Pháp luật về an ninh cá nhân của phạm nhân trước tác động của cuộc cách mạng công nghiệp 4.0

Trong trại giam, phạm nhân là đối tượng yếu thế, chịu sự quản lý, giam giữ của cán bộ trại giam, do đó, cũng cần có những quy định dành riêng cho cán bộ trại giam trong việc đối[r]

Trang 1

PHÁP LUẬT VỀ AN NINH CÁ NHÂN CỦA PHẠM NHÂN

TRƯỚC TÁC ĐỘNG CỦA CUỘC CÁCH MẠNG CÔNG NGHIỆP 4.0

NCS Nguyễn Đức Hoà

(Đại học Luật Hà Nội)

Tóm tắt: Trong điều kiện bị quản lý, giam giữ và với một môi trường

sống phức tạp, tập trung nhiều đối tượng “cộm cán”, “giang hồ”, “anh chị”, lại phải sống trong cảnh chật chội và nhiều thiếu thốn, an ninh cá nhân của phạm nhân bị xâm phạm và đe dọa xâm phạm từ nhiều phía, cả từ phía phạm nhân khác, cán bộ trại giam và từ chính yếu tố chủ quan của cá nhân phạm nhân Dưới tác động của Cuộc Cách mạng công nghiệp 4.0, an ninh cá nhân của phạm nhân sẽ có những biến đổi cả theo chiều hướng tích cực và chiều hướng tiêu cực,

và điều đó đòi hỏi pháp luật về an ninh cá nhân của phạm nhân ở Việt Nam cũng phải có những sự thay đổi cho phù hợp với bối cảnh mới của thời đại, vừa đáp ứng yêu cầu bảo đảm sự an toàn về thân thể, tính mạng, sức khỏe, nhân phẩm, danh dự vừa không xâm phạm đời sống riêng tư của phạm nhân trong quá trình chấp hành án phạt tù tại trại giam

1 An ninh cá nhân của phạm nhân và pháp luật về an ninh cá nhân của phạm nhân

An ninh cá nhân nằm trong an ninh con người của phạm nhân An ninh con người của phạm nhân bao gồm các khía cạnh về an ninh kinh tế, an ninh lương thực, an ninh sức khỏe, an ninh môi trường, an ninh cá nhân, an ninh cộng đồng và

an ninh chính trị Trong các yếu tố đó thì suy cho cùng, an ninh cá nhân là yếu tố giữ vị trí quan trọng nhất, bởi lẽ, thân thể, tính mạng, sức khỏe, nhân phẩm, danh dự của phạm nhân không được bảo đảm thì các khía cạnh khác cũng không có điều kiện để thực hiện Trong khi đó, “Thiết kế của nhiều nhà tù là tạo ra những nơi mà ở đó tù nhân có thể tụ họp mà không bị theo dõi Điều này rất có thể là một nguồn đe dọa tiềm tàng đối với cả sự an toàn của nhà tù và sự an toàn của từng tù nhân”307

An ninh cá nhân của phạm nhân là sự an toàn về thân thể, tính mạng, sức khỏe, nhân phẩm, danh dự của phạm nhân trong quá trình chấp hành án phạt tù tại trại giam, cơ sở giam giữ khác Trong trại giam, an ninh cá nhân của phạm nhân bị

đe dọa bởi những nguy cơ bạo lực, bao gồm bạo lực về thân thể và bạo lực về tinh thần, trong đó chủ yếu là bạo lực về thân thể Các nguy cơ bạo lực về thân thể mà phạm nhân có thể phải đối mặt là bị giết hại, tra tấn, đánh đập, hành hạ, buộc lao động khổ sai Ngoài ra, hiện tượng xâm hại, lạm dụng tình dục trong trại giam

307 Andrew Coyle (2007), Nhân quyền trong công tác quản lý trại giam - Cẩm nang cho cán bộ trại giam

(Tài liệu tham khảo nước ngoài), Trung tâm quốc tế nghiên cứu về trại giam, Học viện Cảnh sát nhân

dân dịch và hiệu đính, trang 154

Trang 2

cũng rất dễ xảy ra “Điều này có thể là bị cưỡng ép, ép buộc hay là sự đổi chác lấy một độc quyền nào đó Trong một số trường hợp, người vi phạm có thể là nhân viên trại giam hay phổ biến hơn là những tù nhân khác”308 Đối tượng dễ bị tổn thương là phụ nữ và trẻ em

