Chamboredon, càc tàc già dà phàn biét nhùng ly thuyèt rièng biét cùa tùng nhà xà bòi hpc thuòng là gàn vài he thòng xà bòi là ddi tUpng nghièn cùu cùa tùng ngUÒi (Durkheim, Comte, Mar[r]
Trang 1PHÀN DÀU CHO SU PHÀT TRIÉN BEN VÙNG
CÙA XÀ HÒI HOC VIÉT NAM
POS BUI DINH THANH
Trung tàm khoa hoc Xà hói vd Nhàn vàn qudc già
Mot phàn tu thè' ky dà qua kè tu khi mòn Xà hói hpc dUde chinh thùe t h à n h làp va là mot thành vièn non tre cùa già dinh khoa hpc xà bòi va nhàn vàn Viét Nam 25 tuoi dang dp thanh xuàn, trong dp tuoi này, ddi vài mot con nguòi cùng nhu dòl vài mot mòn khoa hpc, dd là bude dàu cùa sU truòng thành, cùng là lue eó nhiéu suy tu, hoài bào trén con duòng tiép tue phàt trién cùa minh Bude vào thè ky 21 va nhàn cupe gap màt cùa càn bó nghièn cùu va giàng day xà hpi hpc trén toàn quò'c, mòn Xà bòi hpc co djp nhìn lai bude dUòng dà
di qua cùa minh va tiép tue thUe hién nhiém vu trong giai doan mài cùa sU nghiép xày diing dà't nude: phàn dàu cho sU phàt trién ben vùng cùa Xà bòi hpc Viét Nam
De thiic hién nhiém vu trpng tàm dò, bàt chuòe nhà xà bòi hpc Anthony Giddens trong bài phàt bièu budi khai giàng nàm hpc 1986 ò trUÒng Dai hpc Cambridge (Anh) dàt càu bòi:
"Càc nhà xà bòi hpc phài làm gì ?", tòi cùng xin phép néu càu
bòi dò dòl vói càc nhà Xà bòi hpc Viét Nam
Chàc chàn là co nhiéu viée phài làm, t u xà bòi ed so vàt
Trang 2chat ky tbuàt cho dé'n xày dUng càc giào trinh dào tao càn bd
md rpng quan he qudc té ma cupe bòi thào này sé de càp Qua bài tham luàn này, tdi ehi xin néu mot vàn de de ebùng
ta cùng nbau trao ddi y kién là bay quan tàm nhiéu hdn nùa dén vàn de nghièn cùu càc ly thuyét xà bòi hpc Trong nhiéu nàm nghièn cùu va giàng day xà bòi hpc, tòi di dén mot nhàn xét là giùa nghièn cùu ly thuyét va tièn hànb càc cupe diéu tra thiic nghiém xà bòi hpc con eó mot kboàng càcb va diéu này dà ành hudng nhàt djnh dén chat lupng càc cupe diéu tra cùng nhu càc luàn àn cao hpc va tièn sì
1 Tàm quan trpng cùa ly thuyét dòi vói sii phàt trién cùa
khoa hpc nói ebung, khoa hpc xà bòi nói rièng trong dò bao
gòm eà xà bòi hpc là diéu dà dupe gidi nghièn cùu khoa hoc thùa nhàn, kbòng con gì phài bàn cài : i Hày xeni lai tàt eà càc nhà xà bòi hpc tèn tuoi tu A Comte, E Durkheim, K Marx, M Weber dén T Parsons, V Pareto, W Mills, P Bourdieu eó nhà xà bòi hpc nào ma lai kbòng dUa ra ly thuyèt này boàc ly thuyét kbàc trong nhùng cdng trinh nghièn cùu cùa minh ? Ngudi ta ed thè tàn thành boàc kbòng tàn thành nhùng ly thuyèt dà, nbung rò ràng là
càc ly thuyèt dò dà gap phàn quan trpng vào sU phàt trién
cùa xà bòi hpc tu khi nò ra ddi dén nay
M Weber dà ed nhùng nhàn xét rat bay ve qua trinh hinh thành va bièn chuyén cùa càc ly thuyét "Bó mày tri tue ma qua khù dà phàt trién bang mot sU xày dUng ve y tudng nghìa là bang mot sU bièn ddi trong y tudng thiic tè dupe càm nhàn ngay tUc khàc va bang viée dUa sii bièn ddi dò vào trong
