Kỹ thuật và nghệ thuật phát huy tính tích cực của người học trong dạy học hiệu quả

Muốn dạy học hiệu quả việc đầu tiên GV phải trả lời được câu hỏi dạy cái này để làm gì và giúp HS trả lời câu hỏi học cái này để làm gì và để dạy học không nhồi nhét kiến thức và đạt đượ[r]

KỸ THUẬT VÀ NGHỆ THUẬT PHÁT HUY TÍNH TÍCH CỰC CỦA NGƯỜI HỌC TRONG DẠY HỌC HIỆU QUẢ PGS.TS ĐẶNG XUÂN HẢI

Chúng ta thường nói nhiều đến ĐMPPDH và trong lí luận dạy học cũng nêu tên nhiều PPDH “cũ”, “mới” Tất cả các PPDH có thể gom lại thành 3 nhóm PPDH chính đó là nhóm PPDH dùng lời (thuyết trình); nhóm PPDH thông qua tổ chức hoạt động học cho HS; nhóm PPDH thông qua thực hành, trải nghiệm Tính “tích cực” của PPDH phụ thuộc vào kỹ thuật phát huy “tính tích cực” của người học Tên PPDH không nói được nhiều nội dung của PPDH đó mà kỹ thuật triển khai chúng mới là vấn đề cần được trang bị cho GV Việc sử dụng bất cứ PPDH nào hay muốn huy động sự tham gia của người học trước tiên GV phải tạo được hứng thú cho người học.

1 TẠO HƯNG PHẤN CHO NGƯỜI HỌC

Muốn người học có hứng thú học tập người dạy phải là người biết truyền cảm hứng Một nhà sư phạm nước ngoài có nêu một quan điểm về dạy học hiệu quả đại ý là : “Học chỉ có thể hiệu quả khi người học tìm thấy niềm vui, sự hào hứng khi học và khi họ chìm đắm trong hoạt động nhận thức, sự đam mê học tập sẽ phát triển” [1]

1.1 Vài nét về cơ chế hưng phấn của người học khi tham gia học tập

Nhà sư phạm người Mỹ W Warrd có nói một câu:

“ Người thầy trung bình chỉ biết NÓI, người thầy giỏi biết GIẢI THÍCH, biết MINH HỌA, người thầy vĩ đại biết TRUYỀN CẢM HỨNG” Với những điều nêu trên cho chúng ta thấy muốn người học (HS) học có hiệu quả người thầy không chỉ biết giải thích, biết minh họa mà còn phải biết

truyền cảm hứng cho người học Truyền cảm hứng trong dạy học là một việc cần nhưng không dễ vì đây vừa là khoa học vừa là nghệ thuật

Trước hết chúng ta cần nhận thức được: Muốn người học có hứng thú phải giúp họ tìm được niềm vui khi tiếp nhận thông tin, muốn có niềm vui phải thấy được tính hữu dụng của nội dung học Cần thiết phải xây dựng ý thức

và tạo lập nhu cầu cho người học, từ đó giúp người học xác định đúng mục đích của việc học, xây dựng động cơ học tập và tạo động lực cho người học

là nền tảng của hứng phấn trong học tập Tuy nhiên bài viết này không đi sâu vào nội dung xây dựng động cơ và tạo động lực cho người học mà chỉ đi sâu vào kỹ thuật và nghệ thuật tạo hứng thú cho người học trên lớp học, đối với một bài học Cần nhận thức được rằng truyền cảm hứng cũng có yếu tố khoa học và tính nghệ thuật và phải có những kỹ thuật hợp lí

Vì sao truyền cảm hứng là khoa học ? Câu trả lời có được từ thấu hiểu “bộ máy học” của người học và cách kích thích vào vùng LIMBIC của bộ máy học

Một cách ngắn gọn bộ máy học là toàn bộ giác quan và hệ thần kinh của con người trong đó bộ “vi xử lí” chính là bộ não Bộ não với tư cách là một

bộ phận sinh học của một con người về cơ bản có cấu tạo giống nhau ở những người khác nhau; tuy nhiên khi nó trở thành bộ máy học thì nó khác nhau ở những con người khác nhau vì nó liên quan đến sự hưng phấn học và kiến thức sẵn có qua trải nghiệm hoặc do tích lũy ở từng con người không hoàn toàn giống nhau; chúng tôi mô tả “bộ máy học” ở hình trên với những chú thích đi kèm Lưu ý những chữ chú thích khi mô tả bộ máy học ở hình

