Đứng trước câu hỏi mà câu trả lời đã quá rõ ràng, chúng tôi đã trăn trở, suy nghĩ rất nhiều về một hướng đi có hiệu quả hơn trong dạy học Lí luận văn học ở cấp học Phổ thông nói chung và[r]
Trang 1DẠY LÍ LUẬN VĂN HỌC Ở LỚP 10
có cả khách quan và chủ quan, học sinh còn ít em quan tâm yêu thích, đó là niềmkhích lệ vô cùng lớn lao cho người dạy
Làm thế nào để học sinh đạt kết qủa cao nhất trong môn Ngữ văn? Một câuhỏi lớn vốn là sự trở trăn của những nhà giáo dục có tâm huyết
Có một thực tế là học sinh khi viết văn nghị luận đi tìm vẻ đẹp văn chươngcủa các tác phẩm cụ thể thường có thói quen gần như cố hữu là phân tích rất sâunhững vấn đề thuộc về nội dung tư tưởng mà quên đi những giá trị nghệ thuật.Dường như, tận sâu thẳm tiềm thức của các em, vẫn tuyệt đối hóa nội dung
Mặt khác, qua việc điều tra một số học sinh lớp 11 về thực trạng học Lí luậnvăn học ở lớp 10, chúng tôi nhận thấy phần lớn các em đã quên, thậm chí có emkhông còn chút ấn tượng nào về những gì đã được học, dù rằng thời gian họcnhững bài này đều ở cuối năm học lớp 10 Khi có kết quả này, chúng tôi khôngkhỏi có những băn khoăn Thực tế cho thấy trong các kì thi chọn học sinh giỏi cáccấp, những bài điểm tốt thường là những bài mang tính lí luận cao Bài viết đã pháthiện được vấn đề, cảm nhận sâu sắc, diễn đạt trôi chảy, giàu cảm xúc Thành quả
ấy, phần lớn do các em được thâu nhận và biết vận dụng kiến thức lí luận vào quátrình làm bài Sự thăng hoa trong cảm xúc, sự trưởng thành trong suy nghĩ, sự đủđầy trong kiến thức là các tố chất quyết định sự thành công trong bài viết của cácem
Bất cứ giáo viên nào cũng biết các điều kiện cần và đủ ấy Thế nhưng khôngphải ai ai cũng có định hướng đúng để giảng dạy hiệu quả Nhất là đối với các bài
Trang 2Lí luận văn học của chương trình lớp 10 - những bài học cung cấp nhiều kiến thứcquan trọng trong việc tiếp cận tác phẩm từ các phương diện cấu thành của nó.
Qua thực tiễn giảng dạy, chúng tôi nhận thấy kiến thức bài Lí luận văn học ởcác khối lớp nói chung và lớp đầu cấp là vô cùng cần thiết cho môn học, thậm chíđược ví như những chiếc chìa khóa giúp học sinh mở được kho tàng văn học vốn
vô cùng đa dạng, phong phú thông qua việc mã hóa tác phẩm văn học
Một câu hỏi được đặt ra: Phải chăng những cuộc thi có quy mô lớn như thichọn học sinh giỏi quốc gia luôn là và chỉ là sân chơi trí tuệ của học sinh trườngchuyên, lớp năng khiếu, nơi các em được thầy cô đầu tư thỏa đáng, tích cực?
Đứng trước câu hỏi mà câu trả lời đã quá rõ ràng, chúng tôi đã trăn trở, suynghĩ rất nhiều về một hướng đi có hiệu quả hơn trong dạy học Lí luận văn học ởcấp học Phổ thông nói chung và các bài Lí luận văn học ở lớp 10 nói riêng để cảgiáo viên và học sinh không phải e ngại nhiều khi gặp những vấn đề lí luận trongchương trình học Đây chỉ là những ý kiến ban đầu của một giáo viên còn non trẻtrong nghề, chắc chắn không tránh khỏi những thiếu sót Chúng tôi rất mong nhậnđược sự đóng góp nhiệt tình của quý thầy cô đồng nghiệp để việc giảng dạy phần
Lí luận văn học nói riêng và phân môn Văn học nói chung đạt hiệu quả cao hơn
II NỘI DUNG ĐỀ TÀI
PHẦN 1
CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN
1 Cơ sở lí luận
1.1 Lí luận văn học ở trường Đại học
- Lí luận văn học là một bộ môn chính trong khoa nghiên cứu văn học Lấyđối tượng chủ yếu là phương diện cấu trúc của văn học, Lí luận văn học có nhiệm
vụ rất quan trọng Một mặt, Lí luận văn học xem xét văn học trong sự tác động qualại giữa chủ thể và khách thể trong thực tiễn của con người Ở đây sẽ bắt gặp một
số khái niệm như nguồn gốc, đối tượng, tính hiện thực, tính chân thực của tácphẩm, tính hình tượng và các chức năng của văn học…Mặt khác Lí luận văn họccũng xem xét tác phẩm trong cấu trúc nội tại của nó, đó cũng là mối quan hệ biệnchứng giữa nội dung và hình thức Xét từ khía cạnh sinh thành, Lí luận văn họccũng nghiên cứu tiến trình của văn học Tuy nhiên, trong trường hợp này, Lí luận
Trang 3văn học không đi sâu mô tả và giải thích quá trình phát triển lịch sử của các giaiđoạn, các trào lưu như văn học sử, mà chủ yếu xem xét các phương pháp sáng tácchính yếu, những nguyên tắc tư tưởng – nghệ thuật… Ngoài ra, Lí luận văn họccòn có tính chất là phương pháp luận nghiên cứu văn học.