nhùng kbài niém tUdng Ung vói trinh dò càc kién thùe va vói
phUdng huóng nhUng Idi ich cùa tbUe tè dà Bó mày tri tue nhu thè luòn luòn d vào trang tbài dàu tranh vài nhùng kién
Trang 3thùe mài ma chùng ta eó thè va muò'n eó t u tbUe tè' hién tai
Chinh là trong cupe dàu tranh dò ma tièn bp cùa càc khoa hpc
ve vàn boa dUpe thiic hién
Ljeh su càc khoa hpc ve ddi song xà bòi do dà là va vàn sé
là mot sii qua dò tiép tue cùa y djnh sàp dàt ve màt y tudng nhùng hién tupng vài viée kbài niém boa sU giài thè nhùng bình tùdng tri tue dà dat dupe bang sii md rpng va di chuyén
cùa chàn trdi khoa hpc, ròi sau dò lai xày diing nhùng kbài
niém mài trén cP so dUpe thay ddi dò"'
Trong tàc phàm "Nghé cùa nhà xà bòi hpc" cùa P Bourdieu va F.C Chamboredon, càc tàc già dà phàn biét nhùng ly thuyèt rièng biét cùa tùng nhà xà bòi hpc thuòng là gàn vài he thòng xà bòi là ddi tUpng nghièn cùu cùa tùng ngUÒi (Durkheim, Comte, Marx, Weber, Parsons ) vói ly thuyét eó tinh chat chung ve nhàn thùe xà bòi hpc Cùng càn nói thém ràng, kbòng bao giò nén nghì là mot ly thuyét dUpe xày dUng ehi mot làn là xong va sé tén tai mài mài vói nói dung ban dàu cùa nd
Ngoài ra, càc ly thuyét rièng biét ed thè sé bó sung cho nhau, dièn hinh tiéu bièu cho diéu dò là nhàn xét cùa M Weber ve sU dành già kbòng dùng cho ràng ly thuyèt cùa òng
ve ehù nghìa tu bàn là dòi làp vài ly thuyét cùa K Marx Òng
dà dành già rat cao tU duy khoa hpc cùa Marx va cho ràng Marx di t u phia ed so ha tàng de phàn tich xà hói tu bàn con
òng thi di t u kién trùe thupng tàng de phàn tich xà bòi dò, va
cà hai eàch giài thìch deu là ed thè xét ve màt nghièn cùu xà bòi
Cùng vói tinh thàn trén, tàc già cuò'n sàeh "nghé cùa nhà
1 PhiWng phap luàn cùa M Weber - Destemps modernes Paris,
1967, tr 1836
Trang 4xà bòi hpc" nhàn manh "Su tièn bó ve ly thuyét già djnh sU boi nhàp nhùng dù kién mài vói cài già xem lai mot càcb eó phé phàn nhùng nén tàng cùa ly thuyét dUde càc dù kién nidi
t h ù t h à c h " '
T Parsons nhà xà bòi hpc ngUÒi My cùng nhàn manh 3 ebùc nàng ly luàn cùa xà bòi hpc: a) Nò tao ra mot kbung ly
thuyét de chi dao, hudng dàn càc còng trinh nghièn cUu thùe
nghiém; b) Ly thuyét là mot liic lUdng tao nén sii thòng nhàt
d mUc dò Idn bay nhò tronjr mot he thòng nghièn cUu nhàt
djnh; e) Ly thuyét cung càp mot ed sd logie cho sii dii doàn xà bòi hpc, mot trong nhUng muc dich quan trpng cùa xà bòi hpc Trong tinh hinh thiic té'cùa xà bòi hpc hién nay ò nUdc ta néu thùa nhàn là chua co sU quan tàm dùng mùc ve nghièn cùu ly thuyèt xà bòi hpc thi càn tim biéu nguyén nhàn là tu dàu Cà thè ed nhiéu nguyèn nhàn trUdc hèt là do nhàn thùe chUa day dù ve y nghìa quan trpng cùa viée nghièn cùu ly thuyèt xà bòi hpc, nàm vùng ly thuyèt xà bòi hpc kbòng phài