và các mũi tên chỉ dẫn Mọi tác động vào các giác quan sẽ được hệ thần kinh chuyển lên não theo đường xanh lá mạ và viền đỏ bao bọc xung quanh tạo nên hệ LIMBIC Thông tin vào được vùng tím –vùng xử lí và lưu trữ kiến thức nếu nó vượt qua được hệ LIMBIC Khi vận hành bộ máy học sẽ xuất hiện hai rào cản mà trong tài liệu [1] gọi là rào cản L (vùng LIMBIC) và rào cản T (liên kết kiến thức của hai bán cầu não) Những người muốn hiểu sâu hai rào cản này xin tìm tài liệu “sư phạm tương tác”[1] để nghiên cứu kỹ; ở

đây chúng tôi giới thiệu ngắn gọn để tiện cho việc trình bày nội dung chủ yếu của bài viết này Rào cản L liên quan đến việc “đóng”, “mở” ở hệ limbic (vùng đỏ trên hình vẽ) Nếu người học thích học, có hứng thú học, chú ý, tập trung vào vấn đề đang học thì vùng Limbic này sẽ “mở”; ngược lại nó sẽ

“đóng” Nhiệm vụ của người dạy phải “cù” vào Limbic để người học thích học thông qua việc làm cho người học thấy được lợi ích của việc học; khơi gọi niềm vui trong hoạt động nhận thức và cỗ vũ sự tham gia tối đa từ người học khi tiếp nhận nội dung dạy học Muốn giảm thiểu rào cản T cần quan tâm đến “vùng phát triển gần” của người học [3]; chỉ ra được mối liên hệ của kiến thức mới cần tiếp nhận với kiến thức đã tích lũy trước đó hoặc tạo ra được các liên tưởng với các trải nghiệm liên quan đến kiến thức đang học thông qua huy động sự tham gia của người học vào bài học Với những vấn

đề nêu trên muốn tạo hứng thú cho người học phải hiểu cơ chế của việc học

và đó là khía cạnh khoa học của việc tạo hứng thú cho việc học ở người học

và đòi hỏi GV phải có kỹ thuật tạo hứng thú

1.2 Kỹ thuật và nghệ thuật tạo hứng thú cho người học

Chúng tôi sẽ trình bày một số nội dung liên quan đến kỹ thuật và nghệ thuật tạo hứng thú cho người học trên lớp học

a/ Khích thích tính tò mò nhận thức và chỉ cho người học lợi ích của nội dung học.

Việc đầu tiên là kích thích sự “tò mò nhận thức” thông qua tạo cho người học trạng thái “muốn biết” nội dung học; để người học “muốn biết” thì trước hết GV phải chỉ ra được lợi ích của nội dung mà người học tiếp nhận Người học phần lớn không phải đi học cho vui mà học để đạt mục đích nào đó Ở một nền GD người học học để lấy bằng cấp thì mục đích học vì điểm, vì đỗ đạt không phải là ít; tuy nhiên cũng có nhiều người học biết tiếp nhận nội dung học là để sử dụng cho học lên, cho cuộc sống và cho làm việc…GV

cần chỉ cho họ mục đích của kiến thức đang học để người học có cảm hứng học Mâu thuẫn trong nhận thức cũng là tác nhân gây “tò mò nhận thức” vì vậy giáo viên (GV) nên biết đem đến cho người học một số góc nhìn về một

sự vật, hiện tượng liên quan đến nội dung học để HS tranh luận, phản biện từ

đó chỉ cho họ “góc nhìn chính xác” để nhận thức nội dung này…

b/ Biết giao tiếp sư phạm hiệu quả, tạo được bầu không khí thân thiện trong lớp học.

Có câu chuyện như sau: một học sinh năm học trước còn là học sinh có kết quả cao về môn lịch sử, sang năm học này kết quả môn học đó quá kém Khi được hỏi nguyên nhân em đó trả lời: “năm ngoái em thích cô dạy môn lịch

sử vì cô tâm lí và quan tâm đến em nên em thích học môn lịch sử vì vậy kết quả cao; năm học này em không có cảm tình với cô dạy môn lịch sử vì cô này không thể hiện sự quan tâm và khi học em cảm thấy nặng nề nên em không thích học vì vậy kết quả môn học đó đi xuống” Câu chuyện trên cho thấy đôi khi học sinh thích học môn học do thích người dạy môn học đó và điều đầu tiên tạo hứng phấn cho người học người dạy phải tạo được sự thân thiện, yêu quý từ người học Giao tiếp sư phạm hiệu quả là phương tiện hữu hiệu cho vấn đề nêu trên Chúng tôi sẽ không trình bày lại nội dung của vấn