- Việc giảng dạy và học tập Lí luận văn học ở trường Đại học là vô cùng cầnthiết Nó cung cấp cho người học những vấn đề khái quát về bản chất, chức năngcùng quy luật phát triển của văn học nói chung, tác phẩm cũng như một số phươngpháp sáng tác chính yếu Trên cơ sở đó, người học có thể bước đầu vận dụng đượcphương pháp nghiên cứu những hiện tượng văn học, nhất là việc phân tích một tácphẩm cụ thể
1.2 Lí luận văn học ở trường THPT
- Lí luận văn học là một bộ phận của phân môn Văn học, nhưng lại có tầmquan trọng rất lớn đối với cả bộ môn và có quan hệ mật thiết với phân môn Vănhọc Những kiến thức Lí luận văn học sẽ giúp giáo viên trang bị cho học sinhnhững công cụ và phương tiện cơ bản để từng bước hình thành năng lực văn
- Qua Lí luận văn học, học sinh có thể cảm thụ thẩm mỹ một cách có ý thức
từ các phương diện của tác phẩm văn học như: ngôn từ, hình ảnh, nhịp điệu… Đó
cũng là con đường khắc phục có hiệu quả hội chứng “xã hội học dung tục” trong
dạy học văn Lí luận văn học cũng giúp học sinh nâng cao năng lực tư duy Đó làkhả năng phát hiện vấn đề, đặt vấn đề trước một đối tượng, một hiện tượng nào đócủa đời sống hiện thực hay đời sống văn học, khoa học Ngoài ra, Lí luận văn họccòn giúp học sinh bồi dưỡng năng lực diễn đạt
2 Cơ sở thực tiễn
2.1 Về chương trình Lí luận văn học ở cấp THPT
Theo phân phối chương trình môn Ngữ văn THPT của Bộ Giáo dục và Đàotạo, thực hiện chuẩn hóa từ năm học 2005 – 2006, phần Lí luận văn học của toàncấp gồm 10 tiết, trong đó có 5 bài tất cả, được phân bổ đều từ lớp 10 – 12 Ở lớp
10 có 2 bài được dạy trong 2 tiết là: Văn bản văn học, Nội dung và hình thức củavăn bản văn học Ở lớp 11 có 1 bài được dạy trong 4 tiết là: Một số thể loại vănhọc (Thơ, truyện, kịch, văn nghị luận) Ở lớp 12 có 2 bài được dạy trong 4 tiết là:Quá trình văn học và phong cách văn học, Giá trị văn học và tiếp nhận văn học
Trang 4Như vậy, xét một cách khách quan, dù rằng kiến thức LLVH được đánh giá
là vô cùng quan trọng và cần thiết cho bộ môn, là “đèn chiếu sáng” cho học sinh,
nhưng lại có vị trí vô cùng khiêm tốn trong chương trình học của cả cấp Điều này
đã ảnh hưởng ít nhiều đến chất lượng dạy và học môn Ngữ văn
2.2 Thực trạng giảng dạy Lí luận văn học của giáo viên
Nhằm tìm hiểu thực trạng dạy học Lí luận văn học trong nhà trường THPThiện nay, làm cơ sở thực tiễn cho chuyên đề, chúng tôi đã tiến hành khảo sát bằnghình thức phỏng vấn một số giáo viên Ngữ Văn ở nhiều trường THPT Bước đầu
đã thu nhận được một số vấn đề sau:
Thứ nhất, bên cạnh nhiều thầy cô ý thức được tầm quan trọng của phần Líluận văn học của chương trình nên đã có cách giảng dạy hợp lí, hiệu quả, thì một
số giáo viên chưa thực sự chú trọng vào phần Lí luận văn học, vì một số lí do nhưsau:
- Phân phối chương trình của Bộ giáo dục và Đào tạo dành cho bài học Lí luậnvăn học quá ít, mặt khác còn bố trí bài học hoặc ở cuối học kì hoặc ở cuối nămhọc Thông thường khi học đến những bài học đó, học sinh đã hoàn tất kì thi học
kì Vấn đề này tạo ra một chuỗi hệ quả là không thi thì không cần phải dạy kĩ,không cần phải học kĩ
- Ở các trường THPT không phải là trường chuyên, trường trọng điểm chấtlượng cao, xa trung tâm Tỉnh, hay các trường không có lớp ban C, mục đích đầutiên và cũng quan trọng nhất là làm sao học sinh thi đậu Tú tài, cao hơn một chút làĐại học Xuất phát từ mục đích đó giáo viên cân nhắc nên dạy vấn đề nào sâu vàvấn đề gì nên lướt Bao giờ giáo viên cũng lựa chọn những nội dung khó có thểđưa vào thi cử đại trà hay ít xuất hiện trong chương trình của Bộ giáo dục và Đàotạo để dạy lướt Do luôn được sắp xếp chương trình ở cuối học kì, cuối năm họcnên số phận của các bài học về Lí luận văn học rất dễ nằm trong ý định đó của giáoviên