là chuyén de Nò ddi hói mot trinh dp bièu biét khà rpng ve nhiéu mòn khoa hpc xà bòi (triét kinb tè, Ijch su ) va chuyén sàu ve xà bòi hpc va trinh dò ngoai ngù tòt Ve màt td ebùc con thiéu nhiéu càn bó nghièn cùu va giàng day xà bòi hpc chiù dàu tu chat xàni vào lình vile này va ehù trpng truyén tbu cho nghièn cùu sinh va sinh vièn sii quyèt tàm khàc phuc khó khan nàng dàn trinh dò bièu biét ly thuyét xà bòi hpc mot càcb càn bàn
Cùng nhu ò bàt cU mòn khoa hpc xà bòi nào, dàc biét là
dai vói xà bòi hpc mot mòn con tUdng ddi non tré, khóng ed
1 P.Bourdieu F C Passeion, FC Chamboudon: Le métier de •iociologue Es Ecole pratique de Hauts Etudes Paris 1986 Tr.5.3
Trang 5thay gioì thi khò nói dén viée nàng cao chà't lUpng nghièn cùu
va giàng day
Khóng phài là càn bp nghièn cùu va giàng day kbòng thày
rò mòi quan he hùu ed giùa ly thuyét va thUe nghiém xà bòi hpc, nhUng trong thiic té vàn eó kboàng eàch rat rpng giùa hai lình vUe dò De phàt trién ben vùng xà bòi hpc Viét Nam càn phài bài hoà, càn dòi mòi quan he giùa hai lình vile dà, khóng rdi vào tinh trang phàt trién léeh ve phia xà bòi hpc thiic nghiém (tuy lình vile này cùng rat quan trpng), khóng bièn xà bòi hpc thành ankét hpc (enquétologie), diéu ma nhiéu nhà xà hpi hpc tèn tuoi nhu R Merton, P Sorokin, E Morin dà lèn tié'ng cành bào t u làu là làm nhU the sé dàn dén viée ha thàp ebùc nàng cùa mòn xà bòi hpc
2 Chùng ta quan tàm dén ly thuyèt xà bòi hpc khóng
phài là de thoà man mot trò ebdi tri tue ma chinh vi sii phàt
trién càn bàn cùa xà bòi hpc Viét Nam, vi biéu qua cùa nò trong sU nghiép xày diing xà bòi mài, con ngUÒi mói
Ve màt xà hói hpc vi mó, nhùng bièn ddi n h a n h chdng va sàu sàc ve càc màt thòng tin, sinh hpc, còng nghé, kinb te, xà bòi, vàn hoà trong tbòi dai hién nay tàc dóng manh me dén phàt trién cùa càc quó'e già, dàn toc, dù ò phUdng dòng bay phUdng tày, dù ò phia bàc bay phia nam
NhUng dàc dièm Idn nhàt cùa Viét Nam là mot dàt nuàe, mot xà bòi dang phàt trién, dà phài tièn h à n b 30 nàm ehié'n
tranh lièn tue de khòi phuc va bào ve nén dòc làp dàn toc,
hién dang trong qua trinh bòi nhàp cupe song kinb té, chinh tri, xà bòi cùa thè giói vói djnh hudng dUde xàc djnh là xà hói ehù nghìa, xà bòi vói nhùng muc tiéu chién lupe: dàn giàu, nude manh, xà bòi còng bang, dàn ehù, vàn minh Dd là mot con dùòng chUa eó tièn le trong ljeh su va biét bao vàn de này
Trang 6sinh ddi bòi phài eó nhUng ly luàn, chién lupe, chinh sàch, hién phàp giài quyèt thich hpp
F Houtart nhà xà bòi hpc Bi ma tèn tuoi va tinh càm rat gàn gùi vói càc nhà xà bòi hpc Viét Nam dà viét trong lòi nói
dàu cho bàn djch cdng trinh nghièn cùu cùa òng mang dàu de
