Đề tài “Thuế quan(Thuế NK) Việt nam trong quá trình hội nhập AFTA”.doc

Đề tài “Thuế quan(Thuế NK) Việt nam trong quá trình hội nhập AFTA”

LỜI MỞ ĐẦU

Trong điều kiện ngày nay, toàn cầu hoá và hội nhập quốc tế đã trở thành một

xu thế khách quan trong tiến trình phát triển kinh tế thế giới và đang cuốn hút toànthể nhân loại hoà vào dòng chảy của nó Quá trình toàn cầu hoá và hội nhập kinh tếquốc tế đã tạo ra những thời cơ thuận lợi cho các quốc gia đang phát triển, nhưngcũng đặt mỗi nước phải đối mặt với không ít khó khăn, trong đó vấn đề xoá bỏ hàngrào thuế quan nhằm thực hiện tự do hoá thương mại toàn cầu đang là một thách thức

to lớn Việc cắt giảm thuế quan không chỉ ảnh hưởng đến tính hệ thống của chínhsách thuế nói chung mà điều quan trọng hơn, tác động đến chuyển dịch cơ cấu kinh

tế và sự thay đổi của chính sách kinh tế xã hội của đất nước

Ngày 28/7/1995 Việt Nam trở thành thành viên chính thức của Hiệp hội cácĐông Nam Á (ASEAN) và cam kết bắt đầu thực hiện Hiệp định ưu đãi thuế quan cóhiệu lực (CEPT) do khối Khu vực Thương mại Tự do ASEAN (AFTA) từ 1/1/1996,hoàn thành vào năm 2006

Tham gia AFTA và hoạt động trong ASEAN, Việt Nam đồng thời là thànhviên sáng lập Diễn đàn Hợp tác Á - Âu (ASEM), đã gia nhập diễn dàn kinh tế Châu

Á - Thái Bình Dương (APEC), ký kết Hiệp định Thương mại Hoa kỳ tại Washington

có hiệu lực kể từ ngày 13/7/2000 và đang đàm phán gia nhập Tổ chức thương mạithế giới (WTO)

Việt Nam hội nhập các tổ chức kinh tế quốc tế trong một bối cảnh mới, trướcnhững thách thức mới.Việt Nam là một nước đang phát triển, nền kinh tế phát triểncòn ở mức thấp, đang trong quá trình chuyển đổi

Hội nhập mang lại sự tăng trưởng, phát triển, nhưng phải đối đầu với nhữngvấn đề phát sinh do hội nhập, cạnh tranh, thậm chí do khủng hoảng kinh tế - tàichính gây ra đối với nền kinh tế của đất nước Ảnh hưởng của sự hội nhập kinh tếkhu vực và quốc tế là quan trọng, nhưng nói chung thì nó không thâu tóm đượcnhững ảnh hưởng đối với từng ngành, đặc biệt đối với ngoại thương

Toàn cầu hoá với quy mô lớn hơn, tốc độ nhanh hơn, không ngừng

Nó không đơn thuần là xu hướng, mà là xu hướng hối thúc các nước hội nhậpmạnh hơn cả về kinh tế, sản xuất, buôn bán, công nghệ, bảo vệ môi trường…

Các lực lượng kinh tế, chính trị và công nghệ mạnh nắm chắc hầu hết các nềnkinh tế quan trọng của thế giới đang gia tăng thúc giục sự hội nhập toàn cầu của cácnền kinh tế.

Một nền kinh tế toàn cầu, cũng đòi hỏi trật tự chính trị thế giới ứng với nó.Kinh tế toàn cầu về mặt lô gíc biện chứng sẽ làm cho nhiều quyết định quốc gia vềchính sách sản xuất, tài chính, thương mại, đầu tư, viện trợ Nhà nước vv được đặttrong sự thoả thuận quốc tế, trong khuôn khổ các tổ chức quốc tế Quốc tế còn bàn

và quyết định cả những vấn đề về trốn thuế, chiếm đoạt bản quyền, tội phạm xuyênbiên giới, rửa tiền, tham nhũng

WTO khởi xướng một vòng đàm phán toàn cầu mới, vòng đàm phán thiênniên kỷ bắt đầu với Hội nhập Bộ trưởng của các nước thành viên WTO họp vàotháng 11/1999 Mục đích đàm phán là mở rộng thị trường một cách đáng kể tronglĩnh vực công nghiệp, dịch vụ, hàng nông nghiệp, minh bạch trong mua sắm củachính phủ, đẩy nhanh tự do hoá thuế quan

Ngay cả trong APEC, nhiều vấn đề về kinh tế - thương mại quốc tế như cácvấn đề về nông nghiệp, dịch vụ, thuế quan hàng công nghiệp, thương mại điện tử,thuận lợi hoá thương mại, đã được Hội nghị Cấp cao ở Newzealand đẩy nhanh hơn

về tự do hoá và chuyển sang để đàm phán trong khuôn khổ WTO

Khi vòng đàn phán thiên niên kỷ mới bắt đầu, khả năng gia nhập WTO củamột nước sẽ khó khăn hơn; các quy định của WTO về kinh tế - thương mại quốc tế

sẽ càng chặt chẽ hơn, luật chơi mới cho thương mại thế giới trong thế kỷ 21 sẽ càngnghiêm khắc hơn

Toàn cầu hoá dẫn đến siêu cạnh tranh trong thương mại Việc hạ thấp cáchàng rào bảo hộ đẩy các nền kinh tế vào cạnh tranh toàn cầu

Trong bối cảnh này, việc cải cách thuế quan ở Việt Nam theo những quy địnhchặt chẽ và cụ thể của Hiệp định CEPT đòi hỏi phải cân nhắc tính toán kỹ lưỡng để

thực hiện AFTA một cách có lợi và phù hợp nhất Do vậy, nghiên cứu đề tài “Thuế quan(Thuế NK) Việt nam trong quá trình hội nhập AFTA” nhằm khái quát hoá

những thay đổi về thuế nội địa và tiến hành thực hiện giảm thuế nhập khẩu theochương trình ưu đãi thuế quan có hiệu lực chung là một yêu cầu cấp thiết, có ý nghĩa

cả về mặt lý luận lẫn thực tiễn không chỉ đối với việc Việt Nam tham gia ASEAN,

mà đối với việc nước ta tham gia APEC, gia nhập WTO

Các phương pháp nghiên cứu được vận dụng trong khoá luận này gồm duy vậtbiện chứng, so sánh, tổng hợp và phân tích, kết luận những kết quả thống kê với sựvận dụng lý luận Khoá luận tốt nghiệp cũng vận dụng các quan điểm, đường lốiphát triển chính sách kinh tế của Đảng và Nhà nước để khái quát, hệ thống và khẳngđịnh các kết quả nghiên cứu

Bố cục khoá luận tốt nghiệp

Nội dung chính của khoá luận tốt nghiệp được chia làm 3 chương:

- Chương I: AFTA và những quy định chung về cải cách thuế quan trong khuônkhổ AFTA

- Chương II Thực trạng gia nhập AFTA của Việt nam

- Chương III Xu hướng cải cách thuế quan của Việt nam

Ngoài ra, còn có Lời nói đầu và kết luận

Qua đây, em xin bày tỏ lòng biết ơn chân thành đến thầy giáo TS NguyễnHữu Khải, người đã trực tiếp hướng dẫn khoa học, tận tình giúp đỡ em Em cũng xincảm ơn các thầy cô giáo trong Khoa kinh tế ngoại thương và những người đã ủng hộ,nhiệt tình góp ý kiến để em hoàn thành luận văn này

CHƯƠNG I

AFTA VÀ NHỮNG QUY ĐỊNH CHUNG VỀ CẢI CÁCH THUẾ

QUAN TRONG KHUÔN KHỔ AFTA

I VÀI NÉT KHÁI QUÁT VỀ KHU VỰC MẬU DỊCH TỰ DO ASEAN

1 Từ hiệp định ưu đãi thương mại ASEAN (PTA) đến CEPT - sự hình thành AFTA.

Ngay từ thời kỳ đầu, các nước ASEAN đã thấy được tầm quan trọng to lớn, vìthế đã chú trọng xây dựng, tăng cường liên kết kinh tế nói chung, thương mại nóiriêng giữa các nước trong khối

Hiệp định ưu đãi thương mại là văn kiện quan trọng đầu tiên của ASEANnhằm tiến tới tự do hoá buôn bán khu vực Hiệp định này không đặt ra những mụctiêu đặc biệt như các hiệp định ưu đãi buôn bán khác của các nước đang phát triển,

mà cố gắng thiết lập một cơ chế giúp hoạt động thương mại trong phạm vi ASEANđược tự do hoá từng bước, phù hợp với khả năng của thành viên

Ban đầu, các nước thực hiện ưu đãi với từng sản phẩm được lựa chọn theophương pháp lập bảng ma trận và phương pháp tự nguyện Theo Hiệp định, tổng số

71 mặt hàng được ưu đãi, trong đó 21 mặt hàng được hưởng quy chế của PTA theophương pháp ma trận và 50 mặt hàng theo phương pháp tự nguyện

Sau năm 1980 các nước ASEAN hướng vào tự do hoá thương mại hơn nữa,chuyển từ phương pháp tự nguyện và lựa chọn từng sản phẩm sang ưu đãi toàn bộvới mọi thành viên, hiệu quả hơn Mức giảm 20% thuế cho tất cả các thành viênđược thông qua đối với 6000 sản phẩm với giá trị dưới 500.000 USD Mức giới hạnnày tăng dần từ 500.000USD lên 1 triệu, sau đó là dưới 10 triệu Năm 1984 người tachấp nhận giảm 20 - 25% thuế đối với tất cả các sản phẩm có giá trị buôn bán vượt

10 triệu USD Tới tháng 6 -1986, có tất cả 12647 sản phẩm của nước ASEAN đượchưởng ưu đãi theo PTA Một nửa số nước này giảm thuế 20 - 25% các hàng khácnhau Giới hạn ưu đãi thuế trung bình đối với từng quốc gia khác nhau

Ví dụ: Singapore có chế độ tự do hoá thương mại rộng rãi nên ngay từ trướckhi thực hiện PTA, nhiều mặt hàng nhập khẩu đã không bị đánh thuế Hầu như 95%

mặt hàng nằm trong Danh mục ưu đãi của Singapore đã có thuế suất ở mức 0%,khiến cho tỷ lệ miễn giảm trung bình là 2,3%

Mặc dù vậy, cho tới trước Hội nghị Cấp cao Manila, quá trình thực hiện PTAtiến triển hết sức chậm chạp Vẫn còn rất nhiều mặt hàng nằm ngoài danh sách PTA.Nguyên nhân đầu tiên là thái độ thiếu tin cậy lẫn nhau giữa các nước trong quá trìnhthực hiện PTA Sau khi cam kết cắt giảm thuế, các nước ASEAN tìm cách khai thácnhững biện pháp khác tạo ra hàng rào phi thuế quan nằm bảo vệ những quyền biệnpháp kháo tạo ra hàng rào phi thuế quan nằm bảo vệ những quyền lợi của mình, cảntrở quan hệ buôn bán giữa các nước thành viên Do vậy, tỷ trọng các mặt hàng đượchưởng quy chế PTA rất thấp Năm 1987, trong số 1278 mặt hàng đưa vào danh sáchPTA chỉ có 322 mặt hàng hàng (2,6%) thực sự được bảo đảm bằng ưu đãi về thuế.Tương ứng với số lượng mặt hàng này là 19% tổng giá trị buôn bán nội bộ ASEAN.Hơn nữa, những mặt hàng có giá trị buôn bán nội bộ ASEAN Hơn nữa, những mặthàng có giá trị buôn bán lớn chiếm một tỷ lệ cao trong danh sách những mặt hàng bịhạn chế (ở Malaysia tỷ lệ này là 60 - 80%)