Trong môi trường trại giam, phạm nhân do phải chịu cảnh bị giam giữ, gò bó, mất tự do, nhiều phạm nhân bị giam chung trong một phòng giam, lại gồm những con người đã từng bất tuân theo pháp luật và quy tắc cộng đồng, nhiều người

là côn đồ hung hãn, tâm lý liều lĩnh, tính khí nóng nảy, bột phát, vì vậy rất dễ nảy sinh các hành vi vi phạm pháp luật, thậm chí xâm phạm tính mạng, thân thể, sức khỏe, nhân phẩm, danh dự của phạm nhân khác

Khi một người mới vào tù, điều họ rất sợ là sự không an toàn trong trại giam, trong đó phần lớn và chủ yếu là sợ bị bạn tù đánh Tuy vậy, cũng có trường hợp phạm nhân mới vào tù lại đem lại nguy cơ mất an ninh cá nhân cho các phạm nhân khác Thường thì đó là những phạm nhân côn đồ hung hãn, có sức khỏe, tính liều lĩnh và coi thường pháp luật Do đó, vấn đề bảo đảm an ninh cá nhân là rất quan trọng đối với những người lần đầu vào tù và giai đoạn mới vào tù

Pháp luật về an ninh cá nhân của phạm nhân là những quy định nhằm bảo đảm cho phạm nhân được an toàn về thân thể, tính mạng, sức khỏe, không bị bạo lực, tra tấn, lao động khổ sai, bị đánh đập, hành hạ trong quá trình chấp hành án tại trại giam và cơ sở giam giữ khác Pháp luật về an ninh cá nhân của phạm nhân góp phần xây dựng môi trường trại giam an toàn, đó là điều quan trọng để bảo đảm an ninh con người cho phạm nhân Các quy định của pháp luật được ban hành là để hướng dẫn cách xử sự cho mọi đối tượng trong trại giam, cả phạm nhân và cán bộ trại giam Pháp luật cấm những hành vi gây mất an ninh, an toàn trại giam và quy định các biện pháp trừng phạt đối với những người thực hiện các hành vi đó, qua đó

an ninh, trật tự trong trại giam được bảo đảm

Trước hết, pháp luật về an ninh cá nhân của phạm nhân đặt ra yêu cầu về việc xác định an ninh cá nhân của phạm nhân phải được đánh giá ngay từ khi phạm nhân nhập trại Điều này được thực hiện thông qua việc phân loại phạm nhân trong việc sắp xếp chỗ ở theo mức án, tính chất phạm tội và theo yêu cầu của công tác quản lý, giam giữ phạm nhân sao cho các phạm nhân yếu hơn không bị các phạm nhân khỏe hơn ức hiếp, các phạm nhân là phụ nữ, người chưa thành niên, người nước ngoài, người chuyển giới, người đồng tính, song tính phải được giam giữ riêng Không thể để những phạm nhân tái phạm nguy hiểm, phạm tội đặc biệt nghiêm trọng ở trong cùng một phòng với những phạm nhân phạm tội lần đầu và ít nghiêm trọng

(Tài liệu tham khảo nước ngoài), Sđd, trang 67

Trang 3

Vì an ninh cá nhân của phạm nhân có tầm quan trọng đặt biệt nên phải có nội quy trại giam, và bảo đảm rằng mọi phạm nhân khi vào tù đều phải được nghe phổ biến về nội quy trại giam Phải có quy định về việc học tập nội quy trại giam một cách bắt buộc Nội quy trại giam phải có những quy định liệt kê những hành động hoặc những lỗi nào là những vi phạm kỷ luật của trại giam, những gì được làm, những gì không được làm trong trại giam Nghiêm cấm phạm nhân mang vào và sử dụng những phương tiện, vũ khí, vật cấm trong trại giam, phòng ngừa việc gây nguy hiểm cho an ninh cá nhân của phạm nhân Một điều rất quan trọng là trong nội quy trại giam, nhất thiết phải có những quy định nghiêm cấm những hành vi tra tấn

và đối xử tàn tệ đối với phạm nhân Tra tấn được định nghĩa là “bất cứ hành động nào cố ý gây ra đau đớn về cả thể chất và tinh thần cho con người chứ không phải là những vết thương vốn có”309

Đối với những phạm nhân không chịu cải tạo, thường xuyên vi phạm nội quy trại giam, có nguy cơ cao trong việc xâm hại tính mạng, thân thể, sức khỏe của phạm nhân khác cần phải có sự quản lý chặt chẽ để bảo đảm sự an toàn cho các phạm nhân khác, nếu thấy cần thiết phải giam giữ những phạm nhân đó trong môi trường cách ly (biệt giam) Tuy vậy, việc biệt giam cũng cần tính toán đến an ninh

cá nhân của chính phạm nhân bị biệt giam Khi phạm nhân đó dừng lại những hành

vi có thể gây nguy hiểm cho người khác thì việc biệt giam cần phải được hủy bỏ

Đối với những phạm nhân vi phạm nội quy trại giam thì cần có những hình thức xử lý tương xứng Song phải có những quy định nghiêm cấm đối với tất cả những hình thức nhục hình và những hình phạt tàn nhẫn, phi nhân tính đối với những phạm nhân này Giam giữ phạm nhân nhưng không thể bỏ đói, giảm khẩu phần ăn hay đối xử tồi tệ với họ chỉ vì họ là người đã từng phạm tội, gây tội ác cho xã hội