mot dièn dàn Davis khàc "Mot qudc già nhU Viét Nam, tùng phài gành chju nhùng cupe chién tranh tàn phà, gay càn trd nghiém trpng cho phàt trién va phài song mot tbòi gian dai trong cành khó khan, thiéu thdn, eó quyèn hy vpng dUpe hudng mot cupe song tòt dep hdn Nhùng cài càcb cùa Viét Nam dà làm tang cùa cài xà bòi va dem lai Idi ich cho dai da
so ngUÒi dàn
Dòi vói Viét Nam, vàn de cùa tUdng lai ed hai phUdng dién: phài màt bao làu cho tièn trinh giành lai thdi gian dà màt trUde khi bude vào còng cupe phàt trién mang tinh chat nhàn dàn va toàn dién va bang càcb nào sii toàn càu hoà nhU
nò dang dién ra hién nay ed thè cho phép Viét Nam kién tri mot djnh hudng xà hpi ehù nghìa ? Viét Nam ed vai trò cùa minh trong tièn trinh bièn tai Viét Nam là mot dièm tham chiéu lón lao trong càc cupe chién dàu chdng thiic dàn vi quyén Ipi tu quyèt cùa càc dàn tdc Viét Nam dà* dùng càm sàng tao trong lình vile xà bòi Viét Nam cùng sé eó thè lièn két càc cupe chién tranh dudng dai cùa càc dàn toc va càc nhóni xà bòi ehò'ng lai càc logie va càc bau qua cùa sii toàn càu hoà dang dién ra trUdc màt chùng ta
Dd chinh là diéu nhàn loai dang ebd dpi Viét Nam" '
3 Trong tinh hinh Viét Nam hién nay, xà bòi hpc Viét Nam càn quan tàm dén nhùng vàn de gì trong sii nghiép xày dUng ehù nghìa xà bòi va còng nghiép boa hién dai hoà dàt nude eà ve ly luàn va tbUe tién?
Trang 7Dà't nude ta dang trong thdi ky qua dò, t u mot nén kinb té' tàp trung, quan liéu bao càp chuyén sang nén kinh té nhiéu thành phàn boat dóng theo ed che thj trUÒng eó sU quan ly cuà Nhà nUóc theo huóng xà bòi ehù nghìa Dò là mot tinh hinh rat mói, ddi bòi nhùng pbUóng hUòng td chùc mói, nhùng chinh sàeh mài, phong eàch lành dao va quan ly eà ed
sd khoa hpc phù hpp vài thiic tè dà't nude Quàn ly xà bòi mot càcb khoa hpc dàt ra nhùng ddi bòi cao ddi vài ehù thè lành dao, quàn ly là Dang va Nhà nude ò tàt cà càc càp Vàn de nói lèn bang dàu là sU nhàn thùe va giài quyèt dùng dàn mói quan he giùa cài kinh té' va cài xà bòi, giùa quàn ly kinh té' va quàn ly xà bòi, giùa chinh sàch kinh té' va chinh sàeh xà bòi
Su thòng nhàt giùa cài kinh tè va cài xà bòi thè hién ò ehò, xét cho cùng, phàt trién xà hpi kbòng bao giò eó thè thoàt
ly dupe mùc dd va trinh dd phàt trién kinh té ma xà bòi dà
dat dxióc Tuy nhién, kbòng nén nhàn thùe vàn de này mot eàch mày móc Mot nUóc nào dò co thè eó nén kinh té phàt
trién, nhUng mot bó phàn dàn cU vàn khóng dUde hUÒng thu thành qua cùa sii phàt trién dà
NgUpe lai, eó nuóe màc dù kinh tè' chUa phàt trién manh, nhUng do ehù trpng tdi càc vàn de xà hói vàn eó thè tao nén mot cupe song tUdng dòi àm no, hanh phùc cho nhàn dàn Diéu dà phu thuòc trUde hèt vào bàn chat cùa che dò xà bòi -chinh trj, vào nàng lUe va phàm chat lành dao cùa Nhà nUàc tao diéu kién cho viée két hpp tòi Uu sU phàt trién kinh té' vói viée thoà man ngày càng cao càc nhu càu cùa xà bòi, hUóng tièn bó xà hpi vào sU phàt trién toàn dién cùa con ngUÒi Dò chinh là muc tiéu ma xà bòi Viét Nam nhàm dat tdi
