Phát triển năng lực nhận thức hóa học cho học sinh thông qua mô hình dạy học phân hóa

Nhiều nhà giáo dục đã đưa ra các khái niệm khác nhau về DHPH, trong bài viết này chúng tôi khái quát hóa về DHPH như sau: Dạy học phân hóa làmột quan điểm dạy học chủ yếu tập trung vào[r]

Trang 1

PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC NHẬN THỨC Hóa học CHO HỌC SINH

THÔNG QUA MÔ HÌNH DẠY HỌC PHÂN HÓA

Vũ Minh Trang1 Tóm tắt

Vận dụng quan điểm dạy học phân hóa trong quá trình dạy học môn Hoá học sẽ giúp học sinh phát triển năng lực nhận thức, nâng cao kết quả học tập, phát huy tính tích cực, chủ động và sáng tạo trong học tập Thông qua các phương pháp nghiên cứu lý luận, nghiên cứu thực tiễn, thống kê toán học và thực nghiệm sư phạm, bài viết đã hệ thống lại cơ sở lý thuyết, đề xuất các nguyên tắc và quy trình thiết kế kế hoạch dạy học dựa trên quan điểm dạy học phân hóa nhằm phát triển năng lực nhận thức Hóa học cho học sinh Để khẳng định tính khả thi của nghiên cứu, thực nghiệm

sư phạm được triển khai với sự hỗ trợ của các công cụ đánh giá.

Từ khóa: Dạy học phân hóa; kế hoạch dạy học; năng lực nhận thức Hóa học.

1 Đặt vấn đề

Trên thế giới, dạy học phân hóa (DHPH) đã được nghiên cứu và áp dụng rất nhiều, nhất là ở Mỹ Thành tựu của những kết quả nghiên cứu này là nền tảng lý luận vững chắc cho công cuộc đổi mới giáo dục phổ thông Việt Nam theo hướng tích cực hóa hoạt động nhận thức của người học nhằm phát triển toàn diện, phát huy tốt nhất tiềm năng và khả năng sáng tạo ở mỗi cá nhân

Hóa học với tư cách là một môn học thuộc giai đoạn giáo dục định hướng nghề nghiệp

ở cấp Trung học phổ thông (THPT), được học sinh lựa chọn theo định hướng nghề nghiệp,

sở thích và năng lực của bản thân Trong đó, nội dung kiến thức về pH là một trong những đơn vị kiến thức khó, thời lượng dành cho nghiên cứu nội dung kiến thức này còn ít Do đó nếu các giờ dạy vẫn được tiến hành đồng loạt như nhau với mọi đối tượng học sinh thì học sinh yếu kém sẽ không nắm được kiến thức và kĩ năng cơ bản, học sinh khá giỏi cũng không phát huy được tư duy của bản thân Để có thể giảm thiểu tối đa những hạn chế đó, dạy học phân hóa là một con đường giúp khắc phục hiệu quả

2 Mục tiêu nghiên cứu

Vận dụng quan điểm dạy học phân hóa để xây dựng kế hoạch dạy học dự án học tập

“pH và cuộc sống” nhằm phát triển năng lực nhận thức cho học sinh, giúp học sinh nâng cao

1 Trường Đại học Giáo dục, ĐHQGHN; ĐT: 098906828; Email: trangvm84@gmail.com.

Trang 2

198 KỶ YẾU HỘI THẢO QUỐC TẾ LẦN THỨ NHẤT VỀ ĐỔI MỚI ĐÀO TẠO GIÁO VIÊN

kết quả học tập, phát huy tính tích cực, chủ động và sáng tạo trong học tập góp phần nâng cao chất lượng của việc dạy và học Hoá học ở trường THPT

3 Phương pháp nghiên cứu

*Phương pháp nghiên cứu lí luận

Hệ thống hóa, khái quát hóa các tài liệu lí luận và thực tiễn liên quan

* Phương pháp nghiên cứu thực tiễn

Khảo sát, điều tra, quan sát thông qua các công cụ đánh giá

* Phương pháp toán học thống kê

Xử lý các kết quả điều tra, thực nghiệm sư phạm về định lượng

* Phương pháp thực nghiệm sư phạm

Đánh giá hiệu quả vận dung dạy học phân hóa trong dạy học môn Hóa học

4 Kết quả và thảo luận

4.1 Dạy học phân hóa

a Khái niệm "dạy học phân hóa"