đề giao tiếp sư pham hiệu quả vì nếu quan tâm người đọc có thể tìm trong các giáo trình về tâm lí học sư phạm [4] Chúng tôi muốn lưu ý một số nội dung sau:

-Hãy nắm bắt thông tin về người học mà mình đang dạy, thông tin có thể là

sơ yếu lí lịch, là sở thích, là đặc điểm tính cách…và tận dụng cơ hội tiếp xúc

để thể hiện tình cảm và sự quan tâm đến HS, đặc biệt những học sinh “cá biệt”

-Thể hiện sự khách quan về tình cảm đối với học sinh Mặc dù con người là động vật có tình cảm, có tình cảm tích cực hay tiêu cực với HS là điều khó

tránh khỏi Tuy nhiên GV phải biết kiểm soát được cách cư xử với học sinh của mình để HS không có cảm giác phân biệt đối xử

-Sử dụng phương tiện giao tiếp hiệu quả Ngôn ngữ và cử chỉ của GV ảnh hưởng lên cảm tình của HS với GV Những GV biết sử dụng ngôn ngữ hợp

lí với giọng nói biểu cảm và ánh mắt thân thiện, cử chỉ thể hiện sự mô phạm

sẽ có tác động tốt; những GV thẳng thắn vạch ra các điểm sai của HS với lời

lẽ nhẹ nhàng, từ tốn và đầy sự thân mật thông qua đối thoại vui vẻ sẽ được các em đón nhận Đặc biệt không được thể hiện tính thiên vị trong giao tiếp

sư phạm; hãy thể hiện bằng lời nói hay cử chỉ cho mọi học sinh trong lớp thấy tất cả các HS đều được ghi nhận giá trị và tôn trọng

c/ Sử dụng các PPDH và các kỹ thuật dạy học phát huy tính tích cực của người học

Sự hưng phấn của người học có thể diễn biến theo hình sin, sau một quảng thời gian cỡ 10 phút nếu không có thao tác “kích”, hưng phấn có thể đi xuống và nếu xuống quá ngưỡng thì khó duy trì sự hưng thú học tập nên phải liên tục kích thích thông qua các thủ thuật sau:

- Nên “công não” thông qua các câu hỏi điền khuyết hay tìm ô chữ với nội dung liên quan đến đơn vị kiến thức cần chuyển tải

- Nên tạo dựng những câu chuyện pha chút hài hước thể hiện một khía cạnh nội dung đang chuyển tải, cần sử dụng kỹ thuật, nghệ thuật kể chuyện có hình tượng, có ngữ điệu để cuốn hút người học

Trong dạy học lựa chọn PPDH tích cực để triển khai hoạt động học tập của người học là một cách tạo hứng thú học tập hữu hiệu Hiện nay phương pháp dạy học dựa trên vấn đề hay phương pháp “bàn tay nặn bột” thường dùng để lôi cuốn người học vào hoạt động học và là PPDH kích thích được hưng phấn học của người học nếu GV biết tổ chức tốt Ví dụ với PP “bàn tay nặn bột” nếu GV biết chọn vấn đề, chủ đề (tất nhiên liên quan đến nội dung

học) để HS hay nhóm HS tự xây dựng thành các câu hỏi nội dung rồi sau đó

GV tích hợp thành một số câu hỏi mở để các nhóm đề ra phương án, giả thuyết và thực nghiệm tìm tòi câu trả lời và cùng GV chọn phương án giải quyết tối ưu Với pha tiến hành thực nghiệm, tìm tòi, nghiên cứu cần giao nhiệm vụ cho từng nhóm hoạt động “tự do sáng tạo” với sự “can thiệp hợp lí” của GV Với hoạt động như vậy thời gian hưng phấn sẽ được duy trì lâu hơn nếu GV biết xúc tác đúng lúc, đúng chỗ Ngay cả khi hoạt động nghiên cứu, thử nghiệm kết thúc, ở công đoạn HS trình bày những khám phá hay trình bày minh chứng thuyết phục GV cũng phải là người đạo diễn sao cho

sự tham gia là tối đa cho cho các thành viên trong nhóm GV biết đặt ra các câu hỏi dẫn dắt hay gợi ý minh họa gắn với trải nghiệm của người học để lôi kéo HS tham gia tranh luận ôn hòa Với cách tổ chức lớp học như vậy chắc chắn lớp học sẽ có hưng phấn và HS học sẽ có kết quả