Khi dà't nude bude vào thdi ky cóng nghiép hoà, hién dai boa, càn suy nghì ve nhàn djnh cùa F Perroux, mot nhà ly
Trang 8luàn ve kinh té nói tièng trong tàc phàm triét ly phàt trién viét càcb day 20 nàm Òng ehi rò: ve mdi quan he giùa cài kinh té va cài xà bòi càc nhà kinh té thudng ehi quan tàm dén vàn de làm sao dat dUde tàng trudng kinh té, trong dò vdn là diéu kién tién quyèt ma it ehù trpng dén vón xà bòi Lièn he nhàn djnh dd vài Viét Nam vdn kinh té cùa ta chUa Idn, nhUng vdn xà bòi thi con nhiéu tiém nàng chUa dupe khai tbàc Khi ta ndi dén nguòn lue nói sinh thi kbòng phài chi nói dén càc nguén luc, tiém nàng kinh té ma con phài ehù trpng dén càc nguén lUc xà bòi con ngUÒi, dén nhUng truyén thdng tòt dep cùa dàn toc (tinh thàn yéu nude, long nhàn ài lao dóng càn cu sàng tao tinh thàn doàn két, bièu hpc, trpng tri t h ù e )
4 Mot trong nhùng vàn de nói còm cùa mòi quan he giùa phàt trién kinh té va phàt trién xà bòi ò nUòc ta là xoà ddi giàm nghéo Vàn de này kbòng chi rièng ddi vài Viét Nam ma mang tinh chat toàn càu, dàc biét là ddi vài càc nUóc dang
phàt trién Dói nghéo trd thành vàn de nàng bdng so mot dòi
bòi toàn thè gidi phài quan tàm Dà là mot trong ha ehù de chinh cùa Hpi nghj thupng dinh càc nUde d Copenhagen (Dan Mach) nàm 1995 Dd cùng là nói dung tuyén bó cùa Hói nghj thién nièn ky nhùng ngUÒi dUng dàu càc nude tai Lièn hpp qudc nàm 2000
Cbòng ddi nghéo là cà mot qua trinh phàn dàu làu dai, là biéu hién cu thè cùa viée giài quyèt mdi quan he giùa phàt trién kinh té va phàt trién xà bòi eó biéu qua dén dàu Tai Viét Nam, dUÒng nhU chUa ed nhUng ehi bào thdng nhàt de dành già dói nghéo Do dd, sd xà dUde xem là nghéo nhàt tu hdn 1700 nay dà tàng hdn 2000 Trong càc ehù trUdng, kè boach giàm nghéo kbòng nén ehi ddn thuàn tinh theo ty le
Trang 9GDP/ dàu ngUÒi, so lUdng keal/ngày/nguòi boàc so' kg lUdng thiic/tbàng/nguòi, tuy nhùng eàch tinh dd cùng càn tbièt de làm tiéu chuàn dÓi sàeh vói càc càcb tinh cùa qudc té' va kieh thich sii phàn dàu vUdn lèn
Rò ràng chi dUa vào nhùng ehi bào ve kinh té' là kbòng dù
ma con phài eó nhùng chi bào ve xà bòi Nàm 1990 Lièn hpp quò'c dà eó tién bó trong viée xàc djnh mùc dò nghéo ddi vài viée dua thém ehi bào ve phàt trién con ngUdi HDI (Human Development Indieator) NhUng ehi bào dò con ed màt ban che' vi mài chi de càp dén tuoi thp va trinh dò giào due Trong khi dà, nhùng nhu càu ve cupe song, nói dùng hdn là nhùng quyén ed bàn cùa cdn ngUÒi phài dUpe budng thu trong mot