Mặc dù quan hệ buôn bán nội bộ ASEAN tăng nhanh xét về tỷ trọng của nótrong tổng số thương mại thời kỳ đầu những năm 80, nhưng điều đó không phải làkết quả thực hiện PTA Buôn bán trong nội bộ ASEAN tăng chủ yếu là do tăng buônbán dầu lửa Dầu lửa chiếm tới 50% giá trị buôn bán giữa các nước này, nên dầu làyếu tố chính trong tăng buôn bán khu vực Còn trên thực tế, tác động của PTA ở đâyrất hạn chế Tỷ lệ buôn bán dựa trên PTA chiếm 5% tổng giá trị ngoại thương Đó lànguyên nhân thứ nhất

Nguyên nhân thứ hai là việc cắt giảm thuế chưa đạt tới mức độ cần thiết đểtạo ra những kích thích mạnh mẽ việc buôn bán Các nước dường như chỉ ưu đãi cácmặt hàng với vai trò ít quan trọng trong buôn bán quốc tế và khu vực Ví dụ, TháiLan dành sự ưu đãi lớn cho việc nhập khẩu gỗ, mặt hàng mà nước này không hềnhập Cũng như vậy, các ngành công nghiệp có lợi thế so sánh lớn cũng không được

ưu đãi Trong khi đó, việc giảm thuế chỉ hướng vào các ngành khá nhỏ

Nhận thấy quan hệ hợp tác kinh tế bắt đầu rơi vào trạng kém khả quan, bó hẹptrong những mục tiêu ngắn hạn, Hội nghị Cấp cao ASEAN lần thứ ba năm 1989 tại

Manila đã nhấn mạnh tới một số vấn đề gây cấn cản trở việc thực hiện PTA Tại hộinghị này, các vấn đề về việc hoàn thiện PTA đã được thảo luận Các nước thành viêncam kết thực hiện cắt giảm số lượng mặt hàng nằm trong danh mục hạn chế chỉ cònlại 10% và giá trị của chúng không vượt quá 50% tổng giá trị buôn bán trong khuvực Thủ tục đưa các mặt hàng mới vào danh sách được ưu đãi của PTA cũng thayđổi từ việc xem xét hàng năm sang chương trình 5 năm (từ 1988 đến 1992).

Sau một thời gian thực hiện chương trình này, đã có một số tiến bộ Số mặthàng ưu đãi tăng, mức tăng thay đổi theo từng nước

Tuy nhiên, không phải cả các nước đều thực hiện đầy đủ và cho đến thời điểm

đó, sự đóng góp của PTA đối với buôn bán trong khu vực, xét về giá trị tuyệt đốicũng như tỷ trọng vẫn còn ít Mắc tăng nhapạ khẩu và xuất khẩu giữa các nước cònthấp Ví dụ tỷ trọng xuất khẩu của Indonesia tới các thành viên theo PTA chỉ tăng từ1,4% năm 1986 lên 3,5% năm 1989 Trong khi đó tỷ trọng nhập khẩu còn thấp hơn,

từ 1,2% lên 1,6% Tuy nhiên nhịp độ tăng trưởng này cũng vào loại khá so với mứctăng trưởng chung của toàn thế giới

Nhìn chung, tuy có một số tiến bộ nhưng tốc độ tự do hoá thương mại thựchện trong khuôn khổ PTA vẫn còn rất chậm và hạn chế Những biện pháp mở rộngbuôn bán thực chất chỉ là những biện pháp nhằm những mục tiêu ngắn hạn

Do vậy, các nước thành viên ASEAN thấy cần thiết phải có một cơ chế hợptác mang tính thể chế, thống nhất tiêu chí phối hợp hành động, tăng mức ưu đãi, đơngiản hoá các thủ tục, nhắm tới những mục tiêu xa hơn

Nhất là sau chiến tranh lạnh, sự chuyển đổi sang nền kinh tế thị trường củahàng loạt các nước như Trung Quốc, Ấn Độ và các nước Đông Âu, các quốc giaASEAN ngày càng có nhều đối thủ cạnh tranh thu hút đầu tư nước ngoài và cạnhtranh thương mại Các nền kinh tế ASEAN đứng trước những thách thức mới do sựxuất hiện của những tổ chức hợp tác khu vực hơn hẳn về quy mô, tiềm năng và trình

độ phát triển như EU, NAFTA

Trước sức ép của chủ nghĩa khu vực và xu hướng toàn cầu hoá nền kinh tế thếgiới, ngày càng có nhiều dấu hiệu làm mất đi các lợi thế cạnh tranh của các nướcASEAN, buộc các nước ASEAN phải có sự thống nhất phối hợp hành động, nỗ lực

tìm những biện pháp thúc đẩy nhanh chóng buôn bán nội bộ và tự do hoá quan hệthương mại.

Hàng loạt cuộc gặp gỡ giữa các quan chức chính phủ ASEAN đã diễn ra nhằmgiải quyết nhu cầu cấp bách trên Ngày 28/1/1992, tại Hội nghị Thượng đỉnhASEAN lần thứ 4 diễn ra tại Singapore, các nước thành viên ASEAN đã chính thức

ký kết các văn kiện thành lập AFTA

Một trong những văn kiện quan trọng nhất đối với việc thành lập AFTA làHiệp định về ưu đãi thuế quan có hiệu lực chung dành cho AFTA (CEPT) Trênnguyên tắc, Hiệp định Khu vực mậu dịch tự do ASEAN (AFTA) đã được thông quatháng 10 - 1991 thay thế choi PTA

Theo hiệp định CEPT , các nước ASEAN thoả thuận giảm thuế quan trongthương mại nội bộ ASEAN xuốn còn từ 0% đến 5%, loại bỏ các hạn chế về địnhlượng và các hàng rào phi thuế quan, đồng thời tăng cường hợp tác trong lĩnh vựchải quan Chương trình thực hiện CEPT ban đầu được dự kiến kéo dài trong vòng 15năm, bắt đầu từ 1/3/1993, hoàn thành vào 1/1/2008 Tuy nhiên, với những kết quảkhả quan theo hướng đẩy mạnh tự do hoá thương mại của các vòng đàm phán Urugoay, trước những bước tiến nhanh của Khu vực thương mại tự do Bắc Mỹ(NAFTA) và kế hoạch tự do hoá thương mại đầy tham vọng nhưng cũng rất khả thicủa Tổ chức Hợp tác kinh tế Châu Á - Thái Bình Dương (APEC), tại Hội nghị Bộtrưởng ASEAN lần thứ 26 họp tại Thái Lan (tháng 9/1994), các nước ASEAN đãthống nhất về nguyên tắc sẽ hoàn thành thực hiện AFTA sớm hơn, kết thúc vào năm

2003 Quyết đinh này đã được chính thức hoá tại Hội nghị cấp cao ASEAN lần IVhọp vào tháng 9/1995 tại Bangkok Tại Hội nghị Cấp cao ASEAN chính thức lần thứ

VI họp tại Hà Nội tháng 12/1998, các nước ASEAN đã thống nhất đẩy nhanh hơnnữa tiến trình thực hiện AFTA

Tổng thư ký hiệp hội các nước Đông Nam Á Rodoflo Severino đề nghịASEAN nên đẩy nhanh thời hạn chót đề ra đến hết năm 2010 phải xoá bỏ mọi hàngrào thuế quan nhằm đương đầu với sự cạnh tranh ngày càng tăng vào đầu tư Phátbiểu tại diễn đàn thông tin tại Manila, Ông Severino cho biết nếu đợi đến năm 2010ASEAN mới dỡ bỏ mọi hàng rào thuế quan trong khi các nước đưa ra thời hạn chót

mới vì cho rằng thời hạn này sẽ do các nước thành viên ASEAN đề ra Năm 1993,ASEAN đã đề ra một kế hoạch giảm thuế quan để thành lập khu vực tự do thươngmại ASEAN (AFTA), kế hoặch AFTA đã đạt một bước lớn hồi tháng 1/2002 khi 6nước thành viên cũ ASEAN và cũng là 6 nước ký AFTA đầu tiên là Brunây,Inđonêxia, Malaixia, Philippin, Xingapo và Thái Lan đã giảm thuế quan ở mỗi nướcxuống từ 0-5% Sáu nước này chiếm hơn 96% kim ngạch thương mại trong khu vực.

Mục tiêu giảm thuế xuống từ 0-5% đã được các nước ASEAN đẩy nhanh gấpđôi, một phần là để đối phó với cuộc khủng hoảng tài chính năm 1997 đã đẩy khuvực này rơi vào suy thoái nghiêm trọng nhất trong lịch sử Các nhà lãnh đạo ASEAN

đã quyết định lấy năm 2010 là năm huỷ bỏ hoàn toàn thuế đối với buôn bán của cácnước thành viên cũ trong ASEAN Trong khi thời hạn chót đối với các nước thàhviên mới là vào năm 2015 Mức thuế trung bình đối với hàng hoá buôn bán trongkhu vực ASEAN ước tính vào khoảng 3,5%, giảm so với 12,76% khi AFTA đượckhởi xướng năm 1993

Theo hiệp định tự do thương mại ASEAN, những hàng hoá buôn bán giữa cácnước thành viên ASEAN được miễn thuế nếu những mặt hàng này có tỉ lệ nội địa ítnhất 40% Ông Severino cho biết các nước thành viên ASEAN nên đề ra thời hạnchính xác hơn để các nước này giảm thuế xuống 0% với tốc độ nhanh hơn Ông chobiết ngoài thời hạn chót là năm 2010-2015 để các nước thành viên cũ và mới trongASEAN bãi bỏ hoàn toàn thuế, một tiêu chuẩn khác để thực hiện kế hoạch AFTA làvào năm 2003 giảm xuống 0% thuế đối với các mặt hàng hiện bị đánh thuế tới 60%.Ông cho rằng ASEAN sẽ phải tăng cường nỗ lực hội nhập khu vực do các khu vựckhác nên nỗ lực bãi bỏ hàng rào phi thuế quan đối với buôn bán trong khu vực ,trong đó có các quy định kiểm dịch y tế và phân phối độc quyền Kim ngạch thươngmại trong khu vực Châu á, đạt hơn 700 tỉ USSD Các nhà lãnh đạo ASEAN đang có

kế hoạch thành lập một khu vực tự do thương mại Đông á lớn bao gồm ASEAN,Trung Quốc, Nhật bản và Hàn Quốc, trở thành một thị trường gồm hơn 2 tỉ người

Bằng cách tạo dựng nền tảng thuế quan chung trong khuôn khổ AFTA, cácquốc gia thành viên ASEAN sẽ có thể tạo ra được sự tương hợp, phát huy được lợi

thế so sánh của mình trong quá trình tổ chức sản xuất và phân công lao động khuvực.

