Đề tài nghiên cứu một cách toàn diện về cả lý luận và thực tiễn vấn đề, xác định những hạn chế, bất cập của pháp luật Việt Nam về phân biệt tranh chấp kinh doanh, thƣơng[r]
Trang 1ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
KHOA LUẬT
TẠ NGỌC NAM
PHÂN BIỆT TRANH CHẤP KINH DOANH, THƯƠNG MẠI VÀ TRANH CHẤP DÂN SỰ
THEO PHÁP LUẬT VIỆT NAM
LUẬN VĂN THẠC SĨ LUẬT HỌC
HÀ NỘI - 2015
Trang 2ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
KHOA LUẬT
TẠ NGỌC NAM
PHÂN BIỆT TRANH CHẤP KINH DOANH, THƯƠNG MẠI VÀ TRANH CHẤP DÂN SỰ
THEO PHÁP LUẬT VIỆT NAM
Chuyên ngành: Luật Kinh tế
Mã số: 60 38 50
LUẬN VĂN THẠC SĨ LUẬT HỌC
Người hướng dẫn khoa học: PGS TS NGUYỄN NHƯ PHÁT
HÀ NỘI - 2015
Trang 3LỜI CAM ĐOAN
Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu khoa học của riêng tôi Các số liệu, ví dụ và trích dẫn trong luận văn đảm bảo độ tin cậy, chính xác và trung thực Những kết luận khoa học của luận văn chưa từng được ai công bố trong bất kỳ công trình nào khác
TÁC GIẢ LUẬN VĂN
Tạ Ngọc Nam
Trang 4MỤC LỤC
Trang
Trang phụ bìa
Lời cam đoan
Mục lục
MỞ ĐẦU 1
Chương 1: NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ PHÂN BIỆT TRANH
CHẤP KINH DOANH, THƯƠNG MẠI VÀ TRANH CHẤP
DÂN SỰ Error! Bookmark not defined
1.1 KHÁI NIỆM VÀ BẢN CHẤT CỦA TRANH CHẤP KINH DOANH,
THƯƠNG MẠI VÀ TRANH CHẤP DÂN SỰError! Bookmark not defined
1.1.1 Khái niệm tranh chấp kinh doanh, thương mại và tranh chấp dân sựError! Bookmark not defined.
1.1.2 Bản chất của tranh chấp kinh doanh, thương mại và tranh chấp
dân sự Error! Bookmark not defined.
1.2 PHÂN BIỆT GIỮA HÀNH VI DÂN SỰ VÀ HÀNH VI THƯƠNG MẠIError! Bookmark not defined
1.2.1 Lịch sử phát sinh và phát triển của hành vi dân sự và hành vi
thương mại Error! Bookmark not defined.
1.2.2 Khái niệm hành vi dân sự và khái niệm hành vi thương mạiError! Bookmark not defined.
1.2.3 Tính chất của hành vi dân sự và hành vi thương mạiError! Bookmark not defined.
1.3 CÁCH THỨC XÁC ĐỊNH HÀNH VI THƯƠNG MẠIError! Bookmark not defined
1.3.1 Phân loại hành vi thương mại Error! Bookmark not defined.
1.3.2 Các thành tố của hành vi thương mại Error! Bookmark not defined.
1.3.3 Một số loại trừ khi xác định hành vi thương mạiError! Bookmark not defined.
Chương 2: THỰC TRẠNG PHÁP LUẬT VIỆT NAM VỀ PHÂN
BIỆT TRANH CHẤP KINH DOANH, THƯƠNG MẠI VÀ
TRANH CHẤP DÂN SỰ - KIẾN NGHỊ HOÀN THIỆNError! Bookmark not defined
Trang 52.1 THỰC TRẠNG CÁC QUI ĐỊNH PHÁP LUẬT VỀ PHÂN BIỆT
TRANH CHẤP KINH DOANH, THƯƠNG MẠI VÀ TRANH CHẤP
DÂN SỰ Error! Bookmark not defined.
2.1.1 Thực trạng các qui định pháp luật trực tiếp phân biệt tranh chấp
kinh doanh, thương mại và tranh chấp dân sựError! Bookmark not defined.
2.1.2 Thực trạng các qui định pháp luật đặt nền tảng cho sự phân biệt
tranh chấp kinh doanh, thương mại và tranh chấp dân sựError! Bookmark not defined.