Nhiều nhà giáo dục đã đưa ra các khái niệm khác nhau về DHPH, trong bài viết này chúng tôi khái quát hóa về DHPH như sau: Dạy học phân hóa làmột quan điểm dạy học chủ yếu tập trung vào việc thiết kế kế hoạch bài dạy xuất phát từ tình hình thực tế của HS về đặc điểm cá nhân, tâm sinh lí, nhu cầu, hứng thú, động cơ học tập, nguyện vọng cá nhân, điều kiện hoàn cảnh gia đình,… mà GV tìm ra phương pháp dạy học trên cơ sở tôn trọng sự khác biệt của từng HS nhằm giúp cho cá nhân người học thành công trong suốt quá trình học để đạt được kết quả học tập tốt nhất, sự phát triển tối đa cho từng HS và đảm bảo được tính công bằng, bình đẳng về cơ hội học tập cho người học

Dạy học phân hóa có thể thực hiện ở 2 cấp độ:

- Dạy học phân hóa ngoài (cấp vĩ mô): là tổ chức quá trình dạy học phân hóa thông qua cách tổ chức các loại hình trường, lớp khác nhau dành cho các đối tượng HS khác nhau, lên

kế hoạch và xây dựng các chương trình giáo dục khác nhau

- Dạy học phân hóa trong (cấp vi mô): là quá trình dạy học phân hóa được tổ chức trong một tiết học, một lớp học có chú ý đến đặc điểm của từng cá nhân HS,sử dụng những biện pháp phân hóa thích hợp nhưng vẫn dựa trên cùng một chương trình dạy học Đây là hình thức phân hóa luôn được cho là cần thiết và là nhiệm vụ của GV trực tiếp giảng dạy trên lớp cũng như của cán bộ quản lí chuyên môn ở các trường phổ thông [2, 5, 6]

b Các con đường thực hiện dạy học phân hóa

Dạy học phân hóa theo năng lực

Trang 3

199 Phần 1: NHỮNG VẤN ĐỀ VỀ ĐỔI MỚI GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO GIÁO VIÊN

- Dạy học phân hóa theo năng lực chung: GV căn cứ vào kết quả học để phân học sinh vào các lớp có cùng trình độ

- Dạy học phân hóa theo năng lực riêng: GV tổ chức lớp học gồm các học sinh có cùng năng lực chuyên biệt về một số môn học hoặc từng môn học [4]

Dạy học phân hóa theo nghề nghiệp tương lai

- Tổ chức DHPH giúp bộc lộ, phát triển tối đa năng lực, tư chất của HS dưới hình thức trường chuyên, lớp chọn [4]

Dạy học phân hóa theo hứng thú của học sinh

- Học sinh được lựa chọn lớp, trường theo nguyện vọng và sở trường của bản thân nên

có điều kiện nghiên cứu sâu một số môn học mà mình hứng thú [4, 5]

4.2 Nguyên tắc và quy trình thiết kế kế hoạch dạy học phân hóa nhằm phát triển năng lực nhận thức Hóa học cho học sinh

a Nguyên tắc

Trước khi thiết kế kế hoạch dạy học

- Nguyên tắc 1: Tìm hiểu về sự sẵn sàng, hứng thú và hồ sơ học tập của HS

- Nguyên tắc 2: Đặt ra cho HS những mục tiêu thực tiễn vừa có tính thách thức vừa bám sát mục tiêu cụ thể của bài học và đặt kỳ vọng cao với tất cả các HS

Trong khi thiết kế kế hoạch dạy học

- Nguyên tắc 3: Nội dung và sản phẩm học tập vừa đảm bảo tính chính xác khoa học, tính hệ thống vừa liên hệ lý thuyết với thực tiễn

- Nguyên tắc 4: Khai thác triệt để và phối hợp tốt các phương pháp dạy học tích cực để kích thích khả năng tư duy của HS

- Nguyên tắc 5: Đặt ra những các nhiệm vụ có kết thúc mở cho phép HS làm việc ở các cấp độ và nhịp độ tiến triển khác nhau