- Còn quan niệm giờ dạy Văn học chủ yếu dạy Đọc - hiểu văn bản Lí thuyếtvăn học thuộc về lí luận cao siêu là địa phận của giáo dục Đại học Vì vậy, giáoviên thường chăm chút rất nhiều vào các bài học Đọc - hiểu văn bản Điều này gópphần lớn trong việc nâng cao chất lượng giảng dạy Tuy nhiên sẽ toàn diện hơn nếu
Trang 5giáo viên một mặt bồi dưỡng xúc cảm thẩm mỹ cho học sinh, mặt khác nâng caonhận thức, phát huy năng lực độc lập suy nghĩ ở học sinh bằng những thao tác tưduy khái quát, trừu tượng Hoặc nếu không muốn nói học sinh khi viết bài sẽ thiên
2.3 Thực trạng học Lí luận văn học của học sinh
Chúng tôi đã tiến hành khảo sát bằng cách phát phiếu điều tra trắc nghiệmcho 100 học sinh 2 lớp 11A1 và 11A2 trường THPT Chuyên Lương Thế Vinh.Đây là 2 lớp mặt bằng, học môn Ngữ Văn theo chương trình cơ bản
2.3.1 Khảo sát chất lượng học tập bài Lí luận văn học của học sinh
Sử dụng các câu hỏi: “Em hiểu Lí luận văn học là gì?”, “Em đã học nhữngbài Lí luận văn học nào ở lớp 10?” và “Theo em, thế nào là văn bản văn học?”,chúng tôi nhận thấy chỉ có 3% số học sinh được khảo sát hiểu thấu đáo về Lí luậnvăn học, 28% số học sinh được khảo sát trả lời chính xác năm lớp 10 đã học bài Líluận văn học nào, 17% số học sinh được khảo sát nhớ những kiến thức Lí luận vănhọc đã học
2.3.2 Nhận thức của học sinh về tri thức Lí luận văn học
Trả lời câu hỏi “Kiến thức Lí luận văn học đem lại cho em những lợi íchgì?”, 64% số học sinh được khảo sát nắm rõ tầm quan trọng của Lí luận văn học
2.3.3 Thái độ và tinh thần học tập đối với bài Lí luận văn học của HS
Với câu hỏi : “Trong qúa trình học Lí luận văn học, em cảm thấy như thếnào?”, chúng tôi nhận thấy 33% học sinh cảm thấy hứng thú, 22% học sinh cảmthấy nhàm chán, 59% học sinh cảm thấy khó hiểu, 52% học sinh cảm thấy mơ hồ
2.3.4 Khảo sát khả năng vận dụng kiến thức lí luận vào bài tập thực hành
Trang 6Sử dụng câu hỏi: “Theo em, văn bản “Đại cáo bình Ngô” có phải là văn bảnvăn học không? Vì sao?”, 17% học sinh được khảo sát biết dùng kiến thức lí luận
có thiên hướng thi vào Đại học các khối tự nhiên để sau khi ra trường dễ kiếm việc
và làm ra nhiều tiền Với bộ phận này, môn Văn không được các em đón nhận hàohứng Thậm chí có học sinh không ngại ngần bày tỏ một cách thẳng thắn với bạn
bè, thầy cô rằng “thí” môn Văn để đầu tư vào các môn thi đã chọn Trước tình
hình đó, các giờ Ngữ Văn trở nên vô vị, nhạt nhẽo vì học sinh ngồi đó đón nhậnkiến thức nhưng không có sự quan tâm, yêu thích Như vậy, phần Lí luận văn họccũng không thể tạo được những cú lội ngược dòng
- Số còn lại rất ít dự thi vào hai khối C, D thì học có tốt hơn, nhưng lại có tưtưởng thực dụng: chỉ cần đậu Đại học Với mục đích này, học sinh chỉ cần nắmkiến thức trọng tâm và diễn đạt tương đối trôi chảy Những vấn đề đó, phần Đọc -hiểu văn bản và Làm văn có thể giải quyết được Mặt khác, trong các kì thi học kì,
tú tài, Đại học, hiếm có đề bài thiên về lí luận Vậy nên, cái gì không thi thì khôngcần học kĩ Xét cho cùng, số học sinh này thực sự chưa ý thức được tầm quan trọngcủa phần Lí luận văn học mang lại