Trong điều kiện bị giam giữ, những người mắc bệnh hiểm nghèo và bị án dài có thể tự tìm đến cái chết để thoát khỏi nỗi đau đớn bởi bệnh tật Lực lượng chức năng phải thực hiện các biện pháp tác động tâm lý kịp thời và hiệu quả, quan tâm trò chuyện, giúp đỡ đối với những phạm nhân này, thường xuyên chú ý tới họ để kịp thời ngăn ngừa ý định tự tử của họ Đối với những người mắc bệnh hiểm nghèo không còn khả năng gây nguy hiểm cho xã hội thì họ nên được trả tự do sớm hơn thời hạn chấp hành án theo quy định

Để bảo đảm an ninh cá nhân cho phạm nhân, cần có các quy định về việc khám xét người và nơi ở của phạm nhân “Từng cá nhân tù nhân, đặc biệt là những

tù nhân mà phải chịu trong khung an toàn trung bình hoặc cao nhất, sẽ phải được khám xét một cách riêng biệt trên cơ sở cơ bản để chắc rằng họ không mang những

Trang 4

thứ để có thể dùng để trốn tù hoặc làm bị thương người khác hoặc chính bản thân

họ, hoặc những thứ không được phép như ma túy chẳng hạn”310 Tuy vậy, việc khám xét phạm nhân không thể là tùy tiện mà phải tuân theo những thủ tục nhất định, bảo đảm yêu cầu về sự an toàn cho phạm nhân, phòng tránh những trường hợp xâm phạm thân thể, danh dự, nhân phẩm của phạm nhân từ người khám xét Do đó, việc khám xét phải được thực hiện bởi những người cùng giới tính với phạm nhân

và phải có từ hai người trở lên

Trong thực tế, hiện tượng đưa ma túy và những vật cấm, chất cấm vào trại giam ngày càng trở nên phổ biến, do đó phải có những quy định về việc khám xét thân nhân phạm nhân khi đến thăm phạm nhân trong trại giam, kiểm tra những đồ đạc, vật phẩm được gửi đến cho phạm nhân để đảm bảo rằng thân nhân phạm nhân không vi phạm những quy định của trại giam

Trong trại giam, phạm nhân là đối tượng yếu thế, chịu sự quản lý, giam giữ của cán bộ trại giam, do đó, cũng cần có những quy định dành riêng cho cán bộ trại giam trong việc đối xử với phạm nhân mà nội dung của chúng hàm chứa những hành vi cán bộ trại giam được làm, những hành vi phải làm và những hành vi không được làm cũng như yêu cầu nghiêm cấm những hành vi xâm phạm tính mạng, thân thể, sức khỏe, nhân phẩm, danh dự của phạm nhân: “Các nhân viên trại giam không được quên một thực tế là tù nhân là con người Họ phải luôn gạt bỏ ý nghĩ rằng tù nhân chỉ là một con số hơn là một con người hoàn chỉnh Họ cũng không có quyền bắt tù nhân - người đã bị mất đi quyền được tôn trọng vì những gì họ đã làm hay bị buộc tội là đã làm - phải chịu thêm cách đối xử không được coi là con người như là một hình phạt”311

Để bảo đảm an toàn trại giam, nhân viên trại giam được sử dụng vũ khí và công cụ hỗ trợ trong những hoàn cảnh nhất định Đây là một điều cần thiết song cần phải có quy định về những trường hợp cán bộ trại giam được phép sử dụng chúng:

“Các nhân viên trại giam cũng phải hiểu rõ rằng không bao giờ được lấy hành vi cư

xử của tù nhân ra làm cái cớ cho việc tra tấn hay đối xử tàn tệ Trong những trường hợp buộc phải dùng bạo lực thì việc đó phải được cho phép và chỉ được dùng trong những trường hợp cần thiết để kiềm chế phạm nhân”312

An ninh cá nhân của phạm nhân phụ thuộc nhiều vào tính trách nhiệm của cán bộ trại giam, phải có quy định về trách nhiệm của cán bộ trại giam trong việc bảo đảm an ninh cá nhân cho phạm nhân: “Trong khi sự chuẩn bị an toàn thủ tục

