""Xem" biéu thi tinh thài ciu khién vdi noi dung: khuyén khfch ngudi dó'i thoai thuc hién mot bànb dpng nào dd ma hành dóng này sé dem dén cho ngudi dó'i thoai nhimg tbòng [r]
Trang 1NHAN BIÉT CAU CÀU KHIÉN TIENG VIÉT QUA TlÉU TLf
TÌNH THÀI CUÒI CÀU
PhgmThùyChi
Khoa Tiéng Viet vd Vdn hod Viet Nam cho ngudi nude ngoài
Trudng DH KHXH&NV, DHQG Hd Noi
1 D ^ T V X N D É
Cau ciu kbién là ddi tupng ngbién cihi truyén thó'ng cùa ngdn ngiJ hoc Hiu nhu bit kì cdng trinh nào ve ngii phàp ciing déu de càp dén kièu càu này nhu mdt trong bdn kièu càu dupe phan loai theo muc dfch ndi nàng Tà't ci mpi ngdn ngii trén thè giói déu ed kiéu cau này Cac ngdn ngii chi kbàc nbau ó da'u hieu hinh thùc de nhàn biét càu ciu khié'n va mire dd rd rét cùa càc dau hieu dd
Kbàc vói càc ngdn ngii cbàu Au, dau hieu hinh tbiic trong càu ciu khié'n tiéng Viet khdng thè bien rd Dac biét, càu ciu kbién rat de
làn vói càu trin thuàt Trong bài ""Bdn thim ve vdn de phdn logi cau theo muc dich phdt ngdn" Bùi Manh Hùng dà de nghi hai tiéu chi khà
don giàn de xàc dinh càu ciu khié'n Tbii nhà't là càn cu vào su ed mat cùa vj tu tình tbài ciu khié'n nhu "bay, dimg, cbd" Uong càu, trong dd
chù thè cùa ""hdy, dùng, chd' bao gid ciing d ngdi thù hai hoàc ngdi thù: nha't sd nhiéu (loai trù trudng hpp ""chùng tdr) Tbù" hai là càu nào
ed khà nàng ghép thém ""hdy, dimg, chd' vào sau nhùtig ngdi vira néu
thì càu dd là càu ciu khién Va'n de chùng tdi mudn bo sung thém d day là vai trd cùa càc tiéu tir tinh tbài cuoi càu trong càu càu khién Liéu chùng ed thè trd thành nhihig diu biéu hinh thù'c de nhan biét càu
ciu khié'n tiéng Viet nhu càc vi tir tinh tbài ""hdy, dicng, chff' bay
khdng?
n
Trang 2Trong tiéng Viét, càc tiéu tu tinh tbài cueTi càu (d, U, nhì, nhi, di,
thdi, ndo, vdi ) co mdt vai trd cuc ki quan trpng Dà ed nhiéu cdng
trinh ed ging miéu tà ngù ngbia cùa chùng, xem xél vai ud cùa chùng
trong viec hinh thành hieu lue tai Idi cùa phàt ngdn va cuong vi cùa chùng trong két cà'u cu phàp tiéng Viét Dac biét, càc tiéu tir tình tbài cuoi càu cbfnh là loai phuong tién quan trpng nha't de ma hda nbihig thdng tin phi miéu tà, nhimg thdng tin ed tàc dung thue tai hda càu, mang dén cho càu phim chat là cdng cu giao tiép, cdng cu tuong tàc
xà boi Dudi day, do khudn khó bài viét ed han, chùng tdi chi xin dupc khào sàt mdt sd tiéu tir dupc su dung nhiéu nhà't trong cau ciu khién:
dd, di, ndo, nhi, thdi, vdi, xem
Tuy nbién, muc tiéu cùa bài viét là tim ra nhiing tièu tir tinh thài
là da'u biéu nhàn biét riéng biét ve màt hinh thùc cùa càu ciu khién
nén chùng tdi cùng chi xàc dinh bdn tiéu tir: di, vdi, xem, ndo là nhiing
tiéu tir chuyén dùng cùa cau ciu kbién Chuyén dùng d day ed nghia là khi ed nhihig tiéu tir này xuàt hién trong cau thi ed thè nhàn ra ngay ring dd là càu càu khién ma khdng càn dua vào ngdn cành, khdng cin dira vào nhihig phàt ngdn xuàt hién trudc va sau nd Hay nói mdt càch kbàc, nd dành da'u hinh thùc cùa càu là càu ciu khién cdn ngdn trung
ed phài là ciu khién khdng thì lai là chuyén kbàc i\A ni
2 MIÈU TÀ TIÉU Tir TÌNH THAI CUÒI CÀU CÀU KHIÉN TIÉNG VIÉT
2.LDà
Trong nhihig phàt ngdn tbude nhdm bànb vi ciu kbién, "P dà!" cho biét già dinh cùa ngudi ndi ve tinh uu tién thuc hién trudc mdt
hành dpng nào 66 so vdi mot bànb ddng kbàc ma ngudi ndi cho ring ngudi nghe ed y thuc hién " ' -r' "^^-^ i^i^ ^n ^
V i d u : • ' •''-^'' ''''^'
Càu àn com dà!