- Tuy nhiên, đưa ra những thực trạng trên không phải là đổ lỗi cho hoàncảnh để từ đó bỏ qua luôn hoặc làm chiếu lệ những bài học khó Bởi bên cạnh sốđông học sinh học lệch, học tủ, vẫn tồn tại khá nhiều học sinh tích cực, có nhu cầutiếp nhận nhiều kiến thức lí luận Nhưng số học sinh này cũng rơi vào hai trườnghợp Một là, học sinh ý thức được tầm quan trọng của Lí luận văn học trong quátrình nhận thức, tư duy và diễn đạt văn chương, nhưng bản thân lại không thể tiếpthu chúng một cách tốt nhất Nguyên nhân do các em hạn chế về năng lực Vả lại,
Lí luận văn học cũng không phải là những vấn đề đơn giản Kiến thức lí luận
Trang 7thường hết sức khô khan, trừu tượng và có độ khó nhất định Thực tế, không phải
ai ai cũng có tư duy lí luận tốt
Hai là, học sinh học cực tốt Lí luận văn học Đối tượng này phải kể đến họcsinh các lớp năng khiếu, lớp chuyên Ở chương trình học Nâng cao, các em đượctiếp xúc với khá nhiều kiến thức lí luận Những kiến thức này hoặc tồn tại ở cácchuyên đề riêng biệt, hoặc rải rác ở phần Tri thức đọc hiểu Mặt khác, khi giảngdạy ở lớp chuyên, lớp chọn, lớp năng khiếu, giáo viên không ai bảo ai, hết sức tậptrung vào việc bồi dưỡng vào những kiến thức lí luận Như vậy, học sinh ở các lớpnày rõ ràng có ưu thế và được cấp vốn kiến thức dồi dào hơn rất nhiều so với họcsinh theo học ban cơ bản và không chuyên Thêm vào đó, áp lực phải đạt giải caotrong các kì thi Olympic, học sinh giỏi quốc gia, cũng đòi hỏi học sinh cố gắng hếtsức Đây cũng là dịp tốt nhất để Lí luận văn học có cơ hội gia nhập vào túi khôncủa học sinh, đồng thời đo lường hiệu quả trong giảng dạy và định hướng của giáoviên
Phân tích thực trạng dạy và học phần LLVH ở học sinh lớp 11, chúng tôikhông có ý vạch lá tìm sâu Bởi lẽ khách quan nhìn nhận giáo viên ngày nay đã nỗlực rất nhiều trong sự đổi mới phương pháp dạy học Và thực tế, ngành giáo dụccũng đã từng bước gặt hái thành công Việc đánh giá lại một phần nhỏ sự thậttrong giảng dạy của giáo viên để từ đó thiết lập một hướng tiếp cận căn cơ hơn cóthể phát huy tính tích cực, chủ động của học sinh là điều cần thiết Đặc biệt, nắmbắt thực trạng học Lí luận văn học ở học sinh lớp 11 để người dạy thấy rõ hơntrọng trách của bản thân trong quá trình dạy Lí luận văn học ở năm đầu cấp Đócũng là phương cách khắc phục hội chứng xem xét văn bản văn học ở một góc độduy nhất là nội dung tư tưởng
PHẦN II
TỔ CHỨC MỘT GIỜ DẠY HỌC LÍ LUẬN VĂN HỌC Ở LỚP 10
Mặc dù trong chương trình lớp 10, chỉ có 2 tiết dạy về Lí luận văn học,nhưng cũng là một thử thách lớn đối với giáo viên Là một bộ phận của phân mônVăn, dạy bài Lí luận văn học cũng phải nhằm thực hiện mục tiêu, nhiệm vụ củaphân môn Văn; tuân thủ và vận dụng những nguyên tắc, phương pháp chung trong
Trang 8dạy học Văn Tuy nhiên, bài Lí luận văn học có những đặc điểm riêng đòi hỏi khidạy người giáo viên phải cân nhắc Để dạy tốt, điều cần thiết đối với mỗi giáo viên
là phải nắm được nguyên tắc dạy học Lí luận văn học và có những biện pháp, cáchthức phù hợp
1 Những nguyên tắc cơ bản khi dạy LLVH
1.1 Đảm bảo đặc trưng phân môn trong quá trình dạy học
Trong bộ môn Văn học thì phân môn Lí luận văn học thực sự khó hơn cả vì
nó đòi hỏi người học phải có một trình độ tư duy và kiến thức nền tảng nhất định.Đứng trước điều kiện này, cả người dạy và người học đều gặp những thách thức
Xét riêng về phía giáo viên, để truyền thụ những kiến thức lí luận cụ thể, lạikhá phong phú, trong sự khống chế của thời lượng, giáo viên cần đảm bảo các yêucầu sau:
- Dù kiến thức lí luận khó, nhiều nhưng nhiệm vụ quan trọng nhất của nó vẫn