2.2 THỰC TIỄN GIẢI QUYẾT TRANH CHẤP CÓ LIÊN QUAN ĐẾN
PHÂN BIỆT DẠNG TRANH CHẤP Error! Bookmark not defined.
2.3 KIẾN NGHỊ HOÀN THIỆN PHÁP LUẬTError! Bookmark not defined
2.3.1 Kiến nghị về hoàn thiện Luật thương mạiError! Bookmark not defined
2.3.2 Kiến nghị về việc xác định thẩm quyền giải quyết tranh chấpError! Bookmark not defined
2.3.3 Kiến nghị về việc xác định chế độ pháp lý về năng lực chủ thể
thực hiện hành vi Error! Bookmark not defined.
2.3.4 Kiến nghị về xác định thời hiệu tố tụng và thời hiệu hợp đồngError! Bookmark not defined KẾT LUẬN Error! Bookmark not defined
DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 6
Trang 61
MỞ ĐẦU
1 Sự cần thiết nghiên cứu của đề tài
Kinh tế thị trường thúc đẩy kinh doanh, thương mại phát triển, đồng thời kéo theo sự gia tăng các tranh chấp kinh doanh, thương mại Nhu cầu giải quyết đúng đắn các tranh chấp này đòi hỏi có cơ chế giải quyết thỏa đáng Sự đòi hỏi này cùng với sự đòi hỏi khác của sinh hoạt chính trị, kinh tế, xã hội thúc đẩy cải cách pháp luật
Trong tiến trình cải cách pháp luật, việc xóa đi quan niệm về ngành luật kinh tế theo nghĩa truyền thống của chủ nghĩa xã hội là một cải cách mạnh dạn và có đóng góp cho việc phát triển kinh tế thị trường ở Việt Nam Gần như thay thế ngành luật này là ngành luật thương mại - một ngành luật mới được hồi sinh Bước tiếp sự tiêu vong và sự hồi sinh này là sự hợp nhất tố tụng dân sự và tố tụng kinh tế để đưa ra một bộ luật chung mà hiện nay gọi là
Bộ luật Tố tụng dân sự
Bộ luật Tố tụng dân sự năm 2004 ra đời đã xóa đi sự tản mạn của luật
tố tụng giải quyết các tranh chấp tư, tuy nhiên mang trong lòng nó không ít bất cập Bộ luật này có các qui định phân biệt giữa tranh chấp kinh doanh, thương mại và tranh chấp dân sự Các qui định này gây không ít rắc rối cho thực tiễn tư pháp, mặc dù luật nội dung có sự phân biệt tương đối giữa luật dân sự và luật thương mại Ngay trong học thuật, phân biệt giữa luật dân sự
và luật thương mại nói chung và phân biệt giữa tranh chấp dân sự và tranh chấp kinh doanh, thương mại nói riêng là rất khó khăn và thiếu sức thuyết phục Bởi vì, suy cho cùng, pháp luật thương mại chỉ là lĩnh vực của pháp luật
tư với Bộ luật Dân sự là luật gốc
Mặt khác, phân biệt tranh chấp kinh doanh, thương mại và tranh chấp
Trang 72
dân sự là vấn đề có ý nghĩa cả về lý luận và thực tiễn Phân biệt các loại tranh chấp này để giải quyết tại các Tòa chuyên trách (Tòa Dân sự, Tòa Kinh tế) Việc phân biệt này cũng góp phần bảo đảm tốt việc giải quyết những tranh chấp thương mại tại trung tâm Trọng tài thương mại Bên cạnh đó, hiện về mặt lý luận chưa có nhiều công trình nghiên cứu chuyên về sự phân biệt giữa tranh chấp dân sự và tranh chấp kinh doanh, thương mại để tạo thành nền tảng vững chắc cho thực tiễn xây dựng pháp luật, cũng như thực tiễn thi hành và
áp dụng pháp luật
Vì các lẽ trên và mong muốn đóng góp cho nghiên cứu khoa học của
bản thân, tôi xin lựa chọn đề tài "Phân biệt tranh chấp kinh doanh, thương
mại và tranh chấp dân sự theo pháp luật Việt Nam" làm đề tài cho luận văn
thạc sĩ luật học của mình
2 Tình hình nghiên cứu