2 MUỐN HUY ĐỘNG SỰ THAM GIA CỦA NGƯỜI HỌC VÀO BÀI HỌC (hay muốn phát huy tính tích cực của người học) CẦN CÓ KỸ THUẬT VÀ NGHỆ THUẬT

Như trên chúng ta đã trao đổi, muốn người học (NH) có hứng thú tham gia phải tạo được niềm vui khi tiếp nhận thông tin, muốn có niềm vui họ phải thấy được tính hữu dụng của nội dung học Nếu trong lớp người học tự nguyện giơ tay xung phong phát biểu điều đó chứng tỏ họ có hứng thú học tập; tuy nhiên số này không nhiều Chúng ta nói nhiều đến đổi mới phương pháp, bản chất của đổi mới phương pháp là chuyển từ dạy học theo kiểu truyền thụ một chiều, áp đặt sang dạy học huy động được sự tham gia tích cực vào bài học của người học (NH) từ đó tạo tính tích cực, chủ động tự chiếm lĩnh nội dung học ở người học Chúng tôi có điều tra người học về mức độ tham gia của họ đối với bài học, câu trả lời của hơn 50% người học

được hỏi là “không tích cực lắm” Vài con số nếu trên cho thấy việc huy động sự tham gia của người học vào bài học cần có kỹ thuật và nghệ thuật

để lôi kéo được đa số người học tham gia tích cực vào bài học

2.1 Vài nét về cơ sở khoa học của việc tham gia của người học vào bài học

Sự tham gia của người học vào bài học rất đa dạng, nó có thể là nêu thắc mắc khi tiếp nhận kiến thức mới, có thể là sự trao đổi, tranh luận, phản biện

ý kiến khi học và cũng có thể là làm việc theo nhóm để giải quyết các nhiệm vụ học tập mà giáo viên (GV) giao cho.v.v Tuy nhiên không phải GV nào cũng huy động được sự tham gia tích cực và có hiệu quả ở người học vì huy động sự tham gia của người học vừa là khoa học, vừa là nghệ thuật

-Yếu tố khoa học của sự tham gia của người học: Tư duy có quy trình của

nó Tư duy bắt đầu xuất hiện khi đối mặt với một vấn đề nhận thức mà người học phải giải quyết, phải chiếm lĩnh Sự tham gia tích cực của người học vào quá trình tiếp nhận nội dung học sẽ tạo điều kiện cho người học có cơ hội so sánh, liên tưởng mà trong lí luận dạy học gọi là “đồng hóa” kiến thức; trên

cơ sở đồng hóa kiến thức đó quá trình liên kết kiến thức cũ và mới dẫn nhập

sẽ được thực hiện và kiến thức mới được định danh và lưu trữ (trong LLDH dùng thuật ngũ “điều ứng”) [1] Sự tham gia càng tích cực, chủ động quá trình “đồng hóa-điều ứng” thực hiện càng hiệu quả

2.2 Kỹ thuật và nghệ thuật huy động sự tham gia của người học

Yếu tố nghệ thuật và kỹ thuật (đôi khi còn gọi là thủ thuật) của huy động sự tham gia của người học nằm ở kỹ năng sư phạm và khả năng truyền cảm hứng của người dạy.Việc nêu nhiệm vụ học tập rõ ràng và gợi ý khéo léo sẽ kích thích được sự tham gia của người học

• Trong tài liệu [2] (“Nghệ thuật và khoa học của dạy học” của Robert J Marzano

do Nguyễn Hữu châu dịch-NXBGDVN, 2011) có nêu 5 yếu tố có thể huy động sự tham gia của người học vào bài học; đó là Nhiệt huyết của GV; Thông tin thiếu

(điền khuyết); Cái TÔI của người học; Áp lực nhẹ và cuối cùng là tranh luận và cạnh tranh ôn hòa

Chúng tôi sẽ không trình bày lại quan điểm của tác giả của sách [2] mà nhấn mạnh yếu tố kỹ thuật và nghệ thuật trong huy động sự tham gia của người học vào bài học

