Phần mềm mượn tài liệu số (Bookworm): Dịch vụ tiện ích cho thư viện thông minh

Phần mềm mượn tài liệu số (Bookworm) là một trong dịch vụ tiện ích cho thư viện thông minh và là giải pháp giúp bạn đọc truy cập và khai thác kho tài nguyên nội sinh một cách thuận tiệ[r]

Trung tam Thong tin Thu vien, DHQGHN

DỊCH VỤ TIỆN ÍCH CHO THƯ VIỆN THÔNG MINH

Trần Thị Thanh Nga * Trần Thị Anh Vân **

Tóm tắt: Bài viết giới thiệu phần mềm mượn tài liệu số (Bookworm)

Book worm là một trong dịch vụ tiện ích cho thư viện thông minh và là giải pháp bạn đọc truy cập, khai thác kho tài nguyên số một cách thuận tiện mọi lúc, mọi nơi, đồng thời hỗ trợ thư viện đóng gói và quản lý các tài nguyên số, quy định chính sách mượn trả, bảo vệ bản quyền số, chia sẻ, liên thông/ liên kết giữa các thư viện.

Từ khoá: Tài liệu số; Thư viện thông minh; Dịch vụ mượn tài liệu trực

tuyến; Bookworm.

Giới thiệu

Trong bối cảnh của cuộc cách mạng công nghiệp 4.0, kỷ nguyên Internet vạn vật kết nối đã dẫn đến những thay đổi sâu sắc trong mọi mặt của đời sống xã hội, mà thư viện không phải là ngoại lệ Thư viện

là một trong những ngành nghề có sự chuyển biến mạnh mẽ nhất dưới

sự tác động của công nghệ thông tin và truyền thông Theo đó, không

ít thư viện đã lựa chọn cách chuyển mình, chuyển từ thư viện truyền thống sang thư viện điện tử (thư viện số) Với xu thế thông tin toàn cầu như hiện nay thì việc xây dựng Thư viện điện tử đã và đang trở thành một phần tất yếu của xã hội tri thức Nó giúp con người truy cập, tìm kiếm và sử dụng thông tin tri thức trong các kho lưu giữ tri thức số được kết nối trên phạm vi toàn cầu, thúc đẩy và phát triển xã hội thông tin-tri thức-học tập và nghiên cứu suốt đời Sự ra đời và phát triển mạnh mẽ của các hệ thống mạng, ngày nay là mạng toàn cầu Internet đã mang lại

* Trung tâm Thông tin - Thư viện, Đại học Quốc gia Hà Nội.

** Trung tâm Thông tin - Thư viện, Đại học Quốc gia Hà Nội.

Trung tam Thong tin Thu vien, DHQGHN

sự đột phá trong xã hội: Đưa thế giới chuyển từ kỷ nguyên Công nghiệp sang kỷ nguyên Thông tin và kinh tế tri thức Trong bối cảnh cuộc cách mạng công nghiệp lần này, dịch vụ thông tin - thư viện đã chịu tác động mạnh mẽ nhất của hoạt động thông tin-thư viện, cùng những thách thức

và cơ hội mà hệ thống thông tin-thư viện Việt Nam sẽ gặp phải, cũng như cần tranh thủ trong quá trình tương tác và nâng cao chất lượng, vừa phục vụ độc giả, vừa hội nhập xu thế chung, nếu bắt kịp và bắt nhịp với

xu thế chung, có giải pháp đổi mới nhanh chóng và phù hợp, hoạt động thông tin-thư viện trong bối cảnh mới sẽ thích ứng với sự phát triển phong phú, đa dạng của nguồn tin (hệ cơ sở dữ liệu, tài nguyên) đặc biệt là đáp ứng nhu cầu sử dụng, khai thác tài nguyên số Các dịch vụ thông tin thư viện được mở rộng và đa dạng hóa, người dùng tin có thể

