"Pháp luật về doanh nghiệp nhà nước hoạt động công ích - thực trạng và các giải pháp đổi mới" là một đề tài nghiên cứu tương đối mới và phức tạp, bởi vì, nghiên cứu pháp [r]
Trang 1ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
KHOA LUẬT
NGUYỄN QUANG VỸ
PHÁP LUẬT VỀ DOANH NGHIỆP NHÀ NƯỚC HOẠT ĐỘNG CÔNG ÍCH - THỰC TRẠNG VÀ CÁC
GIẢI PHÁP ĐỔI MỚI
Chuyên ngành: Luật kinh tế
Mã số: 50515 Luận văn Thạc sỹ khoa học Luật Hướng dẫn khoa học: TS Nguyễn Minh Mẫn
HÀ NỘI, NĂM 2002
Trang 2LỜI MỞ ĐẦU
Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ VI của Đảng Cộng sản Việt Nam năm 1986 đã đánh dấu một bước tiến quan trọng của sự phát triển mọi mặt của đời sống kinh tế xã hội của đất nước ta Với Đại hội này, Đảng ta đã chủ trương chuyển nền kinh tế từ tập trung, quan liêu, bao cấp sang nền kinh tế thị trường có sự quản lý của Nhà nước theo định hướng XHCN Theo cơ chế kinh tế mới, các chủ thể kinh doanh, trong đó có DNNN đã chuyển mình sang một môi trường kinh doanh mới với nhiều thuận lợi và thách thức Một mặt, loại hình doanh nghiệp này vừa được Đảng và Nhà nước ta thừa nhận là
hệ thống doanh nghiệp thuộc thành phần kinh tế then chốt, giữ vai trò chủ đạo của nền kinh tế Mặt khác, DNNN cũng phải đương đầu với nhiều vấn
đề do bản thân nền kinh tế thị trường mang lại như: vấn đề bình đẳng cạnh tranh giữa các loại hình doanh nghiệp, về trình độ, năng lực kinh doanh, cũng như các vấn đề công nghệ, trang thiết bị và đặc biệt là trình độ quản lý doanh nghiệp… Nhiều mâu thuẫn trong nền kinh tế xuất hiện, trong đó giải quyết có hiệu quả những vấn đề đặt ra giữa mục tiêu kinh tế và xã hội đã trở thành một đòi hỏi cấp bách.Trước tình hình đó, Nhà nước phải làm gì để thực hiện tốt cả hai nhiệm vụ nói trên? Đây cũng là đề tài mà nhiều nhà quản
lý, nhà kinh tế, đặc biệt được các nhà khoa học pháp lý quan tâm nghiên cứu
Hiểu rõ DNNN hoạt động công ích là gì và phạm vi hoạt động của nó đến đâu, vai trò của Nhà nước trong mối quan hệ với các hoạt động công ích như thế nào đang là một chủ đề hấp dẫn cần được nghiên cứu đầy đủ và đưa
ra các giải pháp hiệu quả
1 Tính cấp thiết của đề tài
Ngày 20 tháng 4 năm 1995, Quốc hội nước Cộng hoà XHCN Việt Nam thông qua Luật doanh nghiệp Nhà nước Đạo luật này có hiệu lực từ ngày 30 tháng 4 năm 1995 Một trong những điểm mới của đạo luật này là lần đầu tiên pháp luật nước ta có sự phân biệt rõ hơn giữa hai loại hình DNNN, đó là DNNN hoạt động kinh doanh và DNNN hoạt động công ích, trong đó, thuật
Trang 3ngữ DNNN hoạt động công ích được ghi nhận trong Luật đã thể hiện được