Trang 5

và vật chất là những đặc điểm cần thiết đối với đời sống trong tù, thì bản thân chúng vẫn là chưa đủ An toàn còn dựa vào một đội ngũ cán bộ cảnh giác, họ là những người có ảnh hưởng đối với tù nhân, họ nhận thức được điều gì đang xảy

ra trong tù và họ là những người mà biết chắc rằng tù nhân được kiểm soát theo cách tích cực”313

2 Những ảnh hưởng của cuộc Cách mạng công nghiệp 4.0 tới an ninh cá nhân của phạm nhân

Mỗi cuộc cách mạng kỹ thuật nổ ra tất yếu kéo theo sự thay đổi tất cả các lĩnh vực của đời sống xã hội Đến nay, nhân loại đang bước vào cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ tư hay còn gọi là cuộc cách mạng 4.0 mà về bản chất, đây là cuộc cách mạng số hóa, thông qua các công nghệ như Internet vạn vật (IoT), trí tuệ nhân tạo (AI), thực tế ảo (VR), tương tác thực tại ảo (AR), mạng xã hội, điện toán đám mây, di động, phân tích dữ liệu lớn (SMAC) để chuyển hóa toàn bộ thế giới thực thành thế giới số

Cuộc Cách mạng công nghiệp 4.0 là sự tích hợp của các công nghệ đã được tạo ra tại cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ ba, là sự hợp nhất các công nghệ làm

mờ đi ranh giới giữa các lĩnh vực vật lý, kỹ thuật số và sinh học So với ba cuộc cách mạng công nghiệp trước đây thì cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ tư được

dự báo là có tác động rất mạnh mẽ trên nhiều phương diện, không những về phương thức sản xuất, tư liệu lao động mà còn làm thay đổi cách thức quản lý và mô hình quản trị xã hội Giáo sư người Đức, Klaus Schwab, Chủ tịch Diễn đàn Kinh tế thế giới Davos và là người đã đưa ra khái niệm Cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ 4

đã cho rằng: “Chúng ta đang tiến tới một cuộc cách mạng công nghệ, công nghiệp làm thay đổi cơ bản lối sống, phong cách làm việc và cách thức giao tiếp Xét về phạm vi, mức độ và tính phức tạp, sự chuyển dịch này không giống với bất kỳ điều

gì mà con người từng trải qua”314

Nhưng do sự phát triển không đều của các nước, nhìn một cách tổng thể, hiện nay có những quốc gia đã bước vào cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ 4, song có những quốc gia vẫn đang ở trong giai đoạn cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ 1 và lần thứ 2 Lẽ dĩ nhiên, có những lĩnh vực của các quốc gia này đã song hành cùng với sự phát triển của các lĩnh vực tương tự ở các quốc gia phát triển

Cuộc Cách mạng công nghiệp 4.0 có quy mô phát triển chưa từng có trong lịch sử, tác động to lớn về kinh tế và môi trường sinh thái của toàn nhân loại và của mỗi quốc gia Nó tác động tới an ninh cá nhân của phạm nhân cả theo chiều hướng tích cực và chiều hướng tiêu cực Những tác động tích cực bao gồm:

(Tài liệu tham khảo nước ngoài), Sđd, trang 157-158

314 Học viện Cảnh sát nhân dân, Kỷ yếu Hội thảo khoa học “Cuộc cách mạng 4.0 và những vấn đề đặt ra đối

với công tác giáo dục đào tạo trong Công an nhân dân”, Hà Nội, 2017, trang 17

Trang 6

Một là, Cách mạng công nghiệp 4.0 sẽ làm xuất hiện một hệ thống các “nhà

tù thông minh” Trong các nhà tù này, công nghệ được sử dụng để kiểm soát an ninh trong trại giam, phòng ngừa việc phạm nhân trốn trại, đưa vũ khí, phương tiện, vật cấm vào trại giam Thiết bị công nghệ rà soát thân thể phạm nhân được lắp đặt,

rà soát phạm nhân mới vào trại và sau mỗi lần phạm nhân gặp thân nhân và trở về trại giam sau một quá trình lao động, kịp thời phát hiện, loại bỏ những vũ khí, phương tiện nguy hiểm có thể gây mất an ninh cá nhân của các phạm nhân trong trại giam Một mạng lưới camera giám sát và những cảm biến có tác dụng thu thập

và truyền dữ liệu về “não bộ” là một máy tính AI mạnh, xử lý nhanh được lắp đặt

để theo dõi các hoạt động của phạm nhân, kịp thời phát hiện và xử lý đối với các hành vi xâm phạm thân thể, tính mạng, sức khỏe của phạm nhân Hiện nay, Nhà tù Diêm Thành ở tỉnh Hà Bắc của Trung Quốc đã lắp đặt một hệ thống trí tuệ nhân tạo giúp tự động giám sát tù nhân, phòng ngừa phạm nhân vi phạm nội quy trại giam Tại Anh, nhà tù Altcourse gần Liverpool đã cài đặt AI vào năm 2016 Chính phủ Singapore đã tiến hành hàng loạt cuộc thử nhiệm nhằm xem xét liệu công nghệ có thể giúp các bảo vệ nhà tù làm việc hiệu quả hơn, thậm chí bàn đến khả năng thiết lập một nhà tù không có nhân viên an ninh315