sử dụng thư viện tại nhà hoặc bất kỳ không gian, thời gian ưa thích nào Bạn đọc có thể truy cập Thư viện điện tử bằng các thiết bị di động thông minh như smartphone, máy tính bảng, máy đọc sách Không thể phủ nhận, việc sử dụng những phần mềm thư viện điện tử là một xu hướng tất yếu của cuộc cách mạng khoa học kỹ thuật trong giai đoạn bùng

nổ thông tin hiện nay Thư viện điện tử sẽ làm thay đổi cơ bản phương thức hoạt động của thư viện từ thu thập xử lý tài liệu phục vụ người đọc đến việc tạo ra các sản phẩm thông tin có giá trị nhằm đáp ứng nhu cầu thông tin ngày càng cao của người dùng tin

Phần mềm mượn tài liệu số (Bookworm) là một trong dịch vụ tiện ích cho thư viện thông minh và là giải pháp giúp bạn đọc truy cập và khai thác kho tài nguyên nội sinh một cách thuận tiện mọi lúc mọi nơi, đồng thời hỗ trợ thư viện đóng gói và quản lý các tài nguyên số nội sinh, quy định chính sách mượn trả, bảo vệ bản quyền số cho tài liệu và chia

sẻ chúng với các thư viện khác được xây dựng, phát triển với mục đích quản lý, cung cấp tài liệu số và sách điện tử đến tay bạn đọc một cách hiệu quả, nhanh chóng tiện lợi, dễ sử dụng nhưng vẫn bảo vệ và tuân thủ tác quyền điện tử

1 Một số sản ph̉m công nghệ đọc tài liệu số tiện ích

Ngày nay, với sự phát triển mạnh mẽ của công nghệ thông tin đã tạo ra hàng loạt các sản phẩm công nghệ hiện đại và có tính ứng dụng

Trung tam Thong tin Thu vien, DHQGHN

cao nhằm đáp ứng nhu cầu người dùng tin (NDT) Các thư viện cần luôn đổi mới, đáp ứng cho người dạy, người học trong việc tìm kiếm, khai thác thông tin, thỏa mãn các nhu cầu tin của NDT Các sản phẩm

và dịch vụ thông tin thư viện phải phát triển theo hướng chuẩn hóa, hiện đại hóa, phù hợp với nhu cầu của NDT Vì vậy, việc phát triển hệ thống sản phẩm và dịch vụ thông tin, phục vụ tốt hoạt động đào tạo và nghiên cứu khoa học trong các thư viện hiện nay mang tính cấp thiết Trong thời đại kỹ thuật số bùng nổ thì việc đọc sách trên thiết bị thông minh đã trở thành một xu hướng như máy đọc sách E-readers, Kindline, Kobo, Boox, phần mềm Ybook DRM, Bookworm,

1.1 Máy đọc sách

Máy đọc sách tên tiếng Anh là E-readers, là một trong các dòng máy ưa thích của giới trí thức, học sinh, sinh viên và những người yêu đọc sách hiện nay Máy đọc sách được thiết kế với mục đích chủ yếu để đọc sách điện tử với 3 đặc trưng cơ bản sau: tính tiện dụng, màn hình chống phản chiếu (đọc được ngoài trời), và thời lượng pin dài Ưu điểm lớn nhất của máy đọc sách là khả năng chứa hàng ngàn đầu sách trong một thiết bị có kích thước và trọng lượng nhỏ hơn nhiều 1 quyển sách giấy Theo thống kê của Hãng bán lẻ trực tuyến Amazon cho thấy, vào tháng 7-2010, cứ 100 cuốn sách in bán ra thì có 143 cuốn sách điện tử bán ra tương ứng Song song đó, lượng thiết bị đọc sách điện tử bán ra trên phạm vi toàn cầu trong năm 2010 đã tăng 79,8% so với năm 2009, đánh dấu một bước đột phá mới của sách điện tử so với sách giấy truyền thống Máy đọc sách là một ứng dụng rất tiện ích cho người đọc

