệ giữa hai cơ quan tiến hành tố tụng hình sự trong thời gian qua, làm rõ những bất cập, vướng mắc làm hạn chế đến hiệu quả quan hệ hoạt động tố tụng trong đấu tranh phòng chống tội phạm, kiến nghị đề xuất các giải pháp khắc phục nhằm phát huy, tăng cường quan hệ hoạt động giữa các cơ quan tư pháp trong tố tụng hình sự

b Nhiệm vụ

Từ mục đích nêu trên, luận văn có nhiệm vụ:

- Làm rõ vị trí, chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn của từng cơ quan tiến hành

tố tụng thông qua các quy định về Cơ quan điều tra và Viện kiểm sát trong Bộ luật

tố tụng hình sự năm 2003

- Phân tích, đánh giá một cách khoa học thực trạng quan hệ phối hợp và chế ước giữa Cơ quan điều tra và Viện kiểm sát trước và sau khi ban hành Bộ luật tố tụng hình sự năm 2003

- Đề xuất những giải pháp, kiến nghị nhằm tăng cường quan hệ hoạt động tố tụng hình sự giữa Cơ quan điều tra và Viện kiểm sát đảm bảo tính hiệu quả, chất lượng trong đấu tranh phòng chống tội phạm hiện nay

4 Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu của luận văn là những quy định của pháp luật, đặc biệt là những chế định, những điểm mới trong BLTTHS năm 2003 về chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn của Cơ quan điều tra và Viện kiểm sát trong hoạt động tố tụng hình sự Thông qua đó làm rõ quan hệ phối hợp và chế ước giữa

Cơ quan điều tra và Viện kiểm sát trong giai đoạn khởi tố, điều tra vụ án hình

sự

5 Cơ sở khoa học của đề tài

+ Cơ sở lý luận: Luận văn sử dụng phương pháp luận và phép duy vật biện chứng của chủ nghĩa Mác - Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh về nguyên tắc tổ chức

bộ máy Nhà nước, trong đó có hệ thống cơ quan tư pháp trong Nhà nước XHCN

+ Cơ sở thực tiễn: Là thực tiễn tổ chức và hoạt động tố tụng hình sự giữa

Cơ quan điều tra và Viện kiểm sát trong qúa trình khởi tố, điều tra vụ án hình sự trước, và sau khi có Bộ luật tố tụng hình sự 1988 và 2003

6 Phương pháp nghiên cứu

Luận văn sử dụng phương pháp luận của chủ nghĩa duy vật biện chứng về mối liên hệ phổ biến để khẳng định tính tất yếu, khách quan của quan hệ tố tụng giữa Cơ quan điều tra và Viện kiểm sát trong tố tụng hình sự

Ngoài ra luận văn còn sử dụng các phương pháp phân tích, đối chiếu, so sánh, tổng hợp để đánh giá, khái quát thực trạng hoạt động đấu tranh phòng chống tội phạm của các cơ quan tư pháp mà trọng tâm là Cơ quan điều tra và Viện kiểm sát Từ đó đánh giá một cách khoa học và chính xác, khách quan về việc duy trì và củng cố quan hệ giữa Cơ quan điều tra và Viện kiểm sát trong hoạt động tố tụng hình sự trong đấu tranh phòng chống tội phạm

7 Ý nghĩa và điểm mới của luận văn

Kết quả nghiên cứu của luận văn có ý nghĩa nhất định trong việc làm sáng tỏ

cả về phương diện lý luận và thực tiễn về quan hệ giữa Cơ quan điều tra và Viện

kiểm sát trong hoạt động tố tụng hình sự Từ đó có sự nhận thức, vận dụng thống nhất đúng đắn các quy định của pháp luật tố tụng hình sự, góp phần tăng cường hoạt động phối hợp có hiệu quả giữa Cơ quan điều tra và Viện kiểm sát trong quá trình giải quyết vụ án hình sự trên cơ sở từng cơ quan thực hiện tốt chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn của mình

Điểm mới của luận văn là trên cơ sở kết quả nghiên cứu, tham khảo các công trình khoa học, bài viết nghiên cứu, đề cập đến quan hệ giữa Cơ quan điều tra

và Viện kiểm sát trong hoạt động tố tụng hình sự Tác giả đi sâu vào tìm hiểu nghiên cứu, phân tích, so sánh, đối chiếu làm rõ những chế định mới quy định về chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn, trách nhiệm của Cơ quan điều tra và Viện kiểm sát trong hoạt động tố tụng hình sự theo quy định Bộ luật tố tụng hình sự năm

2003

8 Kết cấu của luận văn

Luận văn ngoài phần mở đầu, phần kết luận gồm có 3 chương và 7 mục Cụ thể:

Chương 1: Nhận thức chung về quan hệ giữa Cơ quan điều tra và Viện

kiểm sát trong khởi tố, điều tra vụ án hình sự;

