Ngữ văn 7 - Tiết 39 - Ngẫu nhiên viết nhân buổi mới về quê

Chuyển giao nhiệm vụ học tập Nhóm 4: Sưu tầm các câu ca dao, câu thơ viết về tình cảm quê hương. Thực hiện nhiệm vụ học tập[r]

Trang 1

Ngày soạn: 03/11/2020

Ngày dạy: 14/11/2020

Tiết 39: Văn bản

NGẪU NHIÊN VIẾT NHÂN BUỔI MỚI VỀ QUÊ

(Hồi hương ngẫu thư)

- Hạ Tri Chương -

A MỤC TIÊU CẦN ĐẠT

1 Kiến thức

- Nắm được một số nét cơ bản về tác giả Hạ Tri Chương

- Thấy được nghệ thuật đối và vai trò của câu kết trong bài thơ

- Hiểu được nét độc đáo về tứ của bài thơ

- Cảm nhận được tình cảm quê hương là tình cảm sâu nặng, bền chặt suốt cuộc đời

2 Kĩ năng

- Đọc, hiểu bài thơ cổ thể qua bản dịch tiếng Việt

- Nhận ra được nghệ thuật đối trong bài thơ

- Bước đầu vận dụng được cách so sánh bản dịch thơ và bản phiên âm chữ Hán, phân tích tác phẩm

3 Thái độ

- Bồi dưỡng tình yêu thiên nhiên, quê hương, đất nước, gia đình; thái độ cảm thông, chia

sẻ

4 Định hướng năng lực cần phát triển cho học sinh

- Năng lực giải quyết vấn đề

- Năng lực sáng tạo

- Năng lực hợp tác

- Năng lực giao tiếp tiếng Việt

- Năng lực cảm thụ thẩm mĩ

- Năng lực tự quản bản thân

B PHƯƠNG PHÁP TRỌNG TÂM

Vấn đáp, thuyết trình; nêu và GQVĐ; thảo luận nhóm

C CHUẨN BỊ CỦA GIÁO VIÊN VÀ HỌC SINH

1 Giáo viên

- Giáo án, SGK, SGV

- Tài liệu liên quan đến tiết dạy

2 Học sinh

- Vở ghi, vở soạn, SGK

- Tìm hiểu tác giả Hạ Tri Chương

- Đọc văn bản và trả lời các câu hỏi trong SGK

D TIẾN TRÌNH DẠY HỌC

1 Ổn định tổ chức

2 Kiểm tra bài cũ

- Kiểm tra sự chuẩn bị học tập của HS

3 Bài mới

Trang 2

HOẠT ĐỘNG 1: MỞ ĐẦU Hoạt động của GV Hoạt động của

HS

Nội dung cần đạt

- Mục tiêu: Tạo tâm thế và định hướng chú ý

- Phương pháp: vấn đáp, thuyết trình

- Hình thành và PTNL: GQVĐ, giao tiếp tiếng Việt, sáng tạo, hợp tác, tự quản

GV dẫn dắt vào bài mới:

Xa quê nhớ quê, vọng nguyệt hoài hương, buồn sầu xa xứ là những đề tài quen thuộc

trong thơ cổ trung đại phương Đông, nhưng mỗi nhà thơ trong từng hoàn cảnh riêng lại có những cách thể hiện độc đáo, không trùng lặp Còn gì vui sướng hơn khi xa quê đã lâu, nay mới được trở về thăm quê Thế nhưng, giây phút trở về đôi khi lại gặp những chuyện bất ngờ, buồn rơi nước mắt Lần về thăm quê đầu tiên, và cũng là lần cuối cùng của lão quan Hạ Tri Chương là trường hợp nao lòng như thế Và điều đó đã được thể hiện độc

đáo trong bài Ngẫu nhiên viết nhân buổi mới về quê

HOẠT ĐỘNG 2: HÌNH THÀNH KIẾN THỨC MỚI

động của

HS

Hoạt động Đọc - Tìm hiểu khái quát văn bản

- Mục tiêu: HS xác định được những nét cơ bản về tác giả, tác phẩm (hoàn cảnh sáng tác, thể thơ, bố cục)

- Phương pháp: vấn đáp, thuyết trình, nêu và GQVĐ, thảo luận nhóm

- Hình thành và PTNL: GQVĐ, giao tiếp tiếng Việt, sáng tạo, hợp tác, cảm thụ thẩm mĩ

? Dựa vào phần chú thích SGK, hãy nêu

những hiểu biết của em về tác giả?