1.2 ́ng dụng đọc sách Online

- Ứng dụng đọc sách online Google Play có thể nói là kho chứa đồ

sộ Với hơn 4 triệu đầu sách thuộc rất nhiều lĩnh vực khác nhau cho bạn thỏa sức khám phá Người sử dụng có thể đọc trực tuyến hoặc ngoại tuyến trên điện thoại hoặc máy tính ở bất cứ nơi đâu và bất cứ lúc nào

- Ứng dụng đọc sách online Kindle chính là một trong những ứng dụng đọc sách điện tử tốt nhất dành cho phiên bản Android Đây là sự lựa chọn của rất nhiều người đọc trong năm 2018 Chỉ cần tải ứng dụng đọc sách online Kindle từ Google Play về máy và cài đặt, bạn sẽ được

Trung tam Thong tin Thu vien, DHQGHN

đọc sách với màn hình hiển thị rất nhiều thể loại Nhờ vào giao diện thông minh, dễ sử dụng và quản lý, Kindle trở thành công cụ hỗ trợ đắc lực cho những ai đam mê đọc sách

2 Phần mềm mượn, trả tài liệu số - Bookworm

Với nền tảng công nghệ hiện đại và tính năng nổi trội, Bookworm

đã đi đầu trong việc quản lý thư viện số, góp phần đưa các thư viện tại Việt Nam hội nhập với xu hướng phát triển của ngành thư viện thế giới: hội tụ ở tài nguyên số

2.1 Giải pháp quản trị và bảo vệ bản quyền số

Bookworm là phần mềm cho mượn thư viện số có thể biên tập và đóng gói tài liệu điện tử Bên cạnh đó Bookworm còn có tính năng quản trị và lưu thông tài liệu điện tử (thống kê truy cập, sử dụng mua sắm tài liệu; hỗ trợ thanh toán trực tuyến để sẵn sàng phục vụ mua tài liệu số) Đặc biệt phần mềm này có thể quy định thời hạn mượn, số lượng tài liệu bạn đọc được mượn; hỗ trợ theo dõi lịch sử giao dịch mượn/mua tài liệu

số của bạn đọc Đồng thời có cơ chế duyệt/bỏ duyệt giúp cho người sử dụng dễ dàng thiết lập chính sách lưu thông vào từng thời điểm Người

sử dụng có thể phản hồi các giao dịch thông qua hệ thống mail tích hợp sẵn trong phần mềm; Hỗ trợ người dùng thực hiện ghi duyệt, từ chối hoặc chấp nhận yêu cầu mượn/mua tài liệu của bạn đọc Bookworm cũng là giải pháp hữu ích để thư viện quản lý các tài nguyên số nội sinh, quy định chính sách mượn trả, bảo vệ bản quyền số cho tài liệu và chia

sẻ chúng với các thư viện khác

Ứng dụng đọc sách của phần mềm cho mượn Bookworm sẽ tự động xóa tệp tài liệu khỏi thiết bị của bạn đọc sau khi hết thời hạn mượn quy định hoặc khi bạn đọc ghi trả tài liệu

Phần mềm cho mượn điện tử còn có công cụ mã hoá tài liệu điện

tử, gồm mã hoá bảo vệ và mã hoá chống sao chép nhằm bảo vệ được bản quyền ile tài liệu (không in, không sao chép/nhân bản sang các thiết bị khác) Toàn bộ nội dung tài liệu được mã hóa theo thuật toán bảo mật gắn với chỉ số ID của từng thiết bị khai thác giúp bảo mật dữ liệu đồng thời cũng tránh được việc một tài liệu được người dùng nhân