Phân biệt tranh chấp kinh doanh, thương mại và tranh chấp dân sự không hoàn toàn là một đề tài mới Nó đã được nghiên cứu ở nhiều cấp độ khác nhau ở cả Việt Nam và nhiều nước trên thế giới Thế nhưng chưa có nghiên cứu ở nước ngoài về vấn đề này của Việt Nam hiện nay Trong khi đó các công trình nghiên cứu ở trong nước chưa đi sâu vào nền tảng lý luận và còn thiếu bao quát Vì vậy, khoảng đất trống cho đề tài nghiên cứu này vẫn còn
Có thể kể đến một số công trình nghiên cứu tiêu biểu của các luật gia Việt Nam về vấn đề phân biệt giải quyết tranh chấp kinh doanh, thương mại
và tranh chấp dân sự như sau: Thứ nhất, công trình nghiên cứu mang tên
"Những khác biệt giữa luật thương mại Việt Nam và các chế định pháp luật
thương mại các nước" của PGS.TS Nguyễn Như Phát và PGS.TS Ngô Huy
Cương (Đề tài nhánh của đề tài nghiên cứu xây dựng Luật Thương mại năm
2005 do UNDP tài trợ năm 2004); thứ hai, đề tài nghiên cứu mang tên "Đảm
Trang 83
bảo quyền tự do lựa chọn phương thức giải quyết tranh chấp kinh doanh, thương mại ở Việt Nam" do TS Phan Thị Thanh Thủy chủ trì (năm 2013 -
2014); thứ ba, công trình mang tên "Giải quyết tranh chấp trong kinh doanh
theo pháp luật Việt Nam" của PGS.TS Phạm Hữu Nghị (đăng trong "Kỷ yếu hội thảo giải quyết tranh chấp kinh doanh và phá sản doanh nghiệp", Trung
tâm nghiên cứu và hỗ trợ pháp lý (leres), Trường Đại học Khoa học xã hội và nhân văn, dưới sự tài trợ của Konrad Adenauer Stifftung, Nxb Giao thông vận
tải, 2000); thứ tư, công trình mang tên "Tăng cường vai trò của tòa án trong
việc giải quyết tranh chấp kinh tế" của TS Phan Chí Hiếu (đăng trong "Kỷ yếu hội thảo giải quyết tranh chấp kinh doanh và phá sản doanh nghiệp",
Trung tâm nghiên cứu và hỗ trợ pháp lý (leres), Trường Đại học Khoa học xã hội và nhân văn, dưới sự tài trợ của Konrad Adenauer Stifftung, Nxb Giao thông
vận tải, 2000); thứ năm, công trình mang tên "Pháp luật giải quyết tranh chấp
nội bộ công ty: nhận thức, thực trạng và cải cách" của PGS.TS Ngô Huy Cương
(đăng trong Tạp chí Nhà nước và pháp luật, số 11(295)/2012, tr 48- 58&82);
thứ sáu: "Giáo trình luật thương mại - Phần chung và Thương nhân" của
PGS.TS Ngô Huy Cương, Nxb Đại học Quốc gia Hà Nội, 2013; thứ bảy: "Áp
dụng tập quán giải quyết các tranh chấp thương mại ở Việt Nam" của Nguyễn
Mạnh Thắng (Luận án tiến sĩ Luật học, Đại học Quốc gia Hà Nội, 2015)
Các công trình này đã khơi thông các vấn đề lý luận nền tảng liên quan tới việc phân biệt giữa tranh chấp dân sự và tranh chấp kinh doanh, thương mại Tuy nhiên, các công trình này không nghiên cứu trực tiếp sự phân biệt này và nhìn nhận vấn đề từ phương diện pháp luật kinh doanh
3 Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu
Mục tiêu nghiên cứu của luận văn là làm rõ các vấn đề lý luận chủ yếu về phân biệt giữa tranh chấp dân sự và tranh chấp kinh doanh, thương
Trang 94
mại và trên cơ sở đó phân tích thực trạng pháp luật, rồi đưa ra các kiến nghị liên quan
Các nhiệm vụ nghiên cứu cụ thể bao gồm:
+ Nghiên cứu các vấn đề lý luận chủ yếu của sự phân biệt giữa tranh chấp kinh doanh, thương mại và tranh chấp dân sự dựa trên mô hình lớn của pháp luật Việt Nam hiện nay;
+ Phân tích thực trạng pháp luật Việt Nam có liên quan;
+ Kiến nghị cải cách pháp luật liên quan