- Là 1 trong những thi sĩ lớn của thời

Đường Năm 965 ông đỗ tiến sĩ và là đại

quan của triều Đường Thơ của ông thanh

đạm, nhẹ nhàng, gợi cảm, biểu lộ một trái

tim nhân hậu đáng yêu

? Dựa vào hiểu biết về nhà thơ, em hãy

cho biết bài thơ ra đời trong hoàn cảnh

nào và tâm trạng nhà thơ nhƣ thế nào?

 GV nhận xét, chốt kiến thức

GV bình: 50 năm dưới triều vua Đường

Huyền Tông Đến năm 86 tuổi mới cáo

quan nghỉ hưu, trở về quê hương Vừa đặt

chân tới làng thì gặp 1 sự việc bất ngờ khiến

ông xúc động Thế là ông ngẫu hứng viết

bài thơ này

Trả lời cá nhân

Lắng nghe, nhận xét

Nhận xét

I ĐỌC – TÌM HIỂU CHUNG

1 Tác giả

- Hạ Tri Chương (659-744),

là nhà thơ nổi tiếng của Trung

Quốc

- Là một trong những thi sĩ lớn của thời Đường

2 Tác phẩm

a Hoàn cảnh sáng tác

- Được sáng tác khi tác giả trở về quê hương sau 50 năm

xa cách

Trang 3

GV gọi HS đọc tác phẩm

* Hướng dẫn HS đọc: chú ý nhịp thơ 4/3,

riêng câu 4 nhịp 2/5, giọng chậm buồn

GV lưu ý về nhan đề bài thơ:

Nguyên tác là “ngẫu thư” nghĩa là “ngẫu

nhiên viết” chứ không phải là tình cảm bộc

lộ một cách ngẫu nhiên Ngẫu nhiên viết

nghĩa là không chủ định làm thơ ngay lúc

mới đặt chân tới quê nhà Tình huống đầy

kịch tính cuối bài (tác giả bị gọi là khách) là

một cú sốc thực sự đối với tác giả, nhưng đó

lại chính là duyên cớ - mà duyên cớ thì bao

giờ cũng có tính chất ngẫu nhiên - khiến tác

giả viết bài thơ Đằng sau nguyên cớ ngẫu

nhiên ấy còn là tình cảm quê hương sâu

nặng, thường trực và bất cứ lúc nào nhà thơ

cũng có thể thổ lộ Tình cảm ấy hư một dây

đàn căng hết mức, chỉ cần khẽ chạm là là

ngân lên, ngân mãi Tình tiết hết sức chân

thực nhưng lại ở cuối bài, điều đó là một cú

va đập mạnh vào cả phím đàn

- Tóm lại chữ “ngẫu” ở đề chẳng những

không làm giảm ý nghĩa của tác phẩm mà

còn nâng ý nghĩa đó lên gấp bội

? Dựa vào số câu, số tiếng trong bài thơ,

em hãy cho biết bài thơ được sáng tác

theo thể thơ nào?

 GV nhận xét, chốt

? Xác định bố cục bài thơ?

Đọc văn bản

Theo dõi, lắng nghe

b Đọc – Chú thích

c Thể thơ

- Phiên âm: Thất ngôn tứ tuyệt

- Dịch thơ: Lục bát

d Bố cục: 2 phần

- Hai câu thơ đầu

- Hai câu thơ cuối

Hoạt động Đọc – Tìm hiểu chi tiết văn bản

- Mục tiêu: HS hiểu và thấy được tình yêu đối với quê hương của tác giả, ý nghĩa thiêng liêng của tình cảm quê hương đối với mỗi một con người