Trung tam Thong tin Thu vien, DHQGHN

bản và khai thác đồng thời trên nhiều thiết bị khác nhau Trước khi ấn phẩm sách điện tử được nạp hoặc tải về thiết bị, tiến trình mã hóa sẽ tự động mã tệp gốc có định dạng PDF thành một tệp mã gắn với thiết bị

cụ thể đó (qua chỉ số ID đặc trưng và duy nhất của mỗi thiết bị) Thuật toán mã hóa đảm bảo rằng tệp mã chỉ có thể đọc được nếu người dùng khai thác trên thiết bị này Nếu sao chép sang một thiết bị khác thì sẽ không đọc được

2.2 Phần mềm Bookworm ứng dụng trên các thiết bị thông minh

Bookworm ứng dụng trên thiết bị cá nhân (như smartphone, máy tính bảng, máy đọc sách ) cho phép người sử dụng đăng nhập bằng tài khoản được cấp bởi thư viện và chủ động thực hiện các chức năng của bạn đọc như: mượn, đọc, trả, gia hạn, đặt chỗ cho các cuốn sách hoặc tài liệu của thư viện Bạn đọc hoàn toàn có thể thực hiện mượn, trả, sử dụng tài liệu, ngay trên phần mềm vào bất kỳ không gian, thời gian nào

mà không cần phải đến thư viện

Ứng dụng trong khai thác và đọc sách điện tử:

- Ứng dụng đọc sách điện tử gồm các các phiên bản được phát triển với các tính năng tương đương cho các hệ điều hành iOS, Android và Windows

Hình 1: Giao diện đăng nhập vào Bookworm bằng máy tính

Trung tam Thong tin Thu vien, DHQGHN

- Hỗ trợ tất cả các thiết bị đọc sách phổ biến đặc biệt là các thiết bị cầm tay như máy tính cá nhân (PC, laptop), thiết bị đọc sách (E-reader), máy tính bảng (tablet) và điện thoại thông minh (smart phone)

Hình 2: Giao diện đăng nhập bằng smartphone

- Hỗ trợ quản lý tác quyền điện tử theo chuẩn DRM (Digital Right Management)

- Hỗ trợ các dạng dữ liệu của một cuốn sách điện tử (văn bản sử dụng nhiều phông chữ khác nhau, hình ảnh, bảng biểu)

- Hỗ trợ multimedia (âm thanh, hình ảnh, video clip) và tương tác xây dựng riêng

- Đọc sách mọi lúc, mọi nơi, không cần kết nối Internet

- Kết nối và tích hợp tới hệ thống Quản trị và Lưu thông tài liệu điện tử

- Kết nối với hệ thống thanh toán trực tuyến, cho phép 2 hình thức cho mượn và bán tài liệu số

Trung tam Thong tin Thu vien, DHQGHN

- Cho phép người dùng tìm kiếm tài liệu trên hệ thống Quản trị và Lưu thông tài liệu điện tử

- Hiển thị kết quả tổng thể và chi tiết các tài liệu số/sách điện tử phù hợp với tiêu chí tìm kiếm

- Cho phép bạn đọc có thể ghi mượn và tải về tài liệu điện tử theo chính sách mượn của thư viện

- Nếu tài liệu điện tử cần mượn đang hết quyền truy cập (số người đang mượn bằng giới hạn thư viện), bạn đọc có thể đặt chỗ để chờ tới lượt mượn Nếu sau đó không có nhu cầu, bạn đọc có thể huỷ đặt chỗ

- Bạn đọc có thể ghi trả tài liệu hoặc gia hạn mượn nếu muốn mượn thêm

- Ứng dụng đọc sách tự xóa tệp tài liệu khỏi thiết bị của bạn đọc sau khi hết thời hạn mượn quy định hoặc khi bạn đọc ghi trả tài liệu

- Ứng dụng đọc sách mã hóa tệp tài liệu điện tử theo ID của thiết

bị người dùng sử dụng khi ghi mượn, đảm bảo tệp này không thể đọc được trên bất kỳ thiết bị nào khác ngoài thiết bị kể trên