4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
Luận văn xác định đối tượng nghiên cứu chủ yếu là những vấn đề lý luận chung về phân biệt tranh chấp kinh doanh, thương mại và tranh chấp dân sự; và các qui định pháp luật Việt Nam liên quan và thực trạng áp dụng chúng
Luận văn chỉ nghiên cứu vấn đề phân biệt giữa các loại tranh chấp này
mà không đi sâu vào các kỹ năng liên quan, cũng như không dự định đưa ra các kiến nghị có tầm bao quát cả hệ thống pháp luật
5 Phương pháp nghiên cứu
Các phương pháp nghiên cứu được sử dụng trong luận văn bao gồm: phương pháp phân tích qui phạm; phương pháp phân loại pháp lý; phương pháp diễn dịch; phương pháp quy nạp; phương pháp so sánh pháp luật; phương pháp xây dựng mô hình Các phương pháp này được sử dụng trên cơ
sở phương pháp luận của chủ nghĩa duy vật biện chứng và duy vật lịch sử
Phương pháp phân loại pháp lý, phương pháp diễn dịch, phương pháp quy nạp và phương pháp so sánh pháp luật được dùng chủ yếu để nghiên cứu các vấn đề lý luận liên quan
Trang 105
Phương pháp phân tích qui phạm và phân tích tình huống được sử dụng chủ yếu để nghiên cứu thực trạng pháp luật liên quan
Phương pháp quy nạp và phương pháp xây dựng mô hình chủ yếu dùng để đưa ra các kiến nghị cải cách pháp luật
6 Tính mới và những đóng góp của đề tài
Đề tài nghiên cứu một cách toàn diện về cả lý luận và thực tiễn vấn
đề, xác định những hạn chế, bất cập của pháp luật Việt Nam về phân biệt tranh chấp kinh doanh, thương mại và tranh chấp dân sự, đồng thời phân tích kinh nghiệm pháp luật một số quốc gia trên thế giới về vấn đề này Tác giả của luận văn với mong muốn đây là công trình nghiên cứu có ít nhiều giá trị
về mặt lý luận cũng như thực tiễn để làm tài liệu tham khảo cho các hoạt động giảng dạy pháp lý và công tác xét xử, cũng như tạo những gợi ý có giá trị cho các nhà lập pháp hoàn thiện hơn hệ thống pháp luật về việc phân biệt các loại tranh chấp này
7 Kết cấu của luận văn
Ngoài phần mở đầu, kết luận và danh mục tài liệu tham khảo, nội dung của luận văn gồm 2 chương:
Chương 1: Những vấn đề lý luận về phân biệt tranh chấp kinh doanh,
thương mại và tranh chấp dân sự
Chương 2: Thực trạng pháp luật Việt Nam về phân biệt tranh chấp
kinh doanh, thương mại và tranh chấp dân sự - kiến nghị hoàn thiện
Trang 116
DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
1 Chính quyền Việt Nam Cộng hòa (1972), Bộ luật Thương mại của Việt
Nam Cộng hòa
2 Ngô Huy Cương (2000), "Luật thương mại: Khái niệm và phương pháp
điều chỉnh", Nghiên cứu lập pháp, (3), tr 28-32
3 Ngô Huy Cương (2000), “Luật thương mại: Cơ sở kinh tế - xã hội hình
thành, phát triển và các chức năng”, Nghiên cứu lập pháp, (4), tr 44-56
4 Ngô Huy Cương (2002), "Hành vi thương mại", Nghiên cứu lập pháp,
(1), tr 23-26
5 Ngô Huy Cương (2011), Pháp luật kinh tế dành cho cao học, Bài giảng
điện tử
6 Ngô Huy Cương (2012), "Pháp luật giải quyết tranh chấp nội bộ công
ty: nhận thức, thực trạng và cải cách", Nhà nước và pháp luật, 11
(295), tr 48-58, 82
7 Ngô Huy Cương (2012), Luật so sánh, Bài giảng điện tử
8 Ngô Huy Cương (2013), Giáo trình Luật thương mại - Phần chung và
Thương nhân, Nxb Đại học Quốc gia Hà Nội, Hà Nội