- Phương pháp: vấn đáp, thuyết trình, nêu và GQVĐ, thảo luận nhóm

- Hình thành và PTNL: GQVĐ, giao tiếp tiếng Việt, sáng tạo, hợp tác, cảm thụ thẩm mĩ,

tự quản

GV yêu cầu HS trình bày phần chuẩn

bị ở nhà

Bước 1 Chuyển giao nhiệm vụ học tập

Nhóm 1: So sánh bản phiên âm và dịch

thơ trong hai câu thơ đầu tiên dựa trên cơ

II ĐỌC – TÌM HIỂU CHI TIẾT

1 Hai câu thơ đầu

Trang 4

sở phần chú thích và dịch nghĩa của tác

phẩm

Bước 2 Thực hiện nhiệm vụ học tập

Yêu cầu HS trình bày phần chuẩn bị của

mình ở nhà

Bước 3 Báo cáo kết quả hoạt động

Yêu cầu đại diện nhóm báo cáo kết quả

hoạt động

Bước 4 Đánh giá kết quả thực hiện

nhiệm vụ học tập

GV bổ sung, nhận xét kết quả thực hiện

nhiệm vụ học tập của HS Chuẩn hóa kiến

thức đã hình thành cho HS

GV nhắc lại về đặc điểm của phép đối

trong thơ Đường

- Số chữ của 2 vế đối không bằng nhau:

+ Ở thơ thất ngôn, bốn chữ trước đối với

3 chữ sau

+ Ở thơ ngũ ngôn, hai chữ trước đối với 3

chữ sau

- Về mặt từ loại và cú pháp vẫn có thể đối

chỉnh

Thảo luận nhóm (4 phút)

Chỉ ra phép đối trong hai câu thơ đầu và

nêu tác dụng của phép đối trong việc biểu

đạt nội dung

GV gọi đại diện trình bày

GV nhận xét, chốt kiến thức

- Câu 1:

Thiếu tiểu li gia - lão đại hồi

Lúc trẻ rời nhà đi - già mới quay về

Hai câu thơ đầu đã khái quát một cách

ngắn gọn hoàn cảnh xa quê làm quan, làm

nổi bật sự thay đổi về vóc người, về tuổi

tác đồng thời còn gợi mở về tình cảm của

tác giả đối với quê hương

- Câu 2:

Hương âm vô cải (giọng quê không đổi) -

Đại diện nhóm trình bày

Các bạn khác bổ sung, nhận xét

Thảo luận theo

nhóm, trình bày, nhận xét

- Nghệ thuật: Phép đối (ý, lời) + Câu 1:

Thiếu tiểu (trẻ) - lão đại (già)

li (ra đi)- hồi (trở về)

 Khái quát quãng thời gian xa

quê, sự thay đổi

+ Câu 2:

Hương âm vô cải (giọng quê không đổi) - mấn mao tồi (tóc mai đã rụng)

 Lấy yếu tố thay đổi để làm nổi bật cái không thay đổi

Trang 5

mấn mao tồi (tóc mai đã rụng)

Câu thơ thứ hai đã dùng một yếu tố thay

đổi (mái tóc) để nhấn mạnh yếu tố không

thay đổi (giọng quê) Tác giả đã dùng một

chi tiết vừa có tính chân thực, vừa có ý

nghĩa tượng trưng để làm nổi bật tình yêu

đối với quê hương (Giọng quê)

? Nhận xét về phạm vi sử dụng phép

đối trong bài thơ (đối giữa các câu hay

đổi trong cùng một câu thơ)

Tác giả đã sử dụng phép đối qua các vế

trong 1 câu

 Đối giữa các vế trong 1 câu thơ gọi là

tiểu đối

GV mở rộng: Phép đối trong câu cũng là

một thủ pháp nghệ thuật thường xuyên

được sử dụng trong ca dao, tục ngữ Việt

Nam

? Em hiểu giọng quê là gì? ? Giọng quê

không thay đổi chứng tỏ tình cảm của

tác giả nhƣ thế nào?