2 Các mục tiêu cơ bản của AFTA

AFTA được thiết lập nhằm vào các mục tiêu cơ bản sau đây:

Tự do hoá thương mại nội bộ ASEAN

Đây là mục tiêu đầu tiên, được thực hiện bằng cách loại bỏ hàng rào thuế quan

và phí thuế quan, nhờ đó sẽ mang lại cho các quốc gia ASEAN một thị trường rộnghơn, thị phần thương mại lớn hơn

Có thể thấy rằng công nghiệp hoá đã làm tăng nhanh chóng quy mô buôn bángiữa các nền kinh tế ASEAN Người ta tính rằng, vào đầu những năm 90, phần xuấtkhẩu nội bộ ASEAN trong tổng kim ngạch xuất khẩu của nhóm nước này đã đạtkhoảng 20% Khuynh hướng liên kết thương mại khu vực ngày càng trở nên mạnh

mẽ Hơn nữa, do đặc tính hướng ngoại của nền kinh tế ASEAN, các nền kinh tế này

sẽ thuận lợi hơn trong việc tiến tới tự do hoá Điều này mặc dù không thể giúp cácquốc gia thành viên ASEAN đạt được những thoả thuận thương mại lớn cho thịtrường khu vực như EU, AFTA, song chí ít nó cũng hỗ trợ cho các quốc gia này đẩynhanh tăng trưởng, thay đổi cơ cấu, bổ sung lẫn nhau theo hướng trở thành một đốitác cạnh tranh có ưu thế so với các thị trường khu vực khác

Thu hút các nhà đầu tư nước ngoài

Đây là mục tiêu trọng tâm của AFTA AFTA sẽ tạo dựng một thị trườngthống nhất trong ASEAN, cho phép thúc đẩy quá trình hợp lý hoá, chuyên môn hoásản xuất trong nội bộ khu vực, phát huy và khai thác các thế mạnh của nền kinh tếthành viên Thực hiện mục tiêu này nằm giải quyết ba vấn đề:

- Phân công lao động quốc tế trong toàn bộ nền kinh tế ASEAN nói chung,trong từng ngành sản xuất nói riêng, thúc đẩy các công ty đa quốc gia đầu tư trựctiếp vào ASEAN Thông qua AFTA, các nhà đầu tư nước ngoài được hưởng các quychế ưu đãi đầu tư ở tất cả các thành viên

- Tăng đầu tư trực tiếp vào các nước ASEAN Đó là nhờ kết quả mậu dịchgiữa các nước thành viên tăng lên theo AFTA và do đó kích thích các công ty Nhật ,

Mỹ, EU và NICs đầu tư trực tiếp nhiều hơn nữa để giữ thị trường này thay vì trướcđây họ thường cung ứng từ các cơ sở sản xuất ngoài ASEAN.

- Tăng sự lớn mạnh của chính thị trường nội địa khu vực nhờ sự tăng lên củasức mua thị trường khu vực ASEAN

Với định hướng phát triển ra ngoài khu vực trên cơ sở liên kết thị trường bêntrong AFTA, ASEAN hoàn toàn có thể kỳ vọng ở khả năng đẩy mạnh thế thươnglượng cạnh tranh thu hút đầu tư trực tiếp nước ngoài

Làm cho ASEAN thích nghi với những điều kiện kinh tế quốc tế đang thayđổi, đặc biệt là phát triển trong xu thế tự do hoá thương mại toàn cầu

AFTA là nấc thang quan trọng đầu tiên trên đường tiến tới thực hiện sự hợptác toàn diện về kinh tế giữa các nước ASEAN Trước những biến động của bối cảnhquốc tế, đặc biệt sau cuộc khủng hoảng tài chính - kinh tế khu vực vừa qua, AFTAbuộc phải đẩy nhanh tiến độ thực hiện và có thể sẽ không dừng lại ở một khu vựcmậu dịch hay liên minh thuế quan, mà trong tương lai nó sẽ có thể được tiếp tục pháttriển thành một liên minh tiền tệ, một liên minh kinh tế

II VAI TRÒ VÀ NỘI DUNG CẢI CÁCH THUẾ QUAN TRONG KHUÔN KHỔ AFTA.

1 Vai trò của cải cách thuế quan.

Để thấy được vai trò của cải cách thuế quan, trước hết xét tác động của việcduy trì hệ thống thuế quan có thuế xuất cao đối với các hoạt động kinh tế

Thuế quan với thuế suất cao làm tăng đáng kể giá hàng nhập khẩu, tạo điềukiện cho các nhà sản xuất nội địa tăng giá hàng của mình bằng mức giá sau thuế cuahàng nhập khẩu cùng chủng loại Giá hàng hoá trong nước tăng, người tiêu dùngchịu thiệt Đồng thời, dẫn tới tình trạng sử dụng không hiệu quả các nguồn lực kinh

tế, do các ngành được bảo hộ sẽ có khả năng chi trả cao hơn lao động, đất và vốn sovới các ngành không được hay được bảo hộ ở mức thấp hơn Điều này không chỉlàm tăng giá các nguồn tài nguyên khan hiếm mà việc phân bổ chúng cũng khôngchính xác vì những dòng tài nguyên này sẽ chảy sang các lĩnh vực kém hiệu quả hơncủa nền kinh tế

Như vậy, thuế quan cao tác động tới toàn bộ nền kinh tế, tới giá các mặt hàngchịu thuế và phổ biến hơn là giá các yếu tố sản xuất Ngoài gia các nhà sản xuất càcung ứng hàng hoá, dịch vụ cho xuất khẩu sẽ phải chịu tác động mạnh bởi vì thuếcao sẽ làm tăng chi phí tiêu thụ hàng hoá, trong khi đó giá xuất khẩu đựoc định bằngmức cạnh tranh quốc tế, như vậy lợi nhuận sẽ giảm Nói cách khác, thuế quan cao cótác động hạn chế xuất khẩu.

Để hạn chế tác động tiêu cực của chế độ bảo hộ bằng hàng rào thuế quan cao,các quốc gia đã tiến hành cải cách thuế quan và áp dụng hệ thống thuế quan “thấp vàđồng nhất” Đây là một hệ thống thuế mà khoảng cách giữa mức thuế suất cao nhất

và thấp nhất có xu hướng thu hẹp và thuế xuất trung bình giảm dần xuống tưới mứchợp lý Cải cách thuế quan theo hướng này đã được áp dụng trong suốt những năm

80 tại Châu Mỹ - La Tinh, Châu Á, Châu Phi và gần đây là ở Đông Âu

Vòng đàm phán Urugoay và cá thoả thuận thương mại khu vực nhưCEPT/AFTA đã tạo thêm động lực cho quá trình cải cách này

Cải cách thuế quan theo cơ chế “ thấp và đồng nhất” đem lại nhiều lợi íchkhách nhau:

- Tăng cường buôn bán và hợp tác kinh tế quốc tế

- Khuyến khích các nước tích cực tham gia vào phân công lao động quốc tế

- Xoá bỏ chinh xác bảo hộ các ngành kinh tế kém hiệu quả

- Ngoài ra thuế quan thấp còn hạn chế tình trạng nhập khẩu bất hợp pháp trốnthuế Thực vậy, nếu thuế suất cao, các thương gia có thể trốn thuế bằng cách buônlậu hay những phương thức bất hợp pháp khác nhau như khai gian, khai giảm ( gianlận thương mại) Nếu thuế suất giảm, lượng hàng nhập khẩu hợp pháp có thể tăng vìmắc độ rủi do cao trong buôn lậu lớn hơn việc nhập khẩu hợp pháp Đồng thời quagiảm thuế, chúng ta có thể hạn chế các hoạt động thương mại bất hơp pháp màkhông cần thực hiện qua các hoạt động kiểm tra, giám sát hàng hoá, chứng từ và cácquy định hành chính khác; do đó giảm bớt được tình trạng nhũng nhiễu, gây lãng phíthời gian và tiền của các thương gia cũng như các nhà chức trách

Tóm lại, việc cắt giảm thuế quan hiện nay trong nền kinh tế thế giới có vai tròhết sức quan trọng, góp phần khắc phục những hạn chế của hàng rào thuế quan cao

và tăng cường các tác động tích cực của hệ thống thế quan ‘ thấp và đông nhất”

2 Nội dung cải cách thuế quan trong quá trình thực hiện AFTA.

Cơ chế chủ yếu thực hiện AFTA là tham gia Hiệp định ưu đãi thuế quan cóhiệu lực chung (CEPT) Phần này sẽ tập trung nghiên cứu nội dung cải cách thuếquan theo CEPT

2.1 Những quy định chung của CEPT về cải cách thuế quan

Mục tiêu của Hiệp định CEPT ban đầu (CEPT - 1992) chỉ là giảm toàn bộthuế suất nộ bộ thương mại ASEAN xuống mức từ 0 - 5 % vào tháng 1 năm 2008

Các sản phẩm được chia thành 3 nhóm: giảm nhanh, giảm thông thường vànhóm loại trừ tạm thời Trong số 44095 mặt hàng được trình cho ban thư ký ASEANvào tháng 12 năm 1993, có 14855 mặt hàng thuộc nhóm giảm nhanh, 25918 mặthàng thuộc nhóm giảm thông thường và 3322 mặt hàng thuộc nhóm còn lại Các sảnphẩm nông nghiệp chưa chế biến không được đưa vào Hiệp định CEPT -1992

Tháng 12 năm 1995, Hiệp định CEPT đã có những sửa đổi lớn bao gồm:

- Xây dựng lại danh mục các hàng hoá loại trừ tạm thời

- Mở rộng phạm vi hàng hoá tham gia CEPT, gồm cả các sản phẩm nôngnghiệp chưa chế biến

- Thành lập nhóm các mặt hàng nông sản chưa chế biến nhạy cảm Các mặthàng này được áp dụng một cơ chế tự do hoá riêng

- Rút ngắn thời gian hoàn thành AFTA trước 5 năm, tức là kết thúc vào năm2003

Đến tháng 12 năm 1995, có khoảng 89% toàn bộ các sản phẩm xuất nhậpkhẩu thuộc Danh mục giảm thuế nhanh và giảm thông thường 7,1% thuộc Danh mụcloại trừ tạm thời và 2,9% là các sản phẩm nông nghệp chưa chế biến ( gồm cả cácloại sản phẩm nhạy cảm) 1% còn lại thuộc Danh mục loại trừ hoàn toàn, không

tham gia CEPT Dự tính đến năm 2003 sẽ có 99% các sản phẩm xuất nhập khẩu

được đưa vào CEPT

Như vậy, những quy định về cải cách thuế quan trong Hiệp định CEPT sửađổi sẽ được áp dụng đối với mọi sản phẩm công nghiệp chế biến, kể cả các hànghoá cơ bản và các sản phẩm nông nghiệp đã qua chế biến Tuy nhiên, trong khunghiệp định đó, CEPT được nhấn mạnh cho các mặt hàng công nghiệp chế biến Cácsản phẩm công nghiệp chế biến là đối tượng chủ yếu được thụ hưởng các ưu đãi củachương trình giảm thuế quan.