xà bòi vàn minh bao gém nhiéu màt Càn phài bd xung vào HDI hàng loat chi bào khàc ve xà bòi trong còng cupe xoà dai giàm nghéo, he thdng an sinh xà bòi cho ngUÒi nghéo, nUòc sach cho ngUÒi nghéo, giào due cho ngUdi nghéo, bào ve sue khoé cho ngUdi nghéo, djch vu xà bòi cho ngUòi nghéo, thòng tin cho ngUÒi nghéo, dàn ehù cho ngUÒi nghéo, phàp luàt cho ngUdi nghéo, buòng thu vàn hoà cho ngUÒi nghéo
5 Nghièn cùu ve Nhà nUòc Vai trò cùa Nhà nUóe cUc ky quan trpng Tai càc nUóc phUdng tày, dang ed mot cupe tranh luàn lón ve vai trò cùa Nhà nude trong nén kinh té thj trUdng Phài "tu do mài", dai bièu cho thè' luc cùa giài tu bàn dUa ra khàu biéu "it Nhà nude hdn, nhiéu thj trUdng hdn"dè de
bé thao tùng chinh quyén Cùng ed' va tàng cUÒng hiéu lUc bó mày Nhà nUdc là mot nhiém vu trpng tàm càp bàch Trong lình
vUe này, xà bòi hpc eó khà nàng di sàu vào mot so vàn de:
a - Tìm hiéu nguyén nhàn cùa sii tri tré, thiéu nàng dóng cùa bp mày h à n b chinh, cùa tinh trang quan liéu, cùa quyén,
thiéu tràch nhiém doi vói nhàn dàn
Trang 10b - Mà'u ehó't cùa cài càcb hànb chinh là dói ngù càn bp quàn ly tu trung Udng dén ed sd Day cùng là sU thè hién tàm quan trpng cùa nhàn té'con ngUdi NhUng con ngUÒi, dù dUde giào due, dào tao td't cùng chi co thè phàt buy nàng lUc trong mot ed che quàn ly eó hiéu liic trong mot bó mày Nhà nUòc manh
e - Thiic hién còng bang xà bòi Còng bang xà bòi phài dupe giài quyèt va chi eó thè dUde giài quyèt gàn lién vài xà bòi còng dàn, vài Nhà nUóc phàp quyén Còng bang xà bòi dòi
hdi mot che dò dàn ehù tbUe sii Trong càc boat ddng kinh té,
phài loai bò nhùng the lUc va nhùng phUdng thùe dòc quyén lùng doan, bào dàm cho mpi ngUÒi hinh dàng ve quyén kinh doanh va nghìa vu dói vói Nhà nUòc, dòi vói xà bòi va ngupe lai, xàc djnh bang phàp luàt, tràch nhiém cùa Nhà nude, cùa
xà bòi ddi vài còng dàn
d - Nghièn cUu ve xà bòi hpc quyén liic tu nhùng quan dièm, ly thuyèt cùa Marx, Lenin, M Weber dén Yasuma Takata va P Bourdieu, ed ddi chiéu vài tinh hinh Viét Nam hién nay Càc ehù thè lành dao va quàn ly xà bòi càn dàc biét quan tàm dén vàn de su dung quyén luc Néu dUde su dung dùng, quyén lue làm cho xà bòi phàt trién lành manh, dùng hudng, dUa xà bòi tièn lèn NgUpe lai, quyén lUe eó the làm này nd nhiéu hién tUpng tiéu cUc trong xà bòi Ngày nay, quyén lue eó thè tdn tai dudi dang ba loai vdn: vdn kinh te, vdn chinh trj, vdn xà bòi Giùa ba loai vdn này eó thè chuyén hoà làn nhau; tu vdn kinh te thành vdn chinh tri va ngUdc lai
Vói ngUÒi eó vdn xà bòi cùng eó thè su dung vdn dò bang càcb
Ipi dung càc quan he xà bòi de tao thành vdn kinh té boàc chinh trj Kbòng nén biéu quyén liic d day chi là ngUdi eó vj tri cao, chùc vu quan trpng quyén liic lón ma bàt eù mot eà nhàn boàc tò chùc nào trong bp mày lành dao cùa Dàng va