GV nhận xét, bổ sung

- Giọng quê là giọng nói mang bản sắc

riêng của mỗi vùng quê, là chất quê, hồn

quê, là tâm hồn gắn bó sâu nặng, chung

thủy đối với nơi chôn rau cắt rốn  chi

tiết chân thực, có ý nghĩa tượng trưng

- Giọng quê vẫn thế là chi tiết cảm động

về tấm lòng gắn bó thiết tha với quê

hương Hơn nữa đời người làm quan,

đứng trên đỉnh núi cao danh vọng vậy mà

tình cố hương của ông vẫn dâng tràn

trong trái tim Giọng quê vẫn đậm đà 

sự kỳ diệu của một tâm hồn đôn hậu,

đáng ngợi ca, trân trọng

* GV bình giảng

- Cuộc đời Hạ Tri Chương công thành

danh toại nhưng suốt đời phải chịu nỗi

đau: li gia, li hương Thời gian ông li biệt

không phải là 5 năm, 10 năm mà gần như

suốt đời người

- Hơn nửa thế kỉ làm quan tại kinh đô,

đứng trên đỉnh cao danh vọng, sống trong

Suy nghĩ, trả lời

Nhận xét,

bổ sung

- Hình ảnh Giọng quê: vừa chân

thực, vừa tượng trưng

 Tình cảm gắn bó với quê hương

Trang 6

cảnh vàng son vậy mà tình cố hương vẫn

đầy ắp trong tim Thật đáng ca ngợi và

trân trọng biết bao! Dường như đối với

nhà thơ càng đi xa thì nỗi nhớ quê càng

trở nên da diết hơn, cháy bỏng hơn

? Nhận xét về giọng điệu của hai câu

thơ đầu?

Giọng điệu khách quan nhưng vẫn phảng

phất nét buồn

Suy nghĩ, trả lời => Tác giả có sự thay đổi về

vóc dáng, tuổi tác, nhưng tình cảm đối với quê hương không thay đổi

bị ở nhà

Nhóm 2: So sánh bản phiên âm và dịch

thơ trong hai câu thơ cuối thông qua phần

chú thích và dịch nghĩa của tác phẩm

mình ở nhà

Yêu cầu đại diện nhóm báo cáo kết quả

hoạt động

? Nêu tình huống xuất hiện trong hai

câu thơ cuối? Theo em, tình huống đó

có hợp lí hay không? Ý nghĩa của tình

huống?

- Khi tác giả trở về quê hương, ông đã bắt

gặp tình huống bất ngờ:

+ Trẻ con nhìn thấy  không quen biết

+ Bị coi là khách lạ  Sự thay đổi của

quê hương

? Khách là người như thế nào? Vì sao

trẻ con lại coi Hạ Tri Chương là

khách?

Nhận xét

2 Hai câu thơ sau

- Tình huống:

+ Trẻ con gặp, không quen biết + Trẻ cười, hỏi khách

 Tình huống bất ngờ với tác giả nhưng lại hợp lẽ tự nhiên, cho thấy sự thay đổi của quê hương

Trang 7

- Khách: Ở nơi khác đến, không phải sinh

ra ở quê hương  Người lạ

- Đây là tình huống hợp lẽ tự nhiên vì tác

giả xa quê đã 50 năm với biết bao đổi

thay (vóc người, tuổi tác, mái tóc – hai

câu thơ đầu) nên khi về quê không ai

nhận ra ông Điều này cũng thể hiện mối

quan hệ về ý nghĩa giữa hai câu thơ đầu

(hai câu thơ đầu nên lên sự thay đổi, hai

câu thơ sau làm nổi bật tình huống tác giả

bị coi là khách ngay trên chính mảnh đất

quê hương) Đồng thời, thể hiện sự ngậm

ngùi, chua xót trong những phút giây đầu

tiên đặt chân về quê cũ

? Chỉ ra sự độc đáo về mặt nghệ thuật

trong cách sử dụng hình ảnh và giọng

điệu của hai câu thơ cuối?