Hai là, trí tuệ nhân tạo (AI) sẽ được sử dụng để đánh giá khả năng tái phạm

và phạm tội mới của phạm nhân trong quá trình chấp hành án phạt tù tại trại giam, đưa ra những cảnh báo giúp cho việc ngăn ngừa các hành vi xâm phạm an ninh cá nhân của phạm nhân từ phía phạm nhân khác

Trí tuệ nhân tạo được hiểu là trí tuệ do con người lập trình tạo nên với mục tiêu giúp máy tính có thể tự động hóa các hành vi thông minh như con người Cụ thể, trí tuệ nhân tạo giúp máy tính có được những trí tuệ của con người như biết suy nghĩ và lập luận để giải quyết vấn đề, biết giao tiếp do hiểu ngôn ngữ, tiếng nói, biết học và tự thích nghi 316 Hiện nay, cảnh sát Anh đã sử dụng trí tuệ nhân tạo để phát triển công cụ đánh giá khả năng phạm tội của nghi phạm Trí tuệ nhân tạo cũng được sử dụng trong việc xây dựng chương trình phân tích hiện trường vụ án317 Trong môi trường trại giam, nơi chứa đựng các nguy cơ cao của việc xâm hại an ninh cá nhân của phạm nhân khi được sử dụng trí tuệ nhân tạo sẽ giúp cho việc sớm xác định các nguy cơ có thể xâm hại an ninh cá nhân của phạm nhân để có thể đưa

ra các biện pháp phòng ngừa hiệu quả, và như vậy, việc sử dụng trí tuệ nhân tạo trong công tác quản lý, giam giữ phạm nhân sẽ giúp cho việc bảo đảm an ninh cá nhân của phạm nhân được tốt hơn Ngoài ra, với việc sử dụng AI cũng sẽ giúp cho

315 Xem bài viết: Hệ thống giám sát bằng AI tại “nhà tù VIP” ở Trung Quốc, đăng tại: https://vnexpress.net › Thế giới › Tư liệu; truy cập ngày 16/4/2019

316 Xem bài viết: Trí tuệ nhân tạo AI là gì? Ứng dụng như thế nào trong cuộc sống?; đăng tại: https://dienmayxanh.com › kinh nghiệm hay › Tư vấn mục ti vi; truy cập ngày 22/4/2019

317 Xem bài viết: Trí tuệ nhân tạo đang thay đổi cuộc sống như thế nào; đăng tại: https://vnexpress.net › Trang chủ › Đời sống số; truy cập ngày 22/4/2019

Trang 7

việc điều tra các vụ án xảy ra trong trại giam được nhanh chóng, kịp thời và chính xác hơn, nâng cao hiệu quả công tác phòng ngừa tội phạm và vi phạm pháp luật trong trại giam

Ba là, việc sử dụng phổ biến trí tuệ nhân tạo sẽ làm cho mô hình quản lý, giam giữ phạm nhân thay đổi, đội ngũ cán bộ quản lý trại giam sẽ dần bị thay thế bởi máy móc, nguy cơ đe dọa về an ninh cá nhân của phạm nhân bởi cán bộ trại giam, do vậy, sẽ bị giảm dần

Bốn là, việc các phương tiện thông minh (điện thoại thông minh, Internet) trở nên phổ biến, trong trường hợp phạm nhân được phép sử dụng điện thoại và Internet sẽ thúc đẩy mối liên kết giữa cộng đồng xã hội với phạm nhân, những nguy

cơ xâm hại an ninh cá nhân của phạm nhân có thể giảm bớt do những hành vi xâm hại có thể được kịp thời phát hiện và ngăn chặn

Năm là, phần mềm theo dõi, đánh giá kết quả chấp hành án phạt tù của phạm nhân được xây dựng và đưa vào sử dụng sẽ hỗ trợ đắc lực công tác phân loại phạm nhân, kịp thời chuyển nơi giam giữ phạm nhân theo loại phù hợp với quá trình cải tạo của phạm nhân, giúp bảo đảm tốt hơn an ninh cá nhân của phạm nhân

Sáu là, cơ quan quản lý trại giam có thể sử dụng thiết bị công nghệ để giám sát việc tổ chức lao động cho phạm nhân ở các trại giam, phòng ngừa hiện tượng buộc phạm nhân phải lao động quá thời gian theo quy định