Trung tam Thong tin Thu vien, DHQGHN

- Ứng dụng đọc sách không cho phép người dùng copy hoặc in nội dung tư liệu điện tử đang xem

- Ứng dụng đọc sách có giao diện thuận tiện để bạn đọc quản lý những tài liệu điện tử mình đang mượn và những tài liệu bạn đọc đã mua

- Ứng dụng đọc sách hỗ trợ bạn đọc quản lý:



 Thiết đặt chế độ đọc sách (độ sáng màn hình, khóa màn hình)

và các thiết đặt khác



 Tài khoản cá nhân tại thư viện



 Lịch sử giao dịch mượn

- Ứng dụng đọc sách có thông tin hướng dẫn sử dụng cho người dùng

- Bạn đọc có thể mở các cuốn tài liệu đã đặt mượn trên giá sách bằng cách nhấn vào nút mở sách

- Các tính năng khi đọc tài liệu điện tử trên ứng dụng:



 Nhớ vị trí trang đang đọc của từng tài liệu



 Đánh dấu trang (bookmarking)



 Tô đậm (highlight)



 Vẽ hình



 Ghi chú



 Khai thác và tương tác với các nội dung multimedia đính kèm (audio, video, đồ họa/hình ảnh, văn bản HTML và bài tập trắc nghiệm) Trong thời đại công nghiệp 4.0, xu hướng đọc sách số đang được hình thành khá rõ nét, với mục tiêu chia sẻ thông tin rộng khắp về cả không gian và thời gian, không hạn chế số lượng độc giả, đối tượng, khối lượng phục vụ, phương thức khai thác thông tin nhanh chóng, thuận lợi phù hợp cho nhiều mục đích sử dụng khác nhau, nhiều đối tượng khác nhau, rút ngắn quá trình tìm kiếm, cung cấp thông tin đạt hiệu quả cao nhất Bookworm là một trong những giải pháp đáp ứng nhu cầu đọc này có thể hỗ trợ thư viện về mặt quản lý tài liệu số, hỗ trợ bạn đọc sử dụng một cách dễ dàng thuận tiện với nhiều tiện ích trên các

Trung tam Thong tin Thu vien, DHQGHN

thiết bị cá nhân Tài liệu sau khi tải xuống sẽ không thể đọc được khi sao chép sang các thiết bị khác, bạn đọc không thể in tài liệu trên các thiết bị Đây là những tính năng nổi trội của bookworm giúp cho thư viện bảo vệ được bản quyền số đồng thời giúp thư viện có thể trao đổi, mua, bán tài liệu số một cách an toàn và dễ dàng Với mô hình này, các thư viện có thể đưa tài liệu nội sinh vào khai thác, trao đổi, cung cấp rộng rãi cho người dùng tin mà không sợ bị vi phạm sở hữu trí tuệ

Tài liệu tham khảo

1 Nhìn lại định nghĩa công nghiệp 4.0 và cách Việt Nam đón nhận xu hướng

này, truy cập từ

https://ictnews.vn/cntt/cach-mang-40/nhin-lai-dinh-nghia-cong-nghiep-4-0-va-cach-viet-nam-don-nhan-xu-huong-nay-162188.ict ngày

25 tháng 9 năm 2018.

2 Phạm Thúc Trương Lương, (2017) “Thư viện trong kỷ nguyên xuất bản

điện tử” - Sách chuyên khảo: Xây dựng và phát triển thư viện số Việt Nam

“Quá khứ - hiện tại - tương lai”, NXB Đại học Quốc gia Hà Nội, Hà Nội

3 Khuất Duy Kim Hải Xuất bản điện tử - Triển vọng và thách thức truy cập

từ https://hvtc.edu.vn/tabid/558/catid/143/id/28342/Xuat-ban-dien-tu Trien-vong-va-thach-thuc/Default.aspx ngày 27 tháng 9 năm 2018.