là cách tiếp cận và phân tích tác phẩm văn học
- Do tính chất đặc điểm là một môn lí thuyết, Lí luận văn học là những trithức trừu tượng, khái quát, vì vậy dạy học Lí luận văn học không thể tách rời thànhđơn vị kiến thức đơn lẻ, độc lập mà phải xuất phát từ tác gia, tác phẩm, lịch sử vănhọc, qua đó cung cấp kiến thức cơ bản
Từ những yêu cầu này, ta nhận thấy kiến thức lí luận sẽ được hình thành từhai nguồn: thứ nhất là từ các tiết dạy theo phân phối chương trình, thứ hai là lờigiảng giải của giáo viên qua các tiết Đọc văn Với thực tiễn giờ dạy Đọc văn khárộng rãi, người giáo viên với sự thông minh, khéo léo của mình chắc chắn sẽ cónhững giải pháp tốt nhất để có thể cung cấp những kiến thức lí luận vừa đầy đủvừa phong phú, sâu sắc
Ở đây, cần phân biệt với nguyên tắc tích hợp Bởi lẽ quan điểm tích hợpđược xây dựng trên cơ sở lí luận xuất phát từ đặc trưng của phân môn: Lí luận phảigắn liền với thực tiễn
Trong các giờ đọc văn, nếu có sự bổ sung, minh họa bằng các kiến thức líluận, học sinh sẽ có cơ hội tiếp cận với những khái niệm vốn nằm im lặng trongnhững mệnh đề: đề tài, chủ đề, hình tượng nghệ thuật… Tuy nhiên cũng cần lưu ý
Trang 9tới hiện tượng về các quan điểm lí luận khác nhau, người giáo viên phải nắm lấynhững vấn đề chuẩn xác, tránh sa vào các vấn đề còn tranh cãi.
Có đặc điểm của một môn học lí thuyết, giáo viên không thể dạy Lí luận vănhọc suông được mà đòi hỏi phải có sự thực hành trong đó Đây là nguyên tắc đầutiên và vô cùng quan trọng đối với môn học lí thuyết Với những bài tập mang tínhsáng tạo, bắt buộc học sinh khi làm phải có kiến thức tổng hợp sẽ là thước đo hiệuquả nhất về mức độ thành công trong quá trình dạy và học Lí luận văn học của cảgiáo viên và học sinh
1.2 Thực hiện tích hợp linh hoạt với Đọc văn và Làm văn
Tích hợp là một xu hướng của đổi mới dạy học Không chỉ riêng ở môn Ngữvăn, mà ở tất cả các môn học khác, việc tích hợp phù hợp, khoa học sẽ mang lạinhiều lợi ích lớn trong dạy và học Vấn đề này không cần phải tranh cãi Xét ởphân môn Văn, với sự góp mặt của các bộ phận như: Đọc hiểu văn bản, Văn học
sử, Lí luận văn học, người giáo viên cần biết giải quyết mối quan hệ nội tại giữacác bộ phận bằng cách tích hợp Lấy văn bản văn học làm trung tâm, điều quantrọng giáo viên phải làm được là định hướng cho học sinh những con đường có thểtiếp cận với văn bản được Nói vậy cũng có nghĩa dạy Lí luận văn học không thểtách rời phần phân tích văn bản và ngược lại Thực hiện tích hợp giữa Lí luận vănhọc và phân tích tác phẩm một mặt làm cho bài viết của học sinh trở nên sắc sảohơn, hấp dẫn hơn, mặt khác cũng tránh cho học sinh rơi vào trường hợp bị giáoviên nhận xét là bài viết sơ sài, thiếu sự thuyết phục
Để việc tích hợp không mang tính chất khiên cưỡng, áp đặt, bản thân giáoviên phải có ý thức tích hợp, đồng thời phải nắm bắt thời điểm nào, chọn nội dung
gì, tích hợp ra sao, chứ không phải tích hợp một cách tùy tiện, cơ học
Giáo viên có thể lựa chọn cách tích hợp ngang, dọc hoặc kết hợp cả haicách Tuy nhiên, khi quyết định cách tích hợp nào, giáo viên cũng cần chú ý đếnchủ đề chung giữa hai đối tượng tác phẩm và vấn đề Lí luận văn học Không thểtích hợp nếu hai đối tượng này không có điểm đồng quy hay tiếp xúc với nhau
Tích hợp ngang là sự tích hợp diễn ra thường xuyên đối với từng bài học vànội dung tích hợp quan trọng có thể tìm thấy kết quả ngay trong tiết học đó Khitiến hành tích hợp ngang, giáo viên cần xác định ý trọng tâm và đan xen lồng ghép