Bảy là, nhờ sự phát triển của công nghệ bằng việc gắn các thiết bị định vị để theo dõi sự di chuyển của người chấp hành án phạt tù, nhà chức trách có thể cho phép thực hiện “tù tại gia” đối với những đối tượng phạm tội nhất định Việc này làm giảm chi phí và gánh nặng của nhà nước về mặt ngân sách, giúp cho phạm nhân không phải đối mặt với cơ quan công quyền và sự phức tạp của môi trường trại giam mà vẫn thi hành được bản án, quyết định của Tòa án về thi hành án phạt tù đối với mình Tất nhiên, không phải người phạm tội nào cũng được hưởng “tù tại gia”

mà phương thức thi hành án phạt tù này chỉ dành cho những đối tượng có mức án nhất định, đó là những trường hợp phạm tội ít nghiêm trọng, không tái phạm Nếu

áp dụng một cách đại trà “tù tại gia” sẽ làm mất đi ý nghĩa của công tác thi hành án phạt tù, làm giảm tính nghiêm minh của pháp luật trong xã hội Điều này cũng đòi hỏi phải có nhận thức mới về khái niệm nơi giam giữ phạm nhân, không chỉ là trại giam, trại tạm giam, nhà tạm giữ mà còn là nhà riêng của cá nhân

Bên cạnh những tác động tích cực nói trên, cuộc Cách mạng công nghiệp 4.0 cũng sẽ gây ra những tác động tiêu cực tới an ninh cá nhân của phạm nhân Những tác động tiêu cực có thể kể đến là:

Thứ nhất, việc sử dụng phổ biến Internet, mạng xã hội sẽ làm gia tăng tội phạm sử dụng công nghệ cao và xuất hiện những loại tội phạm mới Hơn nữa, một

Trang 8

trong những đặc điểm cơ bản của cuộc Cách mạng công nghiệp 4.0 là rôbốt sẽ dần thay thế sức lao động của con người, cả trong những lĩnh vực lao động giản đơn và lao động phức tạp, tỷ lệ thất nghiệp ngày càng gia tăng sẽ làm nảy sinh nhiều vấn đề phức tạp về an ninh, trật tự Nếu không được kiểm soát tốt, tỷ lệ tội phạm gia tăng kéo theo đó là số lượng phạm nhân sẽ tăng lên, quy mô giam giữ tăng, xuất hiện những vấn đề mới phức tạp hơn về an ninh con người của phạm nhân nói chung, an ninh cá nhân của phạm nhân nói riêng

Thứ hai, với sự phát triển của công nghệ, sức sản xuất của xã hội tăng lên nhanh chóng, các dòng nhập cư ngày càng gia tăng thông qua các dòng lao động bởi các hợp đồng được ký kết giữa chính phủ với chính phủ, chính phủ với doanh nghiệp, doanh nghiệp với doanh nghiệp và các hợp đồng cá nhân cùng với việc mở cửa biên giới và hội nhập quốc tế ngày càng sâu rộng, song mặt trái của nó là tội phạm là người nước ngoài theo đó ngày càng gia tăng, phạm nhân là người nước ngoài bao gồm công dân của nhiều quốc gia khác nhau, việc bảo đảm an ninh cá nhân cho phạm nhân là người nước ngoài cũng đặt ra những thách thức mới Cũng

do phạm nhân là người của nhiều quốc gia khác nhau có sự bất đồng về ngôn ngữ, tôn giáo, tín ngưỡng cũng dễ làm nảy sinh những xung đột về tôn giáo, tín ngưỡng nếu không được quản lý tốt

Thứ ba, công nghệ có thể được sử dụng để tiến hành các thí nghiệm trái phép

về mặt sinh học đối với phạm nhân Phạm nhân là đối tượng yếu thế, bị quản lý, giam giữ trong môi trường khá khép kín và tương đối biệt lập, ít nhận được sự theo dõi của cộng đồng xã hội Do đó, những hoạt động trong trại giam ít khi được đề cập, phản ánh ra bên ngoài Đây là môi trường thuận lợi cho những đối tượng có thể bắt tay với cán bộ trại giam để tiến hành các hoạt động nghiên cứu thử nghiệm sinh học trái phép đối với phạm nhân

Thứ tư, dữ liệu cá nhân của phạm nhân có thể bị mất kiểm soát, bị chia sẻ do bị các hacker đột nhập dữ liệu của trại giam và cơ quan quản lý trại giam, lấy cắp thông tin phạm nhân và sử dụng trái phép những thông tin này