sự quan tâm nhiều hơn, cũng như sự nhìn nhận sâu sắc hơn về ý nghĩa, vai trò của loại hình doanh nghiệp này Hơn thế nữa, ngày 2 tháng 10 năm 1996, Chính phủ đã ban hành Nghị định 56/CP quy định chi tiết tổ chức và hoạt động của các DNNN hoạt động công ích Trên cơ sở Luật DNNN và Nghị định 56, nhiều Bộ, ngành đã ban hành các văn bản pháp quy điều chỉnh các quan hệ liên quan đến DNNN hoạt động công ích Thực tiễn hơn 6 năm thực hiện đã chứng minh rằng: Luật doanh nghiệp nhà nước và các văn bản pháp luật nói trên đóng một vai trò quan trọng trong hệ thống các văn bản pháp luật Việt Nam từ trước đến nay điều chỉnh loại hình DNNN Với việc áp dụng các văn bản pháp luật này, DNNN nói chung, DNNN hoạt động công ích nói riêng đã chi phối được những ngành, lĩnh vực then chốt và sản phẩm thiết yếu của nền kinh tế, góp phần chủ yếu để kinh tế nhà nước thực hiện được vai trò chủ đạo, ổn định và phát triển kinh tế xã hội, từng bước đi vào hoạt động ổn định, đóng vai trò là lực lượng quan trọng trong thực hiện chính sách xã hội, khắc phục hậu quả thiên tai và bảo đảm nhiều sản phẩm, dịch vụ công ích thiết yếu cho xã hội, quốc phòng, an ninh, ngày càng thích ứng với cơ chế thị trường1…
Tuy nhiên, bên cạnh những mặt tích cực đã đạt được, quá trình thực hiện Luật DNNN cũng như các văn bản dưới luật nói trên đã nảy sinh những những vấn đề cần phải quan tâm: DNNN nói chung còn nhiều hạn chế, yếu kém, có mặt rất nghiêm trọng như: quy mô còn nhỏ, cơ cấu còn nhiều bất hợp lý, chưa tập trung vào những ngành, lĩnh vực then chốt; trình độ công nghệ còn nhiều lạc hậu, quản lý còn yếu kém, chưa thực sự tự chủ2… Mặt khác, các cơ quan quản lý nhà nước trong quá trình điều hành đã gặp nhiều
1 Đảng Cộng sản Việt Nam, Nghị quyết Trung ương 3, khóa IX
2 Đảng Cộng sản Việt Nam, Nghị quyết Trung ưong 3, Khoá IX
Trang 4vướng mắc, một số DNNN còn lúng túng trong việc xác định loại hình doanh nghiệp của mình, đặc biệt là việc xác định loại hình DNNN hoạt động công ích Nhiều doanh nghiệp về mô hình tổ chức hoạt động sản xuất là DNNN hoạt động kinh doanh, nhưng thực tế lại hoạt động vì lợi ích chung của xã hội; có những doanh nghiệp được thành lập để thực hiện chức năng công ích cũng như một số đơn vị hành chính sự nghiệp của Nhà nước lại có nguồn thu từ các hoạt động của mình Chính vì vậy, thời gian qua, Nhà nước
ta đã có chủ trương sắp xếp, đổi mới tổ chức hoạt động DNNN, trong đó có việc hoàn thiện hệ thống các quy phạm pháp luật điều chỉnh tổ chức và hoạt động của DNNN hoạt động công ích, nhằm nâng cao hiệu quả hoạt động của loại hình doanh nghiệp này
Từ đó, một loạt các vấn đề đặt ra cần được nghiên cứu để làm sáng tỏ như sự cần thiết phải có DNNN hoạt động công ích; phân biệt giữa DNNN hoạt động công ích và DNNN hoạt động kinh doanh; làm thế nào để nâng cao hiệu quả hoạt động của DNNN hoạt động công ích; về tổ chức, hoạt động của DNNN hoạt động công ích như thế nào cho hiệu quả…
Xuất phát từ tình hình đó, chúng tôi chọn "Pháp luật về Doanh nghiệp nhà nước hoạt động công ích - Thực trạng và các giải pháp đổi mới" làm Luận văn Cao học luật vì tính bức xúc cả về phương diện lý luận và thực tiễn của vấn đề
2 Tình hình nghiên cứu đề tài
Trước khi Luật DNNN ra đời, ở nước ta chưa có sự nhận thức rõ ràng
về loại hình DNNN hoạt động công ích nên chưa có sự quan tâm nghiên cứu thực sự nhằm xây dựng luận cứ khoa học cho việc hoạch định chính sách và