1/Muốn người học tham gia hiệu quả GV phải biết giao nhiệm vụ rõ ràng cho người học Cùng một vấn đề học tập có thể nhìn nhận ở nhiều góc cạnh

và mỗi góc nhìn có thể phát hiện một khía cạnh nào đó của vấn đề Hãy trao cho người học quyền lựa chọn góc nhìn và trợ giúp họ xây dựng và kiểm nghiệm giả thuyết về nội dung vấn đề của bài học Để trên lớp người học có thể tham gia, GV nên yêu cầu và hướng dẫn người học tự học ở nhà và tìm minh chứng cho kết luận nội dung đang nghiên cứu có liên quan với kiến thức chung đã học hoặc liên quan đến trải nghiệm của người học trong cuộc sống hàng ngày Việc này làm tốt nhất là trước và sau buổi học để khi học trên lớp người học có thể chủ động tham gia Nên vận dụng một số gameshow trên truyền hình vào dạy học, ví dụ, bắt đầu bằng câu hỏi có tính

“trò chơi” như tìm ô chữ, chọn phương án đúng (chiếc nón kỳ diệu!) …để khởi động lớp học và khuyến khích mọi cánh tay giơ lên; trường hợp không

có cánh tay nào giơ lên phải có gợi ý hợp lí để tạo thân thiện; trong trường hợp nhiều cánh tay giơ lên hãy ưu tiên người ít giơ tay trước đó

2/Muốn người học tham gia tích cực GV phải biết phản hồi sự tham gia với nghệ thuật sư phạm cao Việc đầu tiên là phải biết nêu vấn đề, đặt câu hỏi có

tính kích thích sự tò mò nhận thức, phù hợp với nhiệm vụ học tập của bài học và nhiệm vụ đã giao về nhà trước buổi học Sau màn khởi động bằng cách vận dụng gameshow trên truyền hình như trên đã đề cập; cần cho người học tham gia vào các bài tập và giải quyết vấn đề Hãy khuyến khích người học thắc mắc, nêu câu hỏi trước và trong quá trình tham gia Hãy cho người

học thể hiện quan điểm (cái TÔI) của mình về những đợn vị kiến thức trong nội dung bài học Hãy tạo bầu không khí thân thiện cỗ vũ mọi học sinh trong lớp học khi huy động sự tham gia của người học Một nghệ thuật quan trọng trong huy động sự tham gia là cách phản hồi các ý kiến phát biểu của người học và cách nhận xét kết quả giải quyết vấn đề của người học Mọi cánh tay giơ lên trong lớp học đều là những cánh tay đẹp và điều đầu tiên là ghi nhận (có nhiều cách ghi nhận tế nhị để cỗ vũ cánh tay giơ lên) Câu trả lời “đúng ý GV” thường được GV khen hết cỡ! Câu trả lời sai ý GV hay sai sách thường bị GV dùng chữ “sai” để trả lời người học sau khi người học phát biểu Cả hai cách ứng xử như trên đều thiếu tính nghệ thuật Câu trả lời đúng hiển nhiên phải khảng định đúng nhưng nên dùng từ sao cho người phát biểu và những HS khác thấy được sự cỗ vũ khi tham gia Kinh nghiệm cá nhân tôi khi HS trả lời đúng “đáp án” hiển nhiên có khen nhưng không dừng lại ở đó

mà phải có thêm câu bình luận: đó là đáp án được sách viết, còn có ý kiến nào khác không (Vì cuộc sống phong phú hơn sách hiều!) Với những em trả lời “sai đáp án” câu nhẹ nhàng nhất là “chưa đúng” hay “đây là một góc nhìn nhưng chưa chính xác”…để không đụng đến cái “TÔI” và làm thui chột tính tích cực tham gia của người học Sự tích cực và thụ động có hiệu ứng lây lan Nên tạo sự cạnh tranh ôn hòa thông qua tưởng thưởng ví dụ một cánh tay giơ lên với câu trả lời đúng được 2 ngôi sao, phát biểu chính xác một phần, 1 ngôi sao, chưa đúng vẫn được ½ ngôi sao vì tinh thần xung phong!

và phong cấp bậc úy đến tướng cho người học vào cuối buổi học, cuối tuần học, cuối kỳ học…Trong một lớp học sôi nổi được cỗ vũ sự tham gia sẽ huy động được nhiều học sinh tham gia, ngược lại rất khó huy động học sinh tham gia Sự nhiệt huyết của GV, khả năng truyền cảm hứng của GV rất quan trọng trong sự huy động tham gia của người học vào bài học