Thứ năm, việc sử dụng công nghệ để giám sát, theo dõi phạm nhân cũng làm nảy sinh những vấn đề về bảo vệ đời sống riêng tư của phạm nhân, nhất là đối với những phạm nhân nữ Đồng thời, trong trường hợp phạm nhân được sử dụng Internet và mạng xã hội có thể đưa đến những lo ngại về việc phạm nhân sử dụng các thiết bị công nghệ cao để phạm tội mới

Rõ ràng là, với sự phát triển của công nghệ trong cuộc Cách mạng công nghiệp 4.0 thì pháp luật về an ninh cá nhân của phạm nhân cũng phải thay đổi theo cho phù hợp Sự thay đổi này nhanh hay chậm tùy thuộc vào sự phát triển của công nghệ của mỗi quốc gia cùng với mối quan tâm của nhà nước và xã hội đối với an ninh cá nhân của phạm nhân cũng như tính chủ động tham mưu, đề xuất của lực lượng chức năng

Trang 9

3 Vấn đề an ninh cá nhân của phạm nhân ở Việt Nam hiện nay

Trong những năm qua, tình hình tội phạm, vi phạm pháp luật và tệ nạn xã hội ở Việt Nam có những diễn biến rất phức tạp, đặc biệt là sự gia tăng của tội phạm ma túy, tội phạm mua bán người, tội phạm sử dụng công nghệ cao, tội phạm tham nhũng, tội phạm môi trường, tội phạm xuyên quốc gia Hoạt động tội phạm núp bóng doanh nghiệp hoặc nhiều băng, ổ, nhóm tội phạm có biểu hiện “lộng hành”, sử dụng vũ khí, hung khí đâm thuê chém mướn, truy sát, tranh giành địa bàn hoạt động; nhiều vụ giết người với hành vi dã man, tàn bạo; tình trạng bạo lực, xâm hại trẻ em diễn biến phức tạp, gây bức xúc dư luận; tính chất, mức độ tội phạm chống người thi hành công vụ ngày càng liều lĩnh, nguy hiểm, manh động, thách thức, coi thường pháp luật

Số lượng phạm nhân trong những năm qua có xu hướng gia tăng Thành phần, tính chất số đối tượng đưa vào trại giam ngày càng đa dạng, phức tạp, số có tiền án, tiền sử sử dụng ma túy hoặc phạm các tội về ma túy chiếm tỷ lệ cao318, tính chất tội phạm nguy hiểm hơn, diễn biến của phạm nhân có nhiều phức tạp, nhất là

số phạm nhân phạm tội xâm phạm an ninh quốc gia thường xuyên chống đối, số phạm nhân hình sự, ma túy thuộc loại nguy hiểm, mức án cao, nhiều tiền án, tiền

sự, hoạt động tội phạm có tổ chức thường xuyên vi phạm nội quy trại giam, gây mất trật tự trại giam, ảnh hưởng trực tiếp tới an ninh cá nhân của phạm nhân Số lượng phạm nhân là người nước ngoài cũng ngày càng tăng lên319

Trong khi đó, điều kiện giam giữ phạm nhân tuy đã được cải thiện song do

số lượng phạm nhân tăng lên, cơ sở vật chất của các trại giam chưa đảm bảo yêu cầu đặt ra, các trại giam đều trong tình trạng quá tải so với quy mô giam giữ Kinh phí hạn chế, công trình giam giữ, hệ thống kiểm soát an ninh đã xuống cấp hoặc chưa được triển khai lắp đặt nên công tác quản lý, giam giữ phạm nhân nói chung, việc bảo đảm an ninh cá nhân của phạm nhân nói riêng gặp nhiều khó khăn Vẫn còn tình trạng phạm nhân tự sát, đánh nhau dẫn đến chết người, các hiện tượng xâm phạm thân thể, tính mạng, sức khỏe của phạm nhân vẫn diễn ra, an ninh cá nhân của phạm nhân vẫn bị đe dọa cả về phía yếu tố khách quan và yếu tố chủ quan320 Hiện tượng phạm nhân mang ma túy, điện thoại di động và vật cấm vào trại giam sử dụng

318 Chiếm trên 70%, Theo Báo cáo tổng kết công tác thi hành án hình sự và hỗ trợ tư pháp năm 2017 của Tổng cục Cảnh sát Thi hành án hình sự và hỗ trợ tư pháp, Bộ Công an

319 Năm 2013, có 374 phạm nhân là người nước ngoài chấp hành án phạt tù tại các cơ sở giam giữ do Bộ Công an quản lý (Theo Báo cáo về công tác thi hành án hình sự năm 2013 của Bộ Công an) thì đến năm

2017 con số này là 513 người (Theo Báo cáo về tổng kết công tác thi hành án hình sự và hỗ trợ tư pháp năm 2017 của Tổng cục Cảnh sát thi hành án hình sự và hỗ trợ tư pháp, Bộ Công an)