Nội dung cắt giảm thuế quan cho các sản phẩm thuộc từng Danh mục của CEPT được quy định như sau:

- Danh mục các sản phẩm giảm thuế ngay: Danh mục này bao gồm những sản

phẩm được cắt giảm thuế quan với lịch trình giảm nhanh và giảm bình thường

Lịch trình giảm thuế nhanh (còn gọi là kế hoạch giảm thuế tăng tốc) sẽ được

áp dụng cho 15 nhóm mặt hàng công nghiệp chế biến của ASEAN như: xi măng,hoá chất, phân bón, chất dẻo hàng điện tử, hàng dệt, dầu thực vật, sản phẩm da, sảnphẩm cao su, giấy, đồ gốm và thuỷ tinh, đồ dùng bằng gỗ và song mây, dược phẩmkhoảng 3200 mặt hàng, chiếm tới 34% tổng số Danh mục giảm thuế của toànASEAN

Lịch trình giảm thuế nhanh được phân định thành hai nấc: một là, các sản

phẩm có thuế suất trên 20% sẽ được giảm xuống còn 0 - 5% vào 1/1/2000 và các sảnphẩm có thuế suất bằng hoặc thấp hơn 20% sẽ được giảm xuống còn 0 - 5% và1/1/1998

Lịch trình giảm thuế bình thường: sẽ được áp dụng đối với các sản phẩm công

nghiệp còn lại Đối với những sản phẩm có mức thuế hiện hành trên 20% sẽ đượcthực hiện theo hai bước.Bước một, thuế từ mức hiện hành giảm xuống mức 20% vàonăm 1998 Bước hai, giảm từ mức thuế 20% xuống mức cuối cùng 0 - 5% kết thúcvào ngày 1/1/2003 Đối với mức thuế hiện hành 20% hoặc thấp hơn sẽ được giảmxuống mức cuối cùng 0 - 5% trong vòng 7 năm, tức là kết thúc vào năm 2000 Cácdanh mục giảm thuế theo kênh thông thường hiện chiếm tỷ lệ là 55%, lớn nhất trongtổng số các Danh mục hàng hoá tham gia CEPT

Như vậy, Danh mục giảm thuế ngay chiếm một tỷ lệ lớn, khoảng 89% tổng sốDanh mục giảm thuế của Chương trình thực hiện CEPT Do đó, các lịch trình giảm

thuế nhanh và giảm thuế bình thường nếu được thực hện, về căn bản, gần như đãhoàn thành tỷ suất tự do hoá thương mại nội bộ ASEAN.

Điều đáng lưu ý ở đây là sau một số năm thực hiện CEPT, các nước thànhviên ASEAN đã đề xuất về một lịch trình giảm thuế linh hoạt, nghĩa là không nhấtthiết phải tuân thủ theo hai kênh đồng tuyến với các quy trình rạch ròi cho các thuếsuất cần cắt giảm qua từng thời kỳ Mà tuỳ theo đặc điểm cơ cấu thuế của từng nước,

có thể xây dựng lịch trình cắt giảm thích hợp, miễn sao giảm nhanh thuế suất còn 0

- 5% trước năm 2003, sớm hơn càng tốt

Năm 1999, Hội đồng AFTA đã chấp nhận đề xuất đó như một sáng kiến nhằmđáp ứng các yêu cầu về việc tạo dựng một khu vực tự do hoá thương mại ASEANtrước thời hạn Ngày 8/3/1999 Hội đồng AFTA quyết định các nước ASEAN cũ sẽhoàn thành cắt giảm thuế quan xuống mức cơ sở 0% vào 2001 Tính tới tháng4/1999, 73% tổng số các mặt hàng chịu thuế của ASEAN đã đựoc giảm thuế suátxuống còn từ 0 - 5% Tính trung bình thuế suất ASEAN là 4,5% và năm 2000 giảmxuống mức 3,7%

- Danh mục các sản phẩm tạm thời chưa tham gia giảm thuế (danh mục loại

trừ tạm thời) Xuất phát từ hoàn cảnh của từng quốc gia thành viên và để tạo điềukiện thuận lợi cho các nước naỳ có thời gian ổn định trong một số lĩnh vực cụ thểnhư : Tiếp tục các chương trình đầu tư đã được đưa ra trước khi tham gia kế hoạchCEPT hoặc có thời gian để hỗ trợ cho sự ổn dịnh thương mại, hoặc để chuyển hướngsản xuất đối với một số sản phẩm tương đối trọng yếu Hiệp định CEPT đã đượcphép các nước ASEAN được đưa ra một số sản phẩm tạm thời chưa thực hiện tiếntrình giảm thuế theo kế hoạch CEPT Các sản phẩm trong Danh mục này sẽ khôngđược hưởng ưu đãi Sau 5 năm, hàng hoá loại trừ tạm thời phải được chuyển sangDanh mục giảm thuế theo hai kênh đồng tuyến đã quy định

Do đó, kể từ 1/1/1996 đến 1/1/2000, danh mục loại trừ tạm thời sẽ phảichuyển sang Danh mục giảm thuế theo CEPT bình quân 20% mỗi năm ( Danh mụcnày chỉ chiếm khoảng 7,1% tổng số các danh mục tham gia giảm thuế

- Danh mục sản phẩm nông nghiệp chưa qua chế biển.

Các sản phẩm nông nghiệp chưa qua chế biến được phân định thành 3 nhóm:Nhóm giảm thuế, nhóm loại trừ hoàn toàn và một nhóm đặc biệt khác là nhóm cácsản phẩm nông sản chưa chế biến nhạy cảm.

Chương trình cắt giảm thuế của từng nhóm được quy định như sau:

- Sản phẩm nông sản chưa chế biến trong Danh mục cắt giảm thuế ngay đượcđưa vào chương trình cắt giảm thuế nhanh hoặc chương trình cắt giảm bình thườngvào 1/1/1996 và sẽ được giảm thuế xuống còn 0 - 5% vào 1/1/2003

- Các sản phẩm trong Danh mục loại trừ tạm thời của hàng nông sản chưa chếbiến sẽ được chuyển sang Danh mục cắt giảm thuế trong vòng 5 năm, từ 1/1/1998đến 1/1/2003, mỗi năm chuyển 20%

- Các sản phẩm nông sản chưa chế biến nhạy cảm được phân định vào haiDanh mục tuỳ theo mức độ nhạy cảm là Danh mục các sản phẩm nông sản chưa chếbiến nhạy cảm và Danh mục các sản phẩm nông sản chưa chế cảm cao đến nay,theo đề xuất của các quốc gia thành viên, những mặt hàng thuộc Danh mục các sảnphẩm nông sản chưa chế biến nhạy cảm sẽ bắt đầu thực hiện cắt giảm thuế xuốngcòn 0 - 5% từ 1/1/2001 và kết thúc lịch trình giảm thuế vào ngày 1/1/2010 Trongkhi đó, các sản phẩm nông nghiệp chưa chế biến nhạy cảm cao sẽ bắt đầu từ1/1/2003 và kết thúc vào 2010

- Danh mục loại trừ hoàn toàn Theo kế hoạch CEPT, tất cả các sản phẩm

công nghiệp chế tạo và các sản phẩm nông nghiệp chế biến đáp ứng yêu cầu nộidung của sản phẩm có ít nhất 40% xuất xứ từ bất kỳ nước thành viên ASEAN nàođều nằm trong Danh mục sản phẩm trong kế hoạch CEPT vào một cách tự độngđược đưa vào kế hoạch giảm thuế CEPT Tuy nhiên, một nước thành viên cũng cóthể loại trừ một số sản phẩm không tham gia Hiệp định CEPT và xếp vào Danh mụcloại trừ hoàn toàn

Các sản phẩm là những sản phẩm được xem là cần thiết để bảo vệ an ninhquốc gia, bảo vệ đạo đức cộng đồng, sức khoẻ, sự sống của con người và động thựcvật, ảnh hưởng đến việc bảo tồn các giá trị văn hoá nghệ thuật, các di tích lịch sửhay khảo cộ Theo Chương trình CEPT, việc cắt giảm thuế cũng như xoá bỏ các biện

pháp phi thuế quan đối với những mặt hàng này sẽ không được xem xét đến Quyđịnh này giống điều XX của hiệp định chung về thuế quan và mậu dịch (GATT).

Để đơn giản hoá, tháng 9/1996 ASEAN trao quyền cho các nước tự thiết lậplịch trình giảm thuế của mình cho đến naưm 2003 ASEAN ước tích rằng, khi thựchiện AFTA từng nước sẽ có thuế suất ưu đãi trung bình có hiệu lực chung ( thuế suấtCEPT) vào năm 2003 như bảng sau:

Bảng 1: Thuế suất CEPT trung bình của từng nước

Nguồn: Ban thư ký ASEAN

Các ưu đãi khi thực hiện CEPT của các quốc gia ASEAN được trao đổi trên nguyên tắc có đi có lại Muốn được hưởng chế độ ưu đãi CEPT khi xuất khẩu một hàng hoá trong khối, một sản phẩm cần có các điều kiện sau:

- Sản phẩm đó phải là một sản phẩm của khối ASEAN, tức là phải có hàmlượng xuất xứ từ các nước thành viên ASEAN (hàm lượng nội địa) ít nhất 40%)

- Sản phẩm đó phải nằm trong Danh mục cắt giảm của cả nước xuất khẩu vànước nhập khẩu và phải có mức thuế quan nhập khẩu bằng hoặc thấp hơn 20%

- Sản phẩm đó phải có chương trình giảm thuế được hội đồng AFTA thôngqua

Các điều kiện này được đưa ra nhằm đản bảo sự bình đẳng hợp lý về cơ hộitiếp cận thương mại giữa các nhà sản xuất đang cạnh tranh trong các quốc giaASEAn Chúng cũng góp phần khuyến khích các nước thành viên trong đưa các sảnphẩm vào Danh Mục giảm thuế và giảm thuế xuống dưới 20% Các sản phẩm thuộc

danh mục giảm thuế theo CEPT và các sản phẩm đủ điều kiện hưởng ưu đãi thuếquan của các nước thành viên khác sẽ được ghi rõ trong tài liệu hướng dẫn trao đổinhượng bộ theo CEPT (CCEM) xuất bản hàng năm của mỗi nước thành viên.

2.2 Danh mục các sản phẩm thuế theo CEPT của các quốc gia thuộc ASEAN 6.

Danh mục các sản phảm giảm thuế ngay.

Cho đến năm 2003 tất cả các quốc gia ASEAn 6 đều có thuế suất CEPT trungbình từ 0 - 5% Thực hiện, vào năm 2000 sẽ có khoảng 87% mặt hàng chịu thuếtrong Danh mục giảm thuế ngay có thuế suất từ 0,5% và toàn bộ các quốc giaASEAN6, ngoại trừ Thái lan, sẽ có tỷ lệ thuế suất trung bình trong khoảng 0 , 5%

5 nhóm mặt hàng chiếm tỷ trọng lớn nhất trong thương mại giữa các quốc giaASEAN:

- Máy móc, các thiết bị điện tử (HS 84 - 85)

Philippine, thuế suất CEPT trung bình của Philipine theo lịch trình sẽ giảm từ mức9.22% trong năm 1966 xuống còn 3.72% vào năm 2003 Singaopore và Brunei cómức thuế suất trung bình của nhóm các mặt hàng trong Danh mục giảm thuế ngay làthấp nhất, tiếp sau đó là Malaysia.