Trang 10vấn đề lí luận Trong trường hợp này, nếu không xác định được vấn đề trọng tâm
và lồng ghép nội dung lí luận, giáo viên sẽ rơi vào trạng thái khoe khoang kiếnthức không cần thiết Bởi lẽ, ở mỗi tác phẩm đều có ít hay nhiều vấn đề, trong đókhông phải vấn đề nào cũng chính, cũng quan trọng
Tích hợp dọc là sự tích hợp thường diễn ra ở các đề bài, nhất là các dạng đềtổng hợp, sử dụng trong thi học sinh giỏi Với tích hợp dọc, giáo viên phải đặt ravấn đề lí luận trước, sau đó dùng tác phẩm văn học làm sáng tỏ các chủ đề đó.Trong quá trình phân tích đó, có các ý cần được khái quát theo nguyên tắc tích hợpngang Khi ấy ta đã có sự kết hợp hai cách thức tích hợp cả ngang và dọc Thườngthực hiện tích hợp dọc giữa Lí luận văn học với phân môn Làm văn
Có một thực tế là không phải ở bất cứ bài học nào về tác phẩm cũng lồng líluận vào mà chỉ chọn những ý trọng tâm Nếu tích hợp không đúng lúc, đúng ý sẽlàm bài dạy trở nên nặng nề, thậm chí mang tính lối mòn Thế nhưng, điều đó cũngkhông có nghĩa là thỉnh thoảng mới tích hợp cho có, cho phù hợp với sự đổi mớitrong phương pháp dạy học Ngược lại, giáo viên phải tiến hành thường xuyên việctích hợp này Có như vậy, học sinh mới có thói quen cảm nhận văn học không chỉbằng cảm tính mà còn là nhận thức lí tính
Những nỗ lực của giáo viên trong qúa trình dạy phải tỉ lệ thuận với sự cốgắng của người học trong quá trình học Có vậy, mới có thể nâng cao chất lượnggiáo dục, nhất là trong giảng dạy môn Ngữ văn Việc nắm được nguyên tắc tronggiảng dạy phân môn sẽ phần nào giúp giáo viên vượt qua các khó khăn, rào cảntrong chuyên môn và tâm lí
2 Những biện pháp, cách thức có thể vận dụng khi dạy bài Lí luận văn học ở lớp 10
2.1 Hướng dẫn học sinh chuẩn bị bài ở nhà trước khi lên lớp
Để có thể tiếp thu tốt nhất kiến thức bài học mới, học sinh phải xem bài mới
ở nhà Điều này càng trở nên thiết thực hơn khi học sinh học phần Lí luận văn học.Bởi lẽ ở phân môn Văn, Lí luận văn học là kiến thức nền tảng, căn bản Mặt khác,
Lí luận văn học rất trừu tượng, khó hiểu Thời gian thực hiện cho một đơn vị kiếnthức không nhiều, chỉ có một tiết ít ỏi Đảm bảo được yêu cầu cần đạt về nội dung
và sự hiểu biết, vận dụng của học sinh là việc khó của giáo viên Vì vậy trước mỗi
Trang 11bài học, giáo viên cần hướng dẫn học sinh học bài bằng hệ thống câu hỏi hợp lí,vừa sức, khoa học và đưa danh sách bài đọc tham khảo Hệ thống câu hỏi giáo viên
có thể lấy từ phần hướng dẫn học bài hoặc căn cứ vào tình hình thực tiễn, đặt racâu hỏi hoặc vấn đề thảo luận phù hợp
2.2 Lấy dẫn chứng tiêu biểu trong chương trình học để làm sáng rõ vấn đề
Lí luận văn học có tính chất của một môn lí thuyết Vì vậy để những kiếnthức đó không qúa xơ cứng và khô khan, khó hiểu, xa lạ với học sinh, giáo viêncần đưa ví dụ vào để tiết học thêm sinh động, cuốn hút Hãy để học sinh tự lĩnh hộinội dung của vấn đề thông qua việc phân tích ví dụ Giáo viên chỉ nên định hướng,gợi dẫn
2.3 Xác định kiến thức trọng tâm
Ở cấp Đại học, Lí luận văn học là môn học quan trọng không chỉ đối vớisinh viên ngành Ngữ văn mà cả các ngành có liên quan đến văn hóa nghệ thuật.Môn này cũng là một trong hai môn thi tốt nghiệp Điều này càng nói lên tầm quantrọng của nó