320 Theo Báo cáo tổng kết công tác thi hành án hình sự và hỗ trợ tư pháp của Tổng cục Cảnh sát Thi hành án hình sự và hỗ trợ tư pháp, Bộ Công an: Năm 2015, xảy ra 21 trường hợp phạm nhân, trại viên chết do tự sát, đánh nhau, tai nạn lao động; Năm 2016, xảy ra 18 trường hợp phạm nhân ở các trại giam chết do tự sát, tai nạn lao động và 30 can phạm, phạm nhân chết ở các trại tạm giam, nhà tạm giữ; Năm 2017, xảy

ra 17 trường hợp phạm nhân ở các trại giam chết do tự tử, tai nạn lao động

Trang 10

trái phép vẫn diễn biến phức tạp với những thủ đoạn hết sức tinh vi nên rất khó khăn trong công tác kiểm soát, phát hiện, ngăn chặn, xử lý của lực lượng chức năng Các trại giam thường được xây dựng kiên cố, có tường, hàng rào vững chắc, các phòng giam khá kín đáo, có cửa sổ ở trên cao với những chấn song sắt vững chắc, điều này được xuất phát từ việc phòng chống phạm nhân trốn trại hơn là bảo đảm an ninh cá nhân cho phạm nhân Do đó, có nhiều vụ vi phạm an ninh cá nhân của phạm nhân trong phòng giam chậm được lực lượng chức năng phát hiện và ngăn chặn

Trong xã hội, vẫn còn không ít người có tâm lý coi thường phạm nhân, vấn

đề an toàn về thân thể, tính mạng, sức khỏe, nhân phẩm, danh dự của phạm nhân thường không được chú ý như những công dân bình thường ngoài xã hội Nhiều người có tâm lý kỳ thị phạm nhân còn cho rằng, việc phạm nhân bị xâm phạm thân thể, sức khỏe, nhân phẩm, danh dự là điều bình thường

Công tác xây dựng văn bản pháp luật về thi hành án phạt tù nói chung, về an ninh cá nhân của phạm nhân nói riêng còn chậm, vẫn còn những quy định chưa phù hợp và một số vấn đề chưa được đặt ra so với đòi hỏi của thực tiễn Điều này đòi hỏi các nhà lập pháp cần xem xét, cân nhắc cả những tác động tích cực và tác động tiêu cực của Cuộc Cách mạng công nghiệp 4.0 để xây dựng, sửa đổi lĩnh vực pháp luật này cho phù hợp, vừa bảo đảm ý nghĩa của công tác thi hành án phạt tù vừa bảo đảm an ninh cá nhân của phạm nhân Trong đó việc đưa công nghệ vào trong công tác xây dựng và thực thi pháp luật về an ninh cá nhân của phạm nhân và thay đổi mô hình quản

lý, giam giữ phạm nhân sẽ là cần thiết để phù hợp với bối cảnh mới của thời đại

Do tính chất đặc thù của môi trường trại giam, mặc dù công nghệ hiện đại sẽ phát huy tính hiệu quả trong việc giám sát các hoạt động của phạm nhân, phòng ngừa phạm nhân vi phạm nội quy trại giam, song có những địa điểm trong trại giam

và trong phòng giam có thể là nơi xảy ra những hành vi xâm hại an ninh cá nhân của phạm nhân nhưng lại không thể lắp đặt hệ thống camera theo dõi, giám sát do việc sử dụng các thiết bị này sẽ động chạm tới những vấn đề mang tính riêng tư của phạm nhân Do vậy, vai trò của lực lượng chức năng trong việc bảo đảm an ninh cá nhân của phạm nhân vẫn là không thể thiếu Trong công tác quản lý, giam giữ phạm nhân, cán bộ trại giam phải chú ý phòng ngừa các hiện tượng phạm nhân đánh nhau trong trại giam, tăng cường tuần tra, kiểm soát tình hình an ninh trong trại giam, kịp thời đề xuất phân loại phạm nhân, bố trí cho các phạm nhân có những mâu thuẫn không ở trong cùng một phòng Tăng cường công tác nắm tình hình diễn biến tâm

lý của phạm nhân, nhất là đối với những phạm nhân chịu án dài, bệnh tật để có những biện pháp tác động hiệu quả, phòng ngừa phạm nhân tự sát Kịp thời phát hiện, điều tra, xử lý nghiêm các hành vi xâm hại an ninh cá nhân của phạm nhân, xây dựng môi trường trại giam an ninh, an toàn, tạo điều kiện tốt cho phạm nhân trong quá trình giáo dục, cải tạo

Định dạng
Số trang	11
Dung lượng	407,67 KB