Danh mục loại trừ tạm thời: Ban đầu một số nước ASEAN 6 phải chịu sức ép

mạnh từ một số tập đoàn kinh doanh lớn Họ cản trở việc tham gia AFTA của cácnước này bằng cách yêu cầu mở rộng Danh mục các mặt hàng loại trừ tạm thời Tuynhiên, cuối cùng các quốc gia này cũng đã nhận được sự ủng hộ của các tập đoàn đốivới mục tiêu tự do hoá thương mại của AFTA Đặc biệt, Indonesia đã giảm mạnh sốlượng nhóm mặt hàng trong Danh mục loại trừ tạm thời của mình từ 1652 nhómxuống còn 752 nhóm mặt hàng ( từ tỷ lệ 14% xuống còn 10.4% tổng số các nhómmặt hàng chịu thuée).Thái Lan giảm Danh mục loại trừ tạm thời của mình từ 147xuống còn 111 nhóm mặt hàng (từ tỷ lệ 2% xuống còn 1,2% xuống còn 1,2% tổng

số nhóm mặt hàng chịu thuế)

Cho đến năm 1999, các quốc gia ASEAN 6 đều đang trong tiến trình chuyểnlần thứ 3 các mặt hàng thuộc Danh mục loại trừ tạm thời ( các mặt hàng đã chế biến)sang Danh mục giảm thuế ngay Trừ Thái Lan, các quốc gia ASEAN 6 đều đã đệtrình các nhóm mặt hàng chuyển lần 2 cùng với lịch trình giảm thuế yêu cầu lên banthứ ký ASEAN Tuy nhiên, tỷ lệ các mặt hàng chuyển lần hai của một số nước vẫnnhỏ hơn 20% tổng số các mặt hàng trong danh mục loại trừ tạm thời do phải thựchiện việc điều hoà thống nhất Danh mục biểu thuế quan của các nước ASEAN Cácquốcgia ASEAN cũng đã đệ trình tên các mặt hàng nông sản chưa chế biến thuộcDanh mục loại trừ tạm thời chuyển sang Danh mục giảm thuế ngay lân thứ nhất

- Danh mục các mặt hàng nhạy cảm: Philippine và Indonesia yêu cầu một số

mặt hàng nhất định như gạo và đường phải được hưởng một chế độ đặc biệt vì vaitrò qua ntrọng mang tính chất chiến lược và kinh tế xã hội của chúng Đặc biệt, vớiIndonesia, gạo là mặt hàng nhạy cảm cao nhất vì ngành sản xuất gạo của Indonesiarất lớn nhưng lại không có hiệu quả tương đối so với các nước trong khu vực vàchưa sẵn sàng để tham gia cạnh tranh quốc té ASEAN đã có những bước tiến lớntrong việc giải quyết khó khăn của vấn đề này thông qua việc chia các mặt hàng

nhạy cảm tình hai nhóm: Nhóm mặt hàng các hàng nhạy cảm và nhóm các mặt hàngnhạy cảm cao Tuy nhiên, vẫn còn một số vấn đề chưa giải quyết: thuế suất khởiđiểm và thuế suất cuối cùng cho các mặt hàng thuộc nhóm nhạy cảm cao liên quanđến vấn đề loại bỏ các hạn chế định lượng và các rào cản phi thuế quan khác, và sẽcần phải làm gì đối với các mặt hàng này trước năm 2001 và 2003.

Ngày nay, điều mà chúng ta nhìn thấy ở ASEAN là một khu vực an toàn và ổnđịnh Điểm nổi bật của nền kinh tế là sự hội nhập trong khu vực với một viễn cảnhtăng trưởng ổn định do trong khu vực này đang diễn ra sự cải cách và hội nhập mộtcách sâu sắc Một nhà đầu tư nào đó mong muốn có một tài năng trong lĩnh vực kỹthuật cao, tính hiệu quả trong các loại hình dịch vụ, nhiều loại vật liệu thô hay giánhân công rẻ có thể tìm thấy ở một hay nhiều quốc gia khác trong ASEAN Có sựđầu tư thì toàn bộ Đông Nam Á là thị trường, bởi vì thị trường đó ngày càng hộinhập Đó là lý do tại sao khi nói thị trường ASEAN cũng là nói đến nền kinh tếASEAN Khu vực thương mại tự do ASEAN (còn gọi là AFTA) về cơ bản đã trởthành hiện thực với hơn 85% loại thuế nhập khẩu trong hệ thống AFTA đã nằmtrong danh mục loại thuế nhập khẩu tối thiểu Số lượng hàng hoá nằm trong danhmục tối thiểu này chiếm hơn 90% số hàng hoá được giao dịch trong các nướcASEAN Vào đầu năm 2002, phần lớn hàng hoá buôn bán trong ASEAN sẽ chịuthuế nhập khẩu 5% hoặc được miễn thuế hoàn toàn Cũng vào năm 2002 thuế nhậpkhẩu trung bình áp dụng cho các mặt hàng buôn bán thuộc AFTA sẽ giảm từ 4,43%hiện tại xuống còn ít hơn 4% 6 nước đối tác đầu tiên của hiệp hội AFTA dự định bỏhết các loại thuế nhập khẩu trong mậu dịch với nhau vaò năm 2010 Việc bỏ hẳnhàng rào thuế quan đang được tháo gỡ dần dần Sự hội nhập của nền kinh tế ASEANđang tạo ra một thị trường với nửa tỉ dân gần bằng nửa số dân của Trung Quốc và

tổng sản phẩm nội bộ tương đồng với tổng sản phẩm của Trung Quốc Điều đó làmột yếu tố quan trọng cho sự quyết định đầu tư vào ASEAN.

2 Bối cảnh nền kinh tế Việt Nam

Đánh gía hoạt động kinh tế , hợp tác quốc tế trong 10 năm qua (1992-2001)Việt Nam đã có được những bước tiến cơ bản:

Về hợp tác quốc tế: Thiết lập quan hệ ngoại giao với 167 nước, mở rộng quan

hệ thương mại với hơn 155 nước, thu hút đầu tư trực tiếp các tập đoàn và Công tythuộc 70 nước và vùng lãnh thổ, tranh thủ viện trợ phát triển của 45 nước và địnhchế tài chính quốc tế Ngày 25/7/1995 gia nhập ASEAN, tham gia AFTA; 3/1996 làthành viên sáng lập Diễn đàn hợp tác Á - Âu (ASEM); 11/1998 trở thành thành viênAPEC, 13/7/2000 ký kết Hiệp định Thương mại với Hoa kỳ – Hiệp định có hiệu lực10/12/2001, 12/1994 cho đến nay đang tiếp tục đàm phán gia nhập WTO; Thực hiệnhội nhập kinh tế quốc tế, cam kết với các nước và các tổ chức kinh tế khu vực vàquốc tế xoá bỏ từng bước các hàng rào thuế quan và phi thuế quan , phù hợp vớitrình độ phát triển của Việt Nam và pháp luật kinh tế quốc tế là mở rộng các cơ hộikinh doanh, thâm nhập thị trường quốc tế, tạo lập môi trường pháp lý ổn định đểphát triển kinh tế, phục vụ công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nước

Về tình hình phát triển kinh tế:

Từ ổn định về thị trường, Việt Nam ta sẽ có điều kiện thuận lợi để xây dựngnhững kế hoạch đầu tư, sản xuất, giải quyết việc làm, phát triển kinh tế Hoạt độngxuất nhập khẩu đạt được mục tiêu về quy mô và tốc độ tăng trưởng (kim ngạch xuấtnhập khẩu thời kỳ 1991 -1995 tăng gấp 2-2,5 lần so với 5 năm trước;năm 2000 kimngạch xuất khẩu đạt 14,45% tỷ USD, tăng 6 lần so với năm 1990 – 2,4 tỷ USD Nhịp

độ tăng trưởng xuất khẩu bình quân 18,4% /năm, nhanh hơn tốc độ tăng trưởng GDPkhoảng 2,6 lần) Cơ cấu xuất khẩu đã chuyển dịch theo hướng tăng tỷ trọng các mặthàng chế biến (tăng từ 8% năm 1991 lêm 40% vào năm 2000) Nhập khẩu đã gópphần phục vụ sản xuất và đổi mới công nghệ (tư liệu sản xuất hiện nay chiếmkhoảng 95% kim ngạch nhập khẩu trong đó máy móc thiết bị 26-27%, nguyên nhiênvật liệu khoảng 60% , khoảng 4% còn lại là hàng tiêu dùng), thúc đẩy nâng cao chất

lượng và sức cạnh tranh của hàng hoá Tình trạng nhập siêu đã giảm cả về giá trịtuyệt đối lẫn tương đối Chủ trương đa dạng hoá thị trường và đa phương hoá quan

hệ kinh tế được thực hiện tương đối thành công

Có được những thành tựu trên là do công cuộc đổi mới thúc đẩy, lực lượngsản xuất phát triển , cơ cấu sản xuất được chuyển dịch dần tạo điều kiện đẩy mạnhxuất khẩu và cải thiện cơ cấu xuất nhập khẩu.Tuy nhiên vẫn còn những tồn tại Cụthể là quy mô xuất khẩu còn nhỏ so với các nước trong khu vực Cơ cấu hàng hoácòn lạc hậu, tỷ trọng hàng thô, hàng sơ chế và hàng gia công còn cao Khả năng cạnhtranh hàng hoá còn thấp Nhập khẩu chưa thay đổi được một cách cơ bản tình trạnglạc hậu về công nghệ ở một số ngành Tình trạng nhập lậu vẫn khá nghiêm trọng.Những tồn tại trên bắt nguồn từ một số nguyên nhân khách quan, chủ quan nhưngchủ yếu là do trình độ phát triển kinh tế của nước ta còn thấp , cơ cấu chuyển dịchchậm

Do vậy, cải cách thuế quan, tự do hoá thương mại là tất yếu và đã từng bướcphù hợp với điều kiện và trình độ phát triển của nước ta càng sớm càng tốt để tranhthủ các cơ hội kinh doanh, tham gia vào quá trình hình thành luật kinh tế, thươngmại quốc tế có lợi cho mình Nếu tham gia muộn sẽ phải chấp nhận nhiều quy định

đã rồi, các nghĩa vụ phải thực hiện sẽ lớn hơn và thời gian chuyển tiếp cũng ngắnhơn và Việt nam phải vượt qua nhiều thách thức hơn

Thực hiện chủ trương trên, từ 1/1/1996 Việt Nam bắt đầu thi hành nghĩa vụtheo thành viên AFTA, thực hiện cải cách thuế quan theo CEPT, mở đầu có tính chấtđột phá trong tiến trình hội nhập kinh tế quốc tế theo hướng tự do hoá thương mạicủa Việt Nam: Tạo thị trường láng giềng ổn định, tăng sự hấp dẫn đối với đầu tưnước ngoài, tạo vị thế quốc tế mới, thúc đẩy thêm quan hệ của nước ta với các nướckhác, kể cả các nước lớn

Các nước ASEAN đánh giá việc Việt Nam thực hiện cải cách thuế quan theoCEPT/AFTA có ý nghĩa rất quan trọng, mở đầu cho một giai đoạn mới đưa ASEANnhanh chóng trở thành tổ chức kinh tế chung Sự thật về AFTA chứng minh rằngcác nước ASEAN đều đã mở cửa nền kinh tế, tiến tới mức độ tự do hoá thương mạitrên nền tảng như nhau của chương trình ưu đãi thuế quan có hiệu lực chung

Tuy nhiên, tham gia khu vực Mậu dịch Tự do ASEAN, nhìn chung có thể nóixuất phát điểm của Việt Nam tham gia AFTA có mặt không thực sự thuận lợi: quan

hệ thương mại Việt Nam với các nước quốc gia ASEAN còn lỏng lẻo và mất cân đốilớn, trình độ phát triển kinh tế của Việt Nam còn quá thấp trong khi hầu hết các nướcASEAN có nền kinh tế phát triển, điều đó cũng chính là thách thức đối với Việt namkhi gia nhập AFTA

II NỘI DUNG CÁC CHƯƠNG TRÌNH CẢI CÁCH THUẾ QUAN TRONG QUÁ TRÌNH THỰC HIỆN AFTA Ở VIỆT NAM.