cơ chế quản lý riêng đối với loại hình doanh nghiệp này Mặt khác, cơ chế kinh tế thị trường còn là vấn đề mới đang đặt ra nhiều thách thức đối với cơ
Trang 5chế quản lý ở Việt Nam Các vấn đề kinh tế - xã hội trong những năm đầu của nền kinh tế thị trường đang đặt ra một cách bức xúc đã hướng sự chú ý của các nhà hoạch định chính sách kinh tế, pháp luật cũng như các nhà nghiên cứu trước hết vào các loại hình doanh nghiệp ngoài quốc doanh của nền kinh tế thị trường hoặc loại hình DNNN hoạt động kinh doanh Nhu cầu
về sự phát triển đồng bộ giữa hai loại hình DNNN hoạt động công ích và DNNN hoạt động kinh doanh trong những năm đầu đổi mới còn chưa bộc lộ
rõ, chưa thực sự gây chú ý đối với các nhà nghiên cứu Vì vậy, cho đến nay, nhiều đề tài nghiên cứu về DNNN mới chỉ tập trung vào DNNN nói chung hoặc DNNN hoạt động kinh doanh nói riêng Kiến thức và kinh nghiệm nước ngoài về DNNN hoạt động công ích được giới thiệu ở nước ta chủ yếu
là kết hợp lồng ghép vào nội dung doanh nghiệp hoặc DNNN nói chung mà chưa có nhiều công trình nghiên cứu, đề cập một cách có hệ thống và tập trung vào các quy định của pháp luật điều chỉnh các mối quan hệ liên quan đến DNNN hoạt động công ích cũng như cơ chế quản lý đối với loaị hình doanh nghiệp này
Cơ chế quản lý kinh tế kế hoạch hoá tập trung trước đây chưa đòi hỏi
có sự phân tách giữa hai mô hình DNNN hoạt động công ích và DNNN hoạt động kinh doanh, trong khi cơ chế kinh tế thị trường theo định hướng XHCN thực sự đòi hỏi cần phải có sự phân định và chính sách quản lý riêng giữa loại hình DNNN hoạt động kinh doanh và DNNN hoạt động công ích nhằm đảm bảo không những quyền tự chủ của doanh nghiệp trong hoạt động sản xuất kinh doanh mà còn phải đảm bảo lợi ích chung của xã hội Đặc biệt, trong vài năm gần đây, với những mặt trái của nền kinh tế thị trường đang có
xu hướng gia tăng, sự phân hoá giàu nghèo, các lợi ích chung của xã hội không được quan tâm đúng mức đòi hỏi cần phải có sự điều chỉnh, định
Trang 6hướng của Nhà nước Pháp luật là một trong những công cụ rất quan trọng
để nhà nước thực hiện chức năng này Việc hoàn thiện pháp luật điều chỉnh từng loại hình doanh nghiệp là điều kiện để tạo lập nên một hành lang pháp
lý cho doanh nghiệp hoạt động, đặc biệt là những chính sách đảm bảo lợi ích chung của xã hội được Nhà nước cụ thể hoá trong các văn bản pháp luật điều chỉnh các mối quan hệ xã hội liên quan đến DNNN hoạt động công ích
3 Mục đích và nhiệm vụ của đề tài
Trong bản luận văn này, tác giả có ý định:
- Phân tích những vấn đề có tính lý luận và thực tiễn đang đặt ra từ nội dung của pháp luật về DNNN hoạt động công ích, cũng như từ thực tiễn thực hiện các quy định pháp luật này
- Trên cơ sở những vấn đề có tính lý luận và thực tiễn triển khai thực hiện pháp luật về DNNN hoạt động công ích, luận văn sẽ lần lượt giải quyết các vấn đề đặt ra bằng việc đề xuất các kiến nghị cũng như các giải pháp tiếp tục hoàn thiện và thực hiện pháp luật về DNNN hoạt động công ích
Từ việc nghiên cứu đó, luận văn có những đóng góp chủ yếu như sau:
- Tổng hợp, phân tích và làm rõ những vấn đề lý luận chung như: những quan niệm về DNNN, hoạt động công ích và DNNN hoạt động công ích, vai trò và sự cần thiết phải có DNNN hoạt động công ích, vai trò của nhà nước đối với hoạt động công ích nói chung, DNNN hoạt động công ích nói riêng
- Giúp phân biệt được giữa hai loại hình DNNN hoạt động kinh doanh
và DNNN hoạt động công ích, từ đó xây dựng cơ chế quản lý thích hợp đối với từng loại hình doanh nghiệp
Trang 7- Tìm ra những điểm phù hợp và chưa phù hợp trong pháp luật về DNNN hoạt động công ích, từ đó đưa ra phương hướng và giải pháp nhằm hoàn thiện pháp luật điều chỉnh loại hình doanh nghiệp này
4 Phương pháp nghiên cứu của đề tài
Cơ sở phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu của đề tài là lý luận của chủ nghĩa Mác-Lê Nin và tư tưởng Hồ Chí Minh về nhà nước và pháp luật, chủ nghĩa duy vật biện chứng, chủ nghĩa duy vật lịch sử, phép biện chứng duy vật và những văn kiện của Đảng Cộng sản Việt Nam đề cập đến việc hoàn thiện và đổi mới hệ thống pháp luật về DNNN hoạt động công ích
Đề tài cũng sử dụng những phương pháp nghiên cứu khoa học chủ yếu như: phương pháp phân tích, tổng hợp, thống kê xã hội học và chứng minh; phương pháp lịch sử, logíc pháp lý, phương pháp hệ thống, so sánh, quy nạp và diễn dịch
5 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu của đề tài
"Pháp luật về doanh nghiệp nhà nước hoạt động công ích - thực trạng
và các giải pháp đổi mới" là một đề tài nghiên cứu tương đối mới và phức tạp, bởi vì, nghiên cứu pháp luật về DNNN hoạt động công ích là: phải nghiên cứu những vấn đề cơ bản của pháp luật về DNNN nói chung, đồng thời, phải xem xét những đặc điểm pháp lý của DNNN hoạt động công ích, phân biệt nó với loại hình DNNN hoạt động kinh doanh cũng như các loại hình doanh nghiệp khác Xuất phát từ mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu, đề tài tập trung nghiên cứu các vấn đề pháp luật về DNNN hoạt động công ích trên cơ sở:
Trang 8- Hệ thống các quy phạm pháp luật điều chỉnh loại hình DNNN nói chung, pháp luật điều chỉnh DNNN hoạt động công ích nói riêng và các quy phạm pháp luật khác có liên quan
- Những vấn đề đặt ra trong thực tiễn triển khai thực hiện pháp luật về DNNN hoạt động công ích kể từ khi Luật DNNN được ban hành và có hiệu lực, làm căn cứ khoa học và thực tiễn cho việc nghiên cứu
Từ việc nghiên cứu này, đề tài tìm ra những điểm chưa phù hợp của pháp luật với thực tiễn, những điểm pháp luật còn bỏ ngỏ nhằm đề xuất, kiến nghị những phương hướng và giải pháp cơ bản cho việc hoàn thiện pháp luật
về DNNN hoạt động công ích
6 Bố cục của luận văn
Xuất phát từ mục đích, nhiệm vụ, đối tượng và phạm vi nghiên cứu như
đã nêu trên, luận văn được trình bầy với những nội dung cơ bản như sau: Chương 1: Những vấn đề chung về doanh nghiệp nhà nước hoạt động công ích
Chương 2: Thực trạng điều chỉnh pháp luật đối với doanh nghiệp nhà nước hoạt động công ích