Chương 2: Quy định của Bộ luật tố tụng hình sự năm 2003 về quan hệ

giữa Cơ quan điều tra và Viện kiểm sát trong khởi tố, điều tra vụ án hình sự;

Chương 3: Thực trạng và những giải pháp nâng cao hiệu quả quan hệ

giữa Cơ quan điều tra và Viện kiểm sát trong khởi tố, điều tra vụ án hình sự

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1 Báo cáo tổng kết công tác ngành Kiểm sát năm 2002

2 Báo cáo tổng kết công tác ngành kiểm sát năm 2003

3 Báo cáo tổng kết công tác ngành kiểm sát năm 2004

4 Báo cáo chuyên đề án đình chỉ, tạm đình chỉ của Viện kiểm sát nhân dân tối cao năm 2002

5 Báo cáo chuyên đề án đình chỉ, tạm đình chỉ năm 2003

6 Báo cáo chuyên đề án đình chỉ, tạm đình chỉ năm 2004

7 Bộ luật hình sự nước Cộng hòa XHCN Việt Nam năm 1985

8 Bộ luật hình sự nước Cộng hòa XHCN Việt Nam năm 1999

9 Bộ luật tố tụng hình sự nước Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt nam năm 1988

10 Bộ luật tố tụng hình sự nước Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt nam năm 2003

11 Chỉ thị số 53-CT/TW ngày 21/03/2000 của Bộ chính trị về cải cách các cơ quan tư pháp

12 "Cần tăng cường quan hệ phối hợp, hiệp đồng công tác giữa ngành Công an và ngành kiểm sát trong đấu tranh phòng chống tội phạm" Bài phát biểu của Bộ trưởng Bộ Công an Lê Hồng Anh đăng trên tạp chí kiểm sát số tháng 2/ 2003

13 “Cần quy định cụ thể về quan hệ giữa Cơ quan điều tra và Viện kiểm sát trong

tố tụng hình sự” của tác giả Nguyễn Sơn đăng trong tạp chí Kiểm sát số chuyên đề tháng 6/2003

14 “Mối quan hệ giữa Cơ quan điều tra với các cơ quan tham gia tố tụng hình sự” của GS.TS Đỗ Ngọc Quang- NXB Chính trị Quốc gia - 1997

15 Giáo trình khoa học điều tra hình sự - Trường đại học Luật Hà Nội - NXB Công an nhân dân năm 2004

16 Giáo trình Luật hình sự Việt Nam - Trường Đại học Luật Hà Nội - NXB Công

an nhân dân năm 2004

17 Giáo trình Luật Tố tụng hình sự - Khoa luật Đại học quốc gia Hà Nội - NXB Đại học Quốc gia Hà nội 2001

18 Giáo trình luật tố tụng hình sự năm 2004 - Trường Đại học luật Hà nội - NXB Công an nhân dân năm 2004

19 Hiến pháp nước Cộng hòa XHCN Việt Nam 1946 - 1959 - 1980 - 1992 (sửa đổi bổ sung năm 2002)

20 Luận văn thạc sĩ “Kiểm sát hoạt động tư pháp trong giai đoạn khởi tố, điều tra

vụ án hình sự của Viện kiểm sát” của Trần Công Hòa - Khoa Luật Đại học Quốc gia Hà Nội - 2004

21 Luật tổ chức Viện kiểm sát nhân dân năm 2002

22 Nghị quyết số 08-NQ /TW ngày 02/01/2002 của Bộ chính trị "về một số nhiệm vụ trọng tâm của công tác tư pháp trong thời gian tới"

23 Pháp lệnh Tổ chức điều tra hình sự năm 2004 - NXB Chính trị quốc gia năm

2004

24 Pháp lệnh Kiểm sát viên Viện kiểm sát nhân dân năm 2002

25 Thông tư liên bộ Công an - Viện kiểm sát nhân dân tối cao số 427/ TT-LB ngày 28/6/1963 quy định tạm thời một số nguyên tắc về quan hệ công tác giữa hai ngành Công an nhân dân - VKSNDTC

26 Thông tư liên bộ số 03 - TT/ LB ngày 25/ 02 /1992 của Bộ nội vụ và Viện kiểm sát nhân dân tối cao quy định về việc tiếp nhận, xử lý nguồn tin báo tội phạm

27 Thông tư liên Bộ VKSNDTC- Bộ nội vụ số 01- TT/ LB ngày 23/01/1984 về quan hệ giữa hai ngành kiểm sát và công an trong công tác điều tra và kiểm sát điều tra

28 Văn kiện Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ IX, NXB Chính trị quốc gia, Hà Nội

2001

29 Văn kiện Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ VIII, NXB Chính trị quốc gia, Hà Nội 1995

30 Về đổi mới tổ chức Cơ quan điều tra của PTS Trần Đình Nhã - Kỷ yếu những vấn đề lý luận và thực tiễn cấp bách của tố tụng hình sự Việt Nam VKSNDTC- 1995 - trang 106