9 Francis Lemeunier (1993), Nguyên lý và thực hành luật thương mại,
luật kinh doanh, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội
10 Phan Chí Hiếu (2000), "Tăng cường vai trò của tòa án trong việc giải
quyết tranh chấp kinh tế", Kỷ yếu hội thảo giải quyết tranh chấp kinh
doanh và phá sản doanh nghiệp, Trung tâm nghiên cứu và hỗ trợ pháp
lý (leres), Trường đại học Khoa học xã hội và nhân văn, dưới sự tài trợ
Trang 127
của Konrad- Adenauer- Stifftung, Nxb Giao thông vận tải, Hà Nội
11 Khoa Luật - Đại học Quốc gia Hà Nội (2001), Giáo trình Luật kinh tế
Việt Nam, Nxb Đại học Quốc gia Hà Nội, Hà Nội
12 Phạm Hữu Nghị (2000), "Giải quyết tranh chấp trong kinh doanh theo
pháp luật Việt Nam", Kỷ yếu hội thảo giải quyết tranh chấp kinh doanh
và phá sản doanh nghiệp, Trung tâm nghiên cứu và hỗ trợ pháp lý
(leres), Trường đại học Khoa học xã hội và nhân văn, dưới sự tài trợ của Konrad- Adenauer- Stifftung, Nxb Giao thông vận tải, Hà Nội
13 Phạm Duy Nghĩa (2004), Chuyên khảo luật kinh tế (Chương trình sau
đại học), Nxb Đại học Quốc gia Hà Nội, Hà Nội
14 Nhà Pháp luật Việt - Pháp (1998), Bộ luật Dân sự Cộng hòa Pháp, Nxb
Chính trị quốc gia, Hà Nội
15 Nguyễn Như Phát (Chủ biên) (2013), Giáo trình Luật kinh tế Việt Nam,
Nxb Tư pháp, Hà Nội
16 Nguyễn Như Phát, Ngô Huy Cương (2004), Những khác biệt giữa luật
thương mại Việt Nam và các chế định pháp luật thương mại các nước,
Dự án UNDP - Bộ Thương mại
17 Quốc hội (1997), Luật Thương mại, Hà Nội
18 Quốc hội (2004), Bộ luật Tố tụng dân sự, Hà Nội
19 Quốc hội (2005), Luật Thương mại, Hà Nội
20 Quốc hội (2005), Luật Đầu tư, Hà Nội
21 Quốc hội (2005), Luật Doanh nghiệp, Hà Nội
22 Quốc hội (2011), Bộ luật Tố tụng dân sự (sửa đổi, bổ sung), Hà Nội
23 Nguyễn Mạnh Thắng (2014), Áp dụng tập quán giải quyết các tranh
chấp thương mại ở Việt Nam, Luận án tiến sĩ Luật học, Khoa Luật - Đại
Trang 138
học Quốc gia Hà Nội
24 Phan Thị Thanh Thủy (2014), Đảm bảo quyền tự do lựa chọn phương
thức giải quyết tranh chấp kinh doanh, thương mại ở Việt Nam, Đề tài
nghiên cứu khoa học, Khoa Luật - Đại học Quốc gia Hà Nội
25 Tòa án nhân dân Thành phố Hồ Chí Minh (2007), Bản án số 531/2007/
KDTM-ST ngày 04/4/2007 Về việc tranh chấp giữa các thành viên công
ty, Thành phố Hồ Chí Minh
26 Tòa án nhân dân Thành phố Hồ Chí Minh (2007), Bản án số 1784/2007/
KDTM-ST ngày 24/9/2007 về việc tranh chấp hợp đồng đại lý, Thành
phố Hồ Chí Minh
27 Tòa án nhân dân Thành phố Hồ Chí Minh (2008), Bản án số 141/2008/
ST-KDTM ngày 25/01/2008 về việc tranh chấp hợp đồng mua bán,
Thành phố Hồ Chí Minh
28 Trung Kỳ (1936), Bộ luật Thương mại
29 Lê Tài Triển, Nguyễn Vạng Thọ và Nguyễn Tân (1972), Luật thương
mại Việt Nam dẫn giải, Quyển I, Sài Gòn
30 Trường Đại học Luật Hà Nội (2007), Giáo trình Luật thương mại, Tập
II, Nxb Công an nhân dân, Hà Nội
31 Trường Đại học Luật Hà Nội (2009), Giáo trình Lý luận nhà nước và
pháp luật, Nxb Công an nhân dân, Hà Nội
32 Đào Trí Úc (1997), "Một số vấn đề có bản về Bộ luật Dân sự Việt
Nam", Nhà nước và pháp luật, (Số chuyên đề), tr 13-27
33 Unidroit (2005), Bộ nguyên tắc của Unidroit về hợp đồng thương mại quốc
tế 2004, (Bản dịch tiếng Việt với sự tài trợ của Tổ chức quốc tế Pháp