Hệ thống thuế Việt Nam đang trong giai đoạn chuyển đổi và có nhiều cảicách, đặc biệt bắt đầu thực hiện AFTA

1 Hệ thống thuế Việt Nam trước khi thực hiện AFTA

Từ năm 1995, khi Việt Nam gia nhập ASEAN cam kết thực hiện chương trìnhCEPT.AFTA, Nhà nước đặc biệt quan tâm điều chỉnh thuế nội địa, ban hành và sửađổi các sắc thuế nhằm hỗ trợ cải cách thuế xuất nhập khẩu theo cam kết thực hiệnCEPT/AFTA

Các đặc điểm chủ yếu của hệ thống thuế Việt Nam trước khi thực hiện AFTA

Hệ thống thuế Việt Nam có 4 nét nổi bật sau:

- Các loại thế doanh thu và thuế lợi tức còn quá phức tạp, có nhiều chế độmiễn, giảm thuế và quá nhiều mức thuế

- Thuế tu từ các doanh nghiệp Nhà nước chiếm một tỷ trọng lớn

- Tính hệ thống giữa các chính sách thuế chưa chặt chẽ, vừa không bao quáthết được các nguồn thu, thậm chí thất thu nghiêm trọng, chưa bảo đảm thuế là nguồnthu chủ yếu, vừa có những điểm bất hợp lý, trùng lặp, thuế đánh trên thuế nhưngdoanh thu

- Nhiều vấn đề còn chưa được công khai trong công tác hành chính và thuthuế Điều này cộng với tính quan liêu bao cấp vẫn còn tồn tại đôi chút của các cấp

và các cơ quan khác dẫn tới thuế có tính chất “khoản đóng góp mang tính thươnglượng” Chứ không mang tính khách quan

Do đó, cần cải cách những mặt hạn chế của hệ thống thuế Việt Nam, Tránhđánh giá thuế trùng lặp, giảm khả năng trốn thuế, lậu thế nằm thực hiệnCEPT/AFTA Sau đó dần dần hoàn thiện, làm hài hoà hệ thống thuế nước ta với hệthống thuế trong khu vực và trên thế giới, góp phần tạo điều kiện thuận lợi cho pháttriển thương mại giữa Việt Nam và các quốc gia khác.

2 Cải cách thuế nội địa ở Việt Nam

Để phù hợp với cách đánh thuế của các nước trên thế giới và các nướcASEAN, Chính phủ Việt Nam đang thực hiện cải cách thuế quan và đã vạch ra mộtchương trình bao gồm những thay đổi về thuế sẽ được thực hiện trong 5 năm 1999đến 2004 và những năm tiếp theo Một trong những thay đổi này là việc cải cáchthuế nội địa: thay thuế doanh thu bằng thuế GTGT và thực hiện luật thuế thu nhậpthay thuế lợi tức từ 1/1/1999 Cùng với quyết định sửa đổi luật thuế TTĐB lần 3ngày 20/5/1998 (có hiệu lực từ 1/1/1999) nhằm tách thuế TTĐB ra khỏi thuế nhậpkhẩu để giảm thuế nhập khẩu theo cam kết thực hiện chương trình CEPT, điều này

đã tạo điều kiện cho Việt Nam tham gia AFTA mà không bị thiệt thòi về kinh tếtrong quan hệ buôn bán với các nước cùng tham gia ký kết hiệp định CEPT/AFTA

.2.1 Thay thế thuế doanh thu bằng GTGT

Theo luật số 02/1997/QH9, được Quốc hội khoá IX, thông qua trong kỳ họpthứ 11, thuế GTGT sẽ được thực hiện bắt đầu từ 1/1/1999 thay thế thuế doanh thu

Đặc điểm của thuế GTGT

- Thuế GTGT đánh vào từng khâu sản xuất kinh doanh Thuế suất đánh vàocác khâu đều bằng nhau và chỉ đánh vào phần giá trị tăng thêm Thuế tính ở khâusau được khấu trừ số thuế đã nộp ở khâu trước nhưng phải căn cứ vào chứng từ hoáđơn hợp lệ

Sở dĩ phải thay thế thuế Doanh thu bằng thuế GTGT do:

- Thuế Doanh thu tính trên doanh thu đã có thuế doanh thu, còn thuế GTGTtính trên gia bán hàng hoá dịch vụ chưa có GTGT Như vậy, thuế GTGT khắc phụcđược nhược điểm thu trùng lắp của thuế Doanh thu

- Đối với hàng sản xuất để xuất khẩu không những không phải nộp thuếGTGT mà còn được khấu trừ hay hoàn toàn GTGT đầu vào nên tạo điều kiện hạ giá

bán, nâng khả năng cạnh tranh trong trên thị trường quốc tế, góp phần đẩy mạnhxuất khẩu mở rộng lưu thông hàng hoá Đây là một yếu tố rất cần thiết khi chúng tatham gia AFTA.

- Tham gia AFTA, thực hiện cắt giảm thuế quan theo chương trình CEPT tấtyếu sẽ kéo theo việc giảm thu ngân sách Một trong những biện pháp nhằm khắcphục khó khăn này là hạn chế tối đa hiện tượng trốn thuế, lậu thuế Do thuế GTGTđược thu tập trung ngay từ khâu đầu và việc thu thuế ở khâu csau còn kiểm tra đượcviệc tính thuế, nộp thuế ở khâu trước nên hạn chế được tình trạng thất thu thuế

Mặt khác, trong thực tiễn kinh doanh, sổ sách chứng từ kinh doanh thườngkhông rõ ràng, nên chủ kinh doanh dễ trốn thuế, lậu thuế Với thuế GTGT, việc tínhthuế ở đầu ra được khấu trừ số thuế đầu vào là biện pháp, lậu thuế Với thuế GTGT,việc tính thuế ở đầu ra được khấu trừ số thuế đầu vào là biện pháp kinh tế góp phầnthúc đẩy cả người mua và người bán cùng thực hiện tốt hơn chế độ hoá đơn, chứng

từ, bảo đảm không trốn thuế, lậu thuế

2.2.Thay thuế lợi tức bằng thuế thu nhập doanh nghiệp

Đặc điểm thuế thu nhập DN:

- Đối tượng thu nhập chịu thuế bao gồm thu nhập từ hoạt động sản xuất, kinhdoanh, dịch vụ, và thu nhạp khác kể cả thu nhập từ hoạt động sản xuất kinh doanh,dịch vụ ở nước ngoài Đây là một loại thuế trực thu, phụ thuộc và kết quả sản xuấtkinh doanh của doanh nghiệp

- Thuế suất thuế TNDN áp dụng chung đối với cơ sở kinh doanh trong nước

và tổ chức cá nhân nước ngoài kinh doanh ở Việt Nam không theo Luật đầu tư nướcngoài tại Việt Nam là 32% Cơ sở sản xuất, xây dựng, vận tải áp dụng thuế suất mớicao hơn mức thuế suất cũ theo luật thuế lợi tức (25%), nếu có khó khăn sẽ được ápdụng thuế suất 25% trong thời hạn 3 năm kể từ năm 1999 Thuế suất thuế TNDN ápdụng đối với các doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài và bên nước ngoài và bênnước ngoài tham gia Hợp đồng hợp tác kinh doanh được quy định trong luật đầu tưnước ngoài tại Việt Nam

- Luật thuế thu nhập doanh nghiệp có quy định chế độ miễn, giảm thuế chocác cơ sở kinh doanh trong nước mới thành lập hoặc di chuyển đến các vùng khó

khăn, các cơ sở kinh doanh mở rộng quy mô sản xuất, Sử dụng nhiều nữ nhân công

và trong một số trường hợp các cơ sở kinh doanh có vốn đầu tư nước ngoài và bênnước ngoài tham gia Hợp đồng hợp tác kinh tế kinh doanh cũng được hưởng chế độmiễn dịch giảm thuế TNDN

Thuế thu nhập từ doanh nghiệp thay thế cho thuế lợi tức từ1/1/1999 nhằm:

- Bao quát và điều tiết được tất cả các khoản thu nhập đã, đang và sẽ phát sinhcủa cơ sở kinh doanh hoạt động trong nền kinh tế thị trường theo định hướng HXCNcủa Việt Nam

- Thông qua việc ưu đãi về thuế suất, về miễn thuế, giảm thuế, khuyến khíchcác nhà đầu tư nước ngoài đầu tư vào Việt Nam, tạo điều kiện cho các cơ sở yếukém vươn lên, khuyến khích các tổ chức cá nhân trong nước tiến kiệm để dành vốncho đầu tư phát triển sản xuất, kinh doanh , nâng cao khả năng cạnh tranh của sảnphẩm trong nước trên trước quốc tế Điều này đặc biệt có ý nghĩa khi chúng ta thựchiện AFTA, tham gia tự do hoá thương mại khu vực và thế giới Hệ thống hoánhững quy định ưu đãi về thuế trong các luật khác và Luật thuế thu nhập doanhnghiệp, bảo đảm sự rõ ràng, thống nhất trong việc thực hiện các chế độ ưu đãi vềthuế

2.3 Cải cách thuế tiêu thụ đặc biệt (TTĐB)

Về sửa đổi của thuế TTĐB

Luật thuế TTĐB được Quốc hội thông qua ngày 30/6/1990, sửa đổi, bổ sunglần thứ nhất ngày 5/5/1993, lần hai ngày 28/10/1995, lần ba ngày 20/5/1998

Những thay đổi chính của luật thuế TTĐB.