Chương 3: Phương hướng và giải pháp đổi mới pháp luật về doanh nghiệp nhà nước hoạt động công ích
Trang 9TÀI LIỆU THAM KHẢO
I Văn kiện của Đảng Cộng sản Việt Nam:
1 Báo cáo chính trị Đại hội VI của Đảng Cộng sản Việt Nam, NXB Sự thật,
Hà Nội, 1987
2 Chiến lược ổn định phát triển kinh tế - xã hội đến năm 2000, NXB Sự thật Hà Nội 1991
3 Cương lĩnh xây dựng đất nước trong thời kỳ quá độ lên Chủ nghĩa xã hội, NXB Sự thật, Hà Nội 1999
4 Văn kiện Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ VI, NXB Sự thật, Hà Nội 1987
5 Văn kiện Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ VII, NXB Sự thật, Hà Nội
1991
6 Văn kiện Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ VIII, NXB Chính trị Quốc gia,
Hà Nội 1996
7 Văn kiện Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ IX, NXB Chính trị Quốc gia,
Hà Nội 2001
8 Nghị quyết Trung ương ba Khoá IX của Đảng Cộng sản Việt Nam
II Văn bản pháp luật:
1 Hiến pháp nước Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam năm 1992
2 Luật doanh nghiệp nhà nước năm 1995
3 Luật doanh nghiệp năm 1999
4 Luật phá sản doanh nghiệp năm 1994
5 Luật ngân sách Nhà nước năm 1996
6 Những qui định về thành lập và giải thể doanh nghiệp nhà nước, Uỷ ban
Kế hoạch Nhà nước, Hà Nội, 1992
7 Nghị định 388/HĐBT ngày 20.11.1991 của Hội đồng Bộ trưởng về việc ban hành qui chế về thành lập và giải thể doanh nghiệp nhà nước
8 Nghị định 15/CP ngày 2.3.1993 của Chính phủ về nhiệm vụ, quyền hạnh của các Bộ trong lĩnh vực quản lý kinh tế
Trang 109 Nghị định số 50/CP ngày 28.8.1996 của Chính phủ về việc thành lập, tổ chức lại, giải thể và phá sản DNNN
10 Nghị định 56/CP ngày 2.10.1996 của Chính phủ về doanh nghiệp nhà nước hoạt động công ích
11 Nghị định số 44/CP ngày 29.6.1998 của Chính phủ về việc chuyển doanh nghiệp nhà nước thành công ty cổ phần
12 Quyết định 58/2002 ngày 26.4.2002 của Thủ tướng Chính phủ về ban hành tiêu chí, danh mục phân loại doanh nghiệp nhà nước và Tổng công
ty nhà nước
13 Chỉ thị số 16/1998/CT-TTg của Thủ tướng Chính phủ về giải quyết những kiến nghị của các doanh nghiệp nhà nước
14 Chỉ thị số 12/1999/CT-TTg của Thủ tướng Chính phủ về việc tổng kết thực hiện Luật doanh nghiệp nhà nước
15 Thông tư 01 BKH/DN ngày 29.1.1997 của Bộ Kế hoạch và Đầu tư hướng dẫn thực hiện Nghị định số 56/CP ngày 2.10.1996 của Chính phủ
về doanh nghiệp nhà nước hoạt động công ích
16 Thông tư số 06 TC/TCDN ngày 24.2.1997 của Bộ Tài chính về việc hướng dẫn chế độ quản lý tài chính đối với doanh nghiệp nhà nước hoạt động công ích
17 Thông tư số 68 TC/TCDN ngày 25.9.1997 của Bộ Tài chính hướng dẫn việc quản lý sử dụng một số khoản hỗ trợ tài chính của Nhà nước đối với doanh nghiệp nhà nước
III Một số văn bản của các Bộ, ngành:
1 Ban đổi mới quản lý doanh nghiệp trung ương, Báo cáo tình hình thực hiện Chỉ thị số 16/1998/CT-TTg của Thủ tướng Chính phủ về giải quyết những kiến nghị của các doanh nghiệp nhà nước
2 Bộ kế hoach và Đầu tư, Báo cáo tóm tắt những nội dung chủ yếu của Đề
án sửa đổi, bổ sung Luật doanh nghiệp nhà nước, tháng 12 năm 1999