- Nguyên tắc 6: Tập trung vào hứng thú của người học, tạo cơ hội hoạt động chủ động, tích cực cho người học thông qua sự điều khiển của GV

- Nguyên tắc 7: Kết hợp dạy học toàn lớp, nhóm và cá nhân để tạo ra sự phối hợp nhịp nhàng giữa kinh nghiệm học tập của cả lớp, nhóm và học tập cá nhân

Kế hoạch đánh giá học sinh

- Nguyên tắc 8: Sử dụng đánh giá quá trình để theo dõi tiến trình học tập của học sinh

- Nguyên tắc 9: Coi trọng chất lượng hơn số lượng thông qua đánh giá hiệu quả của nhiệm vụ chứ không phải số lượng

- Nguyên tắc 10: Chú trọng đánh giá sự tiến bộ của HS so với những thành tích trước

đó mà HS có được chứ không phải so sánh với các học sinh khác [1, 2, 3, 4, 7]

Trang 4

b Quy trình

Quy trình tổ chức dạy học phân hóa kiến thức Hóa học được triển khải theo 6 bước

[2, 3, 4] (Hình 1)

Hình 1: Quy trình tổ chức dạy học phân hóa 4.3 Kế hoạch dạy học phân hóa theo năng lực dự án học tập “pH và cuộc sống”

a Bước 1: Điều chỉnh theo đối tượng

* Đối với HS học lực yếu: GV giúp HS tìm hiểu mối liên hệ giữa kiến thức cũ và mới,

phân công nhiệm vụ phù hợp với khả năng của HS

* Đối với HS học lực khá giỏi: GV phân công các nhiệm vụ học tập phức hợp, đòi hỏi

HS khả năng tư duy và sự sáng tạo khi giải quyết vấn đề

b Bước 2: Mục tiêu dự án

Xác định các mục tiêu về kiến thức, kỹ năng, thái độ và năng lực mà tất cả các HS cần

đạt sau khi thực hiện dự án

c Bước 3: Nội dung dự án (trọng tâm kiến thức bài học)

pH là đại lượng không có đơn vị, nhưng nó là đại lượng để xác định môi trường của

dung dịch là trung tính, axit hay bazơ Mỗi môi trường trong cơ thể sinh vật có giá trị pH

khác nhau, khi biết giá trị pH tối ưu ta có thể tác động vào môi trường để nâng cao chất

lượng cây trồng, nuôi trồng thủy hải sải Đặc biệt mức độ pH của cơ thể có khả năng ảnh

hưởng đến mọi tế bào của cơ thể Độ pH của máu người hơi kiềm (7,35-7,45), dưới hoặc trên

phạm vi này đều thể hiện dấu hiệu của các triệu chứng và bệnh tật Cơ thể do đó liên tục

làm việc để cân bằng độ pH Vì vậy ta có thể căn cứ vào độ pH để cân bằng môi trường cho

phù hợp nhằm bảo vệ sức khỏe con người và tác động đến môi trường xung quanh theo

hướng có lợi

Bộ câu hỏi định hướng

• Câu hỏi khái quát: Những yếu tố nào ảnh hưởng đến môi trường sống hiện nay?

• Câu hỏi bài học: Giá trị pH có ý nghĩa như thế nào trong thực tiễn cuộc sống?

• Câu hỏi nội dung:

- Tích số ion của nước và ý nghĩa tích số ion của nước?

Bước 3: Xác định trọng tâm bài học

Bước 4: Lựa chọn các PPDH phù hợp với từnghoạt độngdạy học Bước 6: Phân tích kết quả đánh giá HS và hoànthiện giáo án Bước 5: Xây dựng hệ thống bài tập đảm bảo sự phânhóa

Bước 1:

Phân hóa

nhóm đối

tượng học

sinh

Bước 2:

Xác định mục tiêu bài học

Bước 3:

Xác định trọng tâm bài học

Bước 4:

Lựa chọn các PPDH phù hợp với từng hoạt động dạy học

Bước 5:

Xây dựng

hệ thống bài tập đảm bảo

sự phân hóa

Bước 6:

Phân tích kết quả đánh giá

HS và hoàn thiện giáo án

Trang 5