- Áp dụng thuế suất thuế TTĐB đối với ô tô nội địa ngang bằng ô tô nhậpkhẩu, phù hợp với yêu cầu của chế độ đãi ngộ quốc gia đối với hàng hoá nhập khẩuđược ký kết giữa các nước tham gia AFTA Tuy nhiên vẫn có sự phân biệt thuế suấtđánh giá vào thuốc lá nhập khẩu và thuốc lá được sản xuất từ nguồn nguyên liệutrong nước

- Sửa đổi thứ hai của luật TTĐB chủ yếu để hạn chế tiêu dùng các loại hànghoá, dịch vụ cao cấp ở Việt Nam Đó là việc mở rộng phạm vi các mặt hàng và dịch

* Kinh doanh vũ trường, mát xa, karaoke

* Kinh doanh vé đặt cược đua ngựa, đua xe

* Kinh doanh Golf:Bán thẻ hội viên, vé chơi golf

- Ban hành điều khoản phép miễn và giảm thuế gồm:

* Cơ sở sản xuất bia có quy mô nhỏ nếu nộp đủ thuế TTĐB theo biểu thuếTTĐB tương ứng với số lỗ trong năm, hời hạn xét giảm thuế không quá 5 năm đầu

kể từ khi luật có hiệu lực (1999 đến 2004)

* Đối với cơ sở lắp ráp, sản xuất ô tô trong nước có thể được xét giảm thuếTTĐB từ 60 - 100% so với mức thuế của biểu thuế 1999 đến 2004 Nếu còn tiếp tục

bị lỗ thì có thể được xét giảm thêm từ 1 đến 5 năm nữa

* Cơ sở kinh doanh Golf được giảm 30% số thuế TTĐB phải nộp theo Biểuthuế suất thuế TTĐB trong vòng 3 năm kể từ năm 1999

* Cơ sở sản xuất hàng hoá thuộc diện chịu thuế TTĐB gặp khó khăn do thiêntai, địch hoạ, tại nạn bất ngờ thi được xét miễn giảm thuế TTĐB Mức giảm đượctính theo phần trăm thiệt hịa về tài sản nhưng không quá 50% số thuế phải nộp trong

kỳ xét miễn giảm và số tiền thuế được giảm không quá 50% số thuế phẳi nộp trong

kỳ xét miễn giảm và số tiền thuế được giảm không quá 30% giá trị tài sản thiệt hại,thời gian giảm thuế không quá 180 ngày kể từ sau khi xảy ra thiệt hại và có xuấthàng.

Chế độ thuế này được áp dụng nhằm giúp các doanh nghiệp giải quyết cáckhó khăn và thích ứng dần với những sửa đổi, cải cách thuế quan được thực hiện từ1/1/1999 Và có thể nói với điều khoản này chế độ bảo hộ cao đối với các nhà sảnxuất ô tô trong nước vẫn được duy trì những trên một cơ sở tế nhị hơn so với cácquy định trước kia

3 Nội dung cải cách thuế xuất nhập khẩu của Việt Nam

3.1 Các cam kết giảm thuế thực hiện AFTA của Việt Nam

Nghị định thư về việc Việt Nam tham gia thực hiện Hiệp định CEPT trongkhuôn khổ AFTA đã được ký kết ngày 15/12/1995 tại Hội nghị thượng đỉnh ASEAnlần thứ 5, tổ chức tại Bangkok Ký kết nghị định thư này, Việt Nam phải tuân thủ vànghiêm túc điều khoản đã cam kết Các cam kết tham gia AFTA, thực hiện cải cáchthuế quan theo CEPT của Việt Nam này nhìn chung giống các cam kết của các quốcgia thành viên ASEAN khác như đã trình bày ở chương I Chỉ có một sự khác biệt làViệt Nam có thời hạn hoàn thành các cam kết chậm hơn các nước thành viên khác

để có thể khắc phục những khó khăn trong giai đoạn chuyển đổi kinh tế của mình

Các nghĩa vụ và cam kết chủ yếu hiện nay của Việt Nam theo AFTA là thựchiện:

- Quy chế tối huệ quốc (MFN) và đãi ngộ quốc gia (NT) Việt nam và cácthành viên ASEAN dành cho nhau chế độ ưu đãi tối huệ quốc và đãi ngộ quốc gia.Đồng thời, phải cung cấp thông tin có liên quan về cơ chế thương mại của mình khiASEAN yêu cầu

- Giảm thuế theo chương trình CEPT Phân loại các sản phẩm vào 4 Danhmục gồm danh mục giảm thuế ngay (IL), Danh mục loại trừ tạm thời (TEL), Danhmục hàng nông sản chưa chế biến nhạy cảm (SL), danh mục loại trừ hoàn toàn(GEL) Chuẩn bị lịch trình giảm thuế đến năm 2006 và ban hành các quy định thựchiện

Cụ thể hơn là:

* Chuẩn bị Danh mục các hàng hoá giảm thuế ngay (IL) Các mặt hàng này

sẽ bắt đầu giảm thuế từ 1/1/1996 và kết thúc vào 1/1/2006 với thuế xuất 0 - 5 % Cácmặt hàng có thuế suất trên 20% phải giảm xuống 20% vào 1/1/2001 Các mặt hàng

có thuế suất nhỏ hơn hoặc bằng 20% sẽ giảm xuống 0 - 5% vào 2003

* Hàng năm chuyển 20% các mặt hàng thuộc Danh mục loại trừ tạm thời(TEL) sang Danh mục giảm thuế (IL), thực hiện trong vòng 5 năm, từ 1/1/1999 đến1/1/2003 Sau khi được đưa vào IL, các hàng hoá này phải được giảm thuế chạmnhất là 2,3 năm một lần, mỗi lần không dưới 5%

* Đệ trình danh mục các mặt hàng loại trừ hoàn toàn (GEL)

- Giảm thuế theo chương trình CEPT đối với các mặt hàng nông sản chưa chếbiến Các yêu cầu thực hiện tương tự như trên ngoại trừ khác biệt về khung thời gian

và thêm Danh mục các hàng hoá nhạy cảm theo CEPT

- Chuẩn bị Danh mục các mặt hàng UASPs để thực hiện thuế bắt đầu từ1/1/1996 và kết thúc vào năm 2006 với thuế suất từ 0 - 5%

- Hàng năm chuyển các mặt hàng USPs thuộc Danh mục TEL sang Danh mục

IL, thực hiện trong vòng 7 năm, từ 1/1/2000 sang 1/1/2006

- Đệ trình Danh mục các mặt hàng UPAs nhạy cảm (SL) và lịch trình giảmthuế của chúng mình

- Đệ trình Danh mục các mặt hàng UAPs loại trừ hoàn toàn theo CEPT

3.2 Quá trình thực hiện các cải cách thuế xuất nhập khẩu để thực hiện AFTA của Việt Nam.

3.2.1 Thực trạng hệ thống thuế nhập khẩu của nước ta trong bối cảnh hội nhập:

Bước vào những năm 1990, bối cảnh quốc tế có những thay đổi lớn và có tácđộng sâu sắc tới nền kinh tế nước ta Từ năm 1991, nguồn vay bên ngoài giảmmạnh, sự ưu đãi về giá đã chấm dứt, nợ nước ngoài phải trả hàng năm tăng lên Tìnhhình quốc tế có những biến động lớn về thị trường xuất nhập khẩu, về các chươngtrình hợp tác kinh tế quốc tế Trong một thời gian ngắn chúng ta phải chuyển một

phần đáng kể khối lượng buôn bán từ các thị trường truyền thống sang các thị trườngmới và luôn chịu sự tác động lớn về biến động cung cầu và giá cả hàng hoá Trướctình hình đó, hệ thống thuế nước ta phải có sự thay đổi cho phù hợp với sự biến độngcủa tình hình quốc tế và trong nước Hệ thống thuế giai đoạn này tập trung vào mụctiêu tăng nguồn thu cho ngân sách nhà nước và hướng về xuất khẩu, bảo hộ và thúcđẩy nền sản xuất trong nước phát triển.

Năm 1992, luật thuế XNK ra đời đã thống nhất được chế độ thu thuế giữahàng mậu dịch và hàng phi mậu dịch, do đó đối tượng nộp thuế có sự thay đổi ThuếXNK đánh vào hàng hoá XNK của các tổ chức kinh tế thuộc các thành phần kinh tế,qua cửa khẩu biên giới Việt nam không phân biệt đó là hàng hoá mậu dịch hay phimậu dịch, kể cả hàng hoá trong nước đưa vào khu chế xuất vào thị trường trongnước

Giá tính thuế của hàng hoá nhập khẩu là giá mua tại cửa khẩu nhập theo hợpđồng ngoại thương, kể cả chi phí bảo hiểm và chi phí vận tải Giá tính thuế hàngxuất khẩu là giá bán tại các cửa khẩu theo hợp đồng ngoại thương, không bao gồmchi phí vận tải và bảo hiểm

Nhìn chung chính sách thuế XNK trong thời gian này đã thực hiện được yêucầu bảo hộ nền sản xuất trong nước còn non yếu Tuy nhiên biểu thuế XNK giaiđoạn này cũng bộc lộ nhiều hạn chế lớn như:

- Biểu thuế nhập khẩu có mức thuế suất khá cao, bao gồm 36 mức áp dụng chohơn 3.000 mặt hàng với mức chênh lệch thuế suất khá lớn (từ 0% đến 200%),hình thành một biểu thuế nhập khẩu khá phức tạp

- Có quá nhiều mức thuế suất thấp hơn 5% (chiếm 55,8% tổng danh mục hànghoá trong biểu thuế nhập khẩu) Như vậy, mức thuế suất cao chỉ tập trung vàomột nhóm nhỏ các mặt hàng, gây nên tình trạng phân bổ thuế suất không đồngđều Điều này vừa hạn chế nguồn thu ngân sách, vừa làm cho chính sách bảo

hộ chỉ tập trung cho một số mặt hàng Đồng thời trong quá trình đàm phán cắtgiảm thuế quan sẽ gặp nhiều khó khăn Vì rằng, nhiều nhóm hàng hoá có mứcthuế nhập khẩu cao, nếu đưa vào mục cắt giảm ngay sẽ không đủ sức cạnhtranh Còn những mặt hàng có mức thuế suất thấp nếu giữ nguyên thì nguồn

thu ngân sách nhả nước sẽ bị thiếu hụt Trong trường hợp đó, để đảm bảonguồn thu ngân sách Nhà nước, biện pháp tăng thuế suất có thể được sử dụngnhưng gây khó khăn phức tạp trong quá trình đàm phán.