Ở cấp THPT nói chung và lớp 10 nói riêng, Lí luận văn học dù vẫn giữnguyên tính chất quan trọng của nó nhưng quy mô, vị trí, nội dung bị thu hẹp Đếnnỗi, cả người dạy và học Lí luận văn học đều có chung cảm nhận đang cưỡi ngựaxem hoa Vấn đề lí luận đặt ra trong chương trình không phải ít nhưng thời gian cóhạn, vậy người giáo viên cần làm gì để học sinh vẫn tiếp thu và vận dụng được vàotrong bài viết của mình? Thực sự giáo viên nên tính đến tình trạng tiếp thu khôngđều của học sinh, việc trình bày trên lớp các vấn đề lí luận phải thật khúc chiết,mạch lạc, tránh rườm rà, rắc rối Cần xác định kiến thức trọng tâm và tập trung vàonội dung đó Thà để hiểu học sinh hiểu sâu, hiểu đúng một số vấn đề cơ bản cònhơn là cái gì cũng biết mà biết không đến nơi đến chốn
2.4 Chọn thời điểm thích hợp để dạy bài Lí luận văn học
Ngoài chuyện tích hợp thường xuyên trong các bài đọc hiểu văn bản, giáoviên nên chủ động chọn thời điểm thích hợp để dạy các bài lí luận văn học Theophân phối chương trình hiện nay, phần lớn các bài Lí luận văn học thường ở cuốihọc kì và cuối năm học Tất nhiên, cách sắp xếp vị trí này cũng chứa đựng nhiều
ẩn ý của các nhà biên soạn sách Nhưng bên cạnh cái được, điều đó ít nhiều ảnh
Trang 12hưởng đến tâm lí và hiệu quả dạy, học các bài học này Liệu có nên chăng tổ chứccho học sinh học các bài lí luận vào những thời điểm thích hợp hơn? Chẳng hạn,vào giữa các học kì Lúc này, các em đã có một vốn kiến thức cần thiết, đủ để phântích dẫn chứng Đồng thời, trong quá trình vận dụng, còn những thiếu sót gì nơitiếp nhận và vận dụng của học sinh, giáo viên sẽ kịp thời chỉnh đốn Theo chúngtôi, không nên để vào cuối năm, khi mọi việc gần như đã xong xuôi Lúc đó họcsinh sẽ tiếp nhận thụ động, uể oải vì bài học chỉ mang tính chất tổng hợp hoặc kháiquát lại những gì đã học ở đọc hiểu văn bản Trong trường hợp đó, Lí luận văn học
cũng không thể phát huy được tính chất là công cụ hay “đèn chiếu sáng” cho học
sinh
2.5 Tổ chức cho học sinh hoạt động nhóm
Hoạt động nhóm là một hình thức, phương pháp, biện pháp dạy học tích cực.Trong bối cảnh hội nhập và toàn cầu hóa đang diễn ra sâu sắc như hiện nay, kĩnăng hợp tác, hoạt động nhóm đòi hỏi phải được hình thành trong môi trường họcđường Môn Ngữ văn, trong tình hình này, không thể nằm ngoài quy luật vậnđộng
Có điều ở phần Lí luận văn học, có áp dụng được hình thức hoạt động nhómkhông? Được, thậm chí rất thích hợp với các bài lí luận ở khối 10 Có hai lí do đểchọn hoạt động nhóm trong bài học này:
- Thứ nhất, xuất phát từ nguyên tắc dạy học môn lí thuyết, không thể tách rờigiữa lí thuyết và thực hành Lí luận văn học ở lớp 10 tập trung chủ yếu ở các tầngnghĩa, nội dung và hình thức của văn bản văn học Vì vậy, giáo viên cần có bài tậpvận dụng bên cạnh những vấn đề lí thuyết Việc làm bài tập có sự vận dụng từ thấplên cao sẽ bước đầu hình thành thói quen tốt trong tiếp cận văn bản văn học với đầy
đủ các phương diện cấu thành của nó Tuy nhiên, dạng bài tập vận dụng cao có độkhó nhất định, trong điều kiện thời gian hạn hẹp, trình độ học sinh không đồng đều,giáo viên cần thiết tổ chức ngoại khóa theo nhóm
- Thứ hai, hoạt động nhóm là một khái niệm rộng, trong dạy học Ngữ văn, riêng
ở bài Lí luận văn học, có thể tổ chức nhiều hình thức cụ thể như: Thảo luận theonhóm, giải thích cắt nghĩa theo nhóm, luyện tập theo nhóm, hay ngoại khóa theo
Trang 13nhóm… Các vấn đề lí luận không đơn giản, không dễ tiếp thu, việc tạo tình huống
có vấn đề để học sinh giải quyết là nên làm
Để thực sự có kết quả trong hoạt động nhóm, giáo viên cần xác định đượcmục đích rõ ràng, đặt ra được tình huống có vấn đề hoặc một vấn đề trọng tâm với
độ khó cao của bài học đòi hỏi phải có sự hợp sức của một nhóm học sinh Đây cũng