* Định hướng:

+ Dùng những hình ảnh vui tươi (tiếng

cười, câu hỏi hồn nhiên của các em nhỏ)

không làm tác giả vui lên mà càng cảm

thấy ngậm ngùi, chua xót.…

* Bình: Câu thơ khép lại bài thơ song mở

ra một tâm trạng với nhiều cung bậc tình

cảm: Buồn, vui, nhớ thương, ngậm ngùi,

chua xót

? Đến đây, em hiểu thêm gì về tình cảm

của nhà thơ?

bị ở nhà

Nhóm 4: Sưu tầm các câu ca dao, câu thơ

viết về tình cảm quê hương

mình ở nhà

Yêu cầu đại diện nhóm báo cáo kết quả

hoạt động

Thảo luận theo cặp, trình bày, nhận xét

- Hình ảnh vui tươi, giọng điệu

bi hài

 Tâm trạng chua xót, sự ngạc nhiên, nỗi buồn tủi, ngậm ngùi

=> Tình yêu quê hương thắm thiết, chân thành, son sắt, thuỷ chung

Trang 8

GV bình: Tình yêu quê hương là một tình

cảm lâu bền, sâu sắc mang tính nhân

bản Ai chẳng có một quê hương, chẳng

yêu nơi "Chôn rau cắt rốn" của mình Dù

quy luật thời gian có thay đổi, con người

có thể già đi, có thể khác xưa nhưng tình

cảm sâu sắc, gốc rễ ấy thì khó phai mờ

Chủ đề về quê hương đã trở thành mạch

nguồn không vơi cạn trong thế giới văn

chương

Hoạt động Tổng kết giá trị văn bản

- Mục tiêu: HS khái quát được giá trị cơ bản về nội dung và nghệ thuật của văn bản

- Phương pháp: vấn đáp, thuyết trình

- Hình thành và PTNL: GQVĐ, giao tiếp tiếng Việt, tư duy tổng hợp, hợp tác

? Nội dung văn bản là gì? Văn bản gợi

lên trong em những tình cảm gì?

 GV nhận xét, chốt

? Nghệ thuật đặc sắc của văn bản?

- Trả lời, nhận xét

III TỔNG KẾT

1 Nội dung – ý nghĩa

- Nội dung: Thể hiện tình yêu quê hương tha thiết, thuỷ chung, bền chặt

- Ý nghĩa: Tình quê hương là một trong những tình cảm lâu bền và thiêng liêng nhất của con

người

2 Nghệ thuật

- Sử dụng biện pháp tiểu đối có hiệu quả

- Có giọng điệu bi hài thể hiện ở hai câu cuối

* Ghi nhớ (SGK – tr.128)

Trang 9

HOẠT ĐỘNG 3: LUYỆN TẬP Hoạt động của GV Hoạt động

của HS

- Mục tiêu: HS vận dụng kiến thức củng cố, tìm hiểu sâu hơn giá trị nội dung, nghệ thuật của truyện

- Phương pháp: vấn đáp, thuyết trình, nêu và GQVĐ, …

- Hình thành và PTNL: giao tiếp TV, GQVĐ, cảm thụ thẩm mĩ, …

? Hai bài thơ Tĩnh dạ tứ và Hồi hương

ngẫu thư có đặc điểm gì giống và khác

nhau?

- Giống: cùng chủ đề tình yêu quê hương

- Khác:

+ Tĩnh dạ tứ: Tình yêu quê hương của

người sống xa quê, nhìn trăm nhớ quê

+ Hồi hương thư: Tình yêu quê hương

của người đi xa trở về mới đặt chân lên

mảnh đất quê hương

- Trả lời, nhận

xét

HOẠT ĐỘNG 4: VẬN DỤNG Hoạt động của GV Hoạt động

của HS

- Mục tiêu: phát hiện các tình huống thực tiễn và vận dụng được các kiến thức, kĩ năng trong cuộc sống tương tự tình huống/vấn đề đã học

- Phương pháp: Vấn đáp, thảo luận nhóm

- Kĩ thuật: hỏi và trả lời, trình bày một phút, động não

? Hãy nêu cách hiểu của em về khái niệm

quê hương và chia sẻ cho các bạn trong lớp

? Viết một đoạn văn ngắn trình bày cảm

nghĩ của em về tình yêu quê hương của tác

giả?

Suy nghĩ, trình bày

Hoàn thiện vào phiếu

bài tập

HƯỚNG DẪN VỀ NHÀ

1 Đối với bài học ở tiết học này

- Nắm vững kiến thức đã học

- Học thuộc lòng bài thơ

2 Đối với bài học ở tiết sau

- Chuẩn bị bài Tiết 40: Từ trái nghĩa

Định dạng
Số trang	9
Dung lượng	535,89 KB