- Mức thuế suất cao đánh vào một số mặt hàng tiêu dùng mà trong nước chưasản xuất được, hoặc sản xuất với giá thành cao, chất lượng thấp, chưa thoảmãn nhu cầu người tiêu dùng Giá cả hàng nhập tăng cao tạo nên xu hướnggia tăng buôn lậu và gian lận thương mại làm công tác quản lý thị trường gặpnhiều khó khăn Mặt khác mức thuế suất cao này lại không căn cứ vào tínhchất của hàng hoá mà căn cứ vào mục đích sử dụng Điều này hoàn toànkhông phù hợp với thông lệ quốc tế

Rõ ràng, thuế nhập khẩu giai đoạn này chủ yếu đóng vai trò đảm bảo nguồn thungân sách nhà nước và thực hiện đường lối bảo hộ đối với sản xuất trong nước.Chính sách đó không thực sự phù hợp và hiệu quả trong điều kiện hội nhập kinh

tế khu vực, quốc tế Do đó cải cách thuế quan –thuế XNK là tất yếu để hội nhập

3.2.2 Tiến trình cải cách thuế xuất nhập khẩu để thực hiện AFTA của Việt nam Thuế XNK sau khi tham gia hội nhập khu vực ASEAN – thực hiện AFTA

Để phù hợp với lộ trình cắt giảm thuế quan, tháng 10 năm 1995 Nhà nước đãsửa đổi khung thuế suất nhập khẩu một số mặt hàng theo hướng giảm mức tối đakhung thuế suất xuống 60%, phần chênh lệch giữa mức thuế nhập khẩu cũ và mứcthuế nhập khẩu mới đã được chuyển sang thuế TTĐB Do đó, từ đầu năm 1996 sốlượng mức thuế suất của biểu thuế nhập khẩu đã giảm đi còn 28 mức thuế, với mứcthấp nhất là 0% và cao nhất là 60%

Để phù hợp với một số luật thuế mới ban hành và phù hợp với quy định vềthương mại quốc tế mà Việt nam đã và sẽ thực hiện cam kết, tháng 4 năm 1998Quốc hội thông qua Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của luật thuế XNK Nội dungsửa đổi như sau:

- Thuế suất ưu đãi được áp dụng cho hàng hoá nhập khẩu có xuất xứ từ nướchoặc khối nước có thoả thuận về đối xử tối huệ quốc trong quan hệ thương

mại với Việt nam được quy định cụ thể cho từng mặt hàng trong biểu thuếnhập khẩu ưu đãi

- Thuế suất thông thường được áp dụng cho hàng hoá nhập khẩu có xuất xứ từnước hoặc khối nước không có thoả thuận về đối xử tối huệ quốc trong quan

hệ thương mại với Việt nam Thuế suất thông thường được quy định cao hơnkhông quá 70% so với thuế suất ưu đãi của từng mặt hàng tương ứng doChính phủ quy định

- Thuế suất ưu đãi đặc biệt là thuế suất được áp dụng cho hàng hoá nhập khẩu

từ nước hoặc khối nước mà Việt nam và các nước hoặc khối nước đó có thoảthuận về ưu đãi đặc biệt về thuế nhập khẩu theo thể chế khu vực thương mại

tự do, liên minh thuế quan hoặc để tạo điều kiện thuận lợi cho giao lưu thươngmại biên giới và trường hợp ưu đãi đặc biệt khác

Nội dung này khắc phục được quy định trước đây của Luật thuế XNK về cáclaọi thuế suất chưa phù hợp với thông lệ quốc tế, tạo cơ sở pháp lý cho chúng

ta thực hiện cam kết ưu đãi đặc biệt với ASEAN

Đối chiếu thực trạng chính sách thuế nhập khẩu của Việt nam với các cam kếtgiảm thuế trong hội nhập có thể rút ra một số nhận định như sau:

Bảng 2: Phân bố các mức thuế suất thuế nhập khẩu so với các dòng hàng hoá nhập khẩu

Mức thuế suất

(%)

Số lượng mặt hàng chịu thuế nhập khẩu

Tỷ trọng trong tổng số thuế nhập khẩu (%)

33,222,396,3847,689,800,080,45

10 mức thuế suất

03 mức thuế suất

Nguồn: Biểu thuế XNK và GTGT hàng nhập khẩu, tổng cục hải quan ban hành năm

2000 Số liệu tại thời điểm 1/1/2000

Mặc dù biểu thuế có nhiều mức thuế suất cao, song xét về kết cấu, số dòngthuế thấp là tương đối lớn, còn số dòng thuế có mức thuế suất cao chỉ chiếm tỷ trọngnhỏ

Nhìn vào số liệu của bảng 2 ta thấy số dòng thuế có mức thuế suất dưới 5%chiếm tỷ trọng khá lớn (trên 40% tổng số dòng thuế), trong đó mức thấp nhất 0% ápdụng chủ yếu cho nhóm hàng máy móc, thiết bị và nguyên vật liệu sản xuất Nhưng

số dòng thuế có thuế suất cao trên 60% (thường áp dụng cho rượu, bia, xăng dầu, ôtô,

xe máy) chỉ chiếm tỷ trọng chưa đầy 10%

Việc so sánh sự phân bố giữa các dòng thuế của Việt nam với các nước đangphát triển sẽ làm rõ thêm sự bất hợp lý này:

Bảng 3: Phân bố các mức thuế suất thuế nhập khẩu của Việt nam so với

các nước đang phát triển

Phân tích thực trạng thuế nhập khẩu trên đây có thể cho phép khẳng định rằng

trong tiến trình tham gia hội nhập biểu thuế nhập khẩu của Việt nam vẫn thực hiện

chức năng bảo hộ và thu NTNS là chủ yếu

Tình hình trên đã gây khó khăn cho Việt nam trong quá trình xây dựng lịchtrình cắt giảm thuế quan

3.3 Thực trạng thực hiện tiến trình cải cách thuế xuất nhập khẩu theo Hiệp định ưu đãi thuế quan của AFTA (CEPT)

Năm 1995, sau khi gia nhập ASEAN, Việt Nam đã đệ trình Ban Thư kýASEAN bốn Danh mục hàng hoá, nhưng chưa trình riêng các Danh mục các mặthàng nông sản chưa chế biến nhạy cảm.

Bảng 4: Các danh mục hàng hoá trong khuôn khổ CEPT củaViệt Nam năm 1995

Danh mục hàng hoá Số nhóm mặt hàng chịu

thuế

Tỷ lệ phần tră trong tổng số các mặt hàng

Nguồn: Ban thư ký ASEAN

Đến năm 1998, các danh mục trong khuôn khổ CEPT của Việt Nam thay đổi do việcphân loại hàng hoá vào các danh mục CEPT và do thực hiện thống nhất biểu thuếquan

Bảng 5: Danh mục hàng hoá CEPT của Việt Nam năm 1998

Danh mục hàng hoá Tổng số các nhóm hàng chịu thuế

Từ năm 1996 đến hết năm 2000, năm nào Việt nam cũng công bố danh mục vàthuế suất các mặt hàng thực hiện CEPT/AFTA của năm đó Cho đến 31-12-2000, Vệt nam đã chuyển được 4200 dòng thuế vào thực hiện AFTA Như vậy trong biểu thuế của Việt nam với tổng số trên 6000 dòng thuế, đến 2003 sẽ phải đưa vào cắt giảm tiếp 1940 dòng thuế còn lại trong danh mục laọi trừ tạm thời vào thực hiện cắt giảm Để đến năm 2006 sẽ cắt giảm toàn bộ các dòng thuế thực hiện AFTA xuống 0-5%.

Danh mục cắt giảm thuế quan ngay (IL)

Với Việt Nam, tất cả các hàng hoá trong Danh mục giảm thuế ngay phải cóthuế suất từ 0,5% vào năm 2006 Trong số quá trình giảm thuế, những hàng hoá cóthuế suất từ 20% trở xuống có thể sẽ được hưởng các ưu đãi theo chương trìnhCEPT trên cơ sở có đi có lại Các hàng hoá từ danh mục TEL sẽ được chuyển dầnsang danh mục IL

Việc thực hiện cam kết cải cách thuế qua các mặt hàng trong Danh mục ILcủa Việt Nam

Danh mục đầu tiên Việt Nam đệ trình cho Ban thư ký ASEAN năm 1995 cho 1633nhóm mặt hàng ( chiếm 54,1% tổng các nặt hàng trong Biểu thuế nhập khẩu củaViệt Nam) Tuy nhiên, vào năm 1996 chỉ có 857 nhóm nặt hàng được đưa và thựchiện giảm thuế và có thêm 640 nhóm mặt hàng vào năm 1997 Do vậy, tổng số cácnhóm mặt hàng trong Danh mục này được đưa vào chương trình fiảm năm 1997 là

1497 nhóm Điều này được giải thích do 136 nhóm mặt hàng còn lại chưa kịp xoá bỏhạn chế về số lượng theo quy định khi đưa vào IL Năm 1998, tổng số nhóm mặthàng trong Danh mục cắt giảm thuế quan ngay tăng lên gồm 1661 nhóm ( chiếm51,6% tổng các mặt hàng trong Biểu thuế nhập khẩu, thấp hơn mức trung bình củacác nước thành viên ASEAN khác là 85%)

Trong hai lần thực hiện CEPT năm 1996 - 1997, thực tế Việt Nam không phảigiảm thuế mặt hàng nào trong Danh mục giảm ngay Năm 1998 Việt Nam mới bắtđầu thực hiện các bước giảm thuế đầu tiên Đó là hầu hết các mặt hàng trong Danhmục giảm thuế ngay đều đã chó thuế suất từ 0 -5%, như vậy sẽ không cần phải thayđổi thuế suất của các nhóm mặt hàng này và có thể áp dụng ưu đãi theo CEPT ngay

Còn những nhóm mặt hàng có thuế suất cao hơn 5% là những mặt hàng Việt Nam cóthế mạnh xuất khẩu hay ít ý nghĩa kinh tế

Năm 2001 đã đưa vào cắt giảm ngay 730 dòng thuế, trong đó khoảng 65% sốdòng thuế đạt thuế suất 0% Số còn lại sẽ được cắt giảm đến hết năm 2003 Nhữngmặt hàng thuộc danh mục cắt giảm ngay có thuế suất trên 20% sẽ được giảm xuốngcòn 20% trong năm 2001 Những mặt hàng có thuế suất từ 20% trở xuống sẽ giảmcòn 0-5% vào năm 2003

Danh mục loại trừ tạm thời (TEL)

Khi chuẩn bị và đệ trình lịch trình giảm thuế các mặt hàng trong Danh mụcTEL của mình, Việt Nam phải cân nhắc về quy định của các thành viên ASEAN vàotháng 9/1996 là những mặt hàng sau khi chuyển sang Danh mục IL phải thực hiệngiảm thuế ít nhất là 3 năm một lần Quy định này được đưa ra nhằm ngăn cản cácnước trì hoãn việc giảm thuế cho đến cuối thời hạn phải hoàn thành AFTA Có sảnphẩm UAPs thuộc diện trừ tạm thời sẽ được chuyển dần sang IL từ 1/1/2000 và kếtthúc vào 1/1/2006 Các sản phẩm UAPs loại trừ tạm thời của Việt Nam hiện nay đềunằm trong Danh mục TEL chung

Việc thực hiện các cam kết theo CEPT đối với các mặt hàng thuộc danh mụcTEL của Việt Nam

Chính phủ Việt Nam đã ban hành thông tư hướng dẫn liên quan đến các mặthàng trong Danh mục TEL Năm 1998, Việt Nam đệ trình cho Ban thư ký ASEANDanh mục TEL của mình gồm 1317 hay 40,9% tổng nhóm các mặt hàng chịu thuế.Hầu hết các mặt hàng thuộc TEL là hàng tiêu dùng và hàng mang tính chiến lượcquan trọng như xi măng, phân bón, bột giấy và giấy Phần lớn các mặt hàng này đềuđược bảo hộ bằng hạn chế định lượng và rào hàng phi thuế quan

Có hai vấn đề vương mắc liên quan đến Danh mục TEL là: Các nhóm mặthàng nào sẽ được chuyển sang Danh mục IL trong mỗi năm từ 1999 đến 2003? VàTiến trình giảm thuế tiếp theo xuống còn mức 0 - 5% vào năm 2006 sẽ như thế nào?

Co ba câu trả lời là tiếp trình giảm thuế tiếp theo sẽ được thực hiện sớm ( giảmtrước), thực hiện dần dần hoặc trì hoãn đến những năm cuối của thời hạn cho phép( giảm sau) Nếu lựa chọn cách giải sau thì có thể duy trì đợc khả năng bảo hộ các