là nguyên tắc chung khi tiến hành hoạt động nhóm
2.6 Sử dụng công nghệ thông tin
Các phương tiện giảng dạy hiện đại như overhead, projector không thể là điều
xa lạ đối với người dạy lí luận Tuy nhiên hiện nay vẫn tồn tại một số giáo viên hơi engại sử dụng công nghệ thông tin trong giảng dạy, nhất là đối với các bài Lí luận vănhọc Thực ra, ở một số bài học, với sự hỗ trợ của công nghệ thông tin, sẽ trở nên hấpdẫn hơn rất nhiều hoặc qua việc sử dụng công nghệ thông tin, đây cũng là một thủthuật của người giáo viên khi đối diện với vấn đề thời gian Các bài học về Lí luậnvăn học ở lớp 10 có thể sử dụng công nghệ thông tin để trong hai tiết ngắn ngủitruyền đạt một lượng thông tin quá lớn như hiện tại
2.7 Hình thức kiểm tra đánh giá đa dạng, phong phú
Kiểm tra, đánh giá là khâu then chốt cuối cùng của qúa trình dạy học, là thước
đo hiệu quả dạy học
Có thể nói học để thi là tình trạng phổ biến hiện nay Đề ra kiểu gì, học sinh sẽtìm cách học theo kiểu ấy Muốn khuyến khích học sinh phát biểu theo dòng cảmxúc thực đồng thời có cơ sở lí luận vững chắc, không có cách nào khác phải có dạng
đề tương ứng Tất nhiên không thể đưa ra những đề bài thuần chất lí luận, làm thếkhông khác đánh đố học sinh Ra đề phù hợp là việc làm cần thiết mà mỗi giáo viênphải nghĩ đến và có sự đầu tư cao Theo tinh thần đổi mới, việc kiểm tra, đánh giákhông thể chỉ làm một nhiệm vụ duy nhất là xem học sinh có hiểu bài hay không màquan trọng là khả năng vận dụng lí thuyết vào bài thực hành và qua đó giáo viên cóthể phân loại được học sinh Muốn vậy, đề bài phải đa dạng về hình thức Sau khihọc xong bài “Văn bản văn học”, “Nội dung và hình thức của văn bản văn học”,giáo viên có thể đưa ra các đề bài nghị luận theo hướng mở, như đi tìm vẻ đẹp vănchương của một tác phẩm cụ thể nào đó Giáo viên có thể chọn những sáng tác vượtthời gian không có trong chương trình học để kích thích óc sáng tạo, cảm nhận thẩm
Trang 14mỹ của người học Qua đó, giáo viên đo đếm mức độ thẩm thấu nghệ thuật của họcsinh Đương nhiên là bài tập mới không được quá sức với các em.
Những biện pháp, cách thức nêu trên không phải là mới Quan trọng là manglại hiệu quả cho bài dạy thì chúng ta nên sử dụng Và có lẽ còn nhiều vấn đề xoayquanh cách dạy tốt bài Lí luận văn học Chúng tôi tin rằng mỗi thầy cô trong quátrình dạy cũng sẽ có cho riêng mình những kinh nghiệm quý báu
PHẦN 3
MỘT SỐ GỢI Ý TRONG THIẾT KẾ GIÁO ÁN, BÀI TẬP VÀ ĐỀ BÀI
VỀ LÍ LUẬN VĂN HỌC
1 Một số gợi ý trong thiết kế giáo án
Ở lớp 10 có một bài về văn bản văn học, được học trong 2 tiết Mỗi tiết làmột đơn vị kiến thức Các nội dung chính được học lần lượt là: tiêu chí phân định,cấu trúc, nội dung, hình thức, mối quan hệ giữa nội dung và hình thức của văn bảnvăn học Giáo viên tùy vào điều kiện thực tế từng địa phương, đặc điểm của họcsinh mà lựa chọn phương pháp dạy hiệu quả Ở đây chúng tôi chỉ gợi ý một số vấn
đề xoay quanh bài dạy như: hướng dẫn học sinh chuẩn bị bài và đọc tài liệu, cácthao tác khi lên lớp và hướng dẫn học bài ở nhà Sau đó, chúng tôi sẽ thiết kế mộttiết học cụ thể
1.1 Mục tiêu cần đạt
Giúp học sinh
- Nắm các tiêu chí chủ yếu của văn bản văn học theo quan niệm ngày nay
- Nắm các tầng của cấu trúc VBVH và mối quan hệ giữa các tầng đó
- Nắm các khái niệm về nội dung, hình thức và mối quan hệ giữa nội dung vàhình thức của VBVH
- Vận dụng những hiểu biết nói trên để tìm hiểu VBVH
1.2 Phương pháp thực hiện
1.2.1 Hướng dẫn học sinh chuẩn bị bài ở nhà