Phàt ngòn này ed thè là mdt phàt ngdn ed y ngbla ciu kbién nbung y nghla ciu khién khdng dupc suy ra mdt càch trirc tiép tir tiéu
tir ""dd" ma dupc suy ra mdt càch giàn tiép tu y ngbla chung, kbài quat
ma tièu tu này mang lai cho phàt ngdn Dd là y ngbla uu tién cùa vièc
Trang 3thuc hién bànb ddng này so vói hành ddng kbàc Vói "P dà", ngudi nói
mudn ngudi nghe thuc hién mot bànb dpng P trudc mdt hành ddng P'
nào dd Ngudi ndi cho ring nén thuc hién hành dpng P' trudc, P' ed
thè là bànb dóng tién quyét de ed hành ddng P Tuy nbién, ddi vdi phàt
ngdn này cdn ed mdt diém cin lim y là chù ngii "càu" d day ed thè là
ngudi ndi hoàc ngudi nghe Chù thè cùa hành ddng càu khién phài là
ngudi nghe hoàc bao góm ngudi nghe vi vày "P dà" ed chù thè hành
ddng càu khién là ngudi ndi thi khdng thè ndi "P dà" ed y ngbla ciu
kbién dupc
2.2 Nhé
""Nhé' cùng ed f ngbla ciu khién ddi vói mdt phàt ngdn nhu
"Càu d day choi vói minh mdt làt nhé" Tuy nbién, mot phàt ngdn nhu
"Càu ve nhé" thi khd ed thè xàc nhàn là mdt càu ciu khién Chù ngii
"càu" là ngudi ndi bay ngudi nghe thì cung ed thè xàc nhàn là mot Idi
tir biét hay mdt Idi dàn dd
2.3 Thòl
Tuong tu nhu vày ddi vdi tièu tu ""thdr "P thdi" ciu tao phàt
ngdn ed y ngbla ciu khién ve bànb ddng P nbung tièu tir "thdi" tién
già dinh ring ngudi nghe (hoàc cà ngudi ndi) dang thuc hién mdt hành
ddng P' nào dd Ngudi ndi cho ring cin cha'm dùt hành dpng P' de
thuc hién hoàc mdi ed diéu kién de thuc hién P Tuy nbién, mot phàt
ngdn nhu "Mình ve thdi" thi minh d day cùng ed thè là ngudi ndi va
ngudi nghe (ngdi gdp) Néu "minh" là ngudi ndi thì phàt ngdn này
khdng thè là phàt ngdn ciu khién
2.4 Di
Trudc bét, chùng ta cin phàn biét ""di'" vói chùrc nàng là ddng tir
va ""dr vói chù'c nàng là tiéu tir tình thài cuoi càu Td dién tiéng Viet
cùa Hoàng Pbé dà thdng ké ddng tir ""dr ed cà thày 18 net nghla
Ngoài ra, ""dr vói ebùc nàng là trp tir (thudng dùng sau Igi, là, dpng tir,
tinh tir, dùng trudc niìa, truóc vi ngu" trong càu), nd cdn ed thém bdn
net ngbla nu'a
Vf du: f^n o-sHì
Ai lai di ndi thè, ^'^%^ '>f-=
Trang 4Rd qua di rói, cdn gi phài bòi nira
Cu cho là nhu thè di
Vièc su dung tièu tir ""dr là khà phù'c tap vi su da dang va phong
phù ve mat chùc nàng cùa nd "£)/"" vói tu càch là tièu tir tình tbài thè
hién y ngbla ciu khién dupc su dung mot càch chuyén biét So vói xSì
cà càc tièu tir tình thài kbàc thì ""di' dupc sir dung nhiéu nhit, xuA
hién vói tàn sd cao nhà't
""Dr vói vai trd là tiéu tir tinh thài ciu khién, ""di" diing ngay sau
dpng tu trung tàm, khdng nhà't tbiét dùfng d vi trf cuoi càu
Vidu:
Di vedi, chi Trinh di!
Con ra choi vdi chi Thu di!
Thdi, con ve di, kèo mupn, me dpi!
Xuàt phàt tu nghla gdc cùa tièu tir ""di' là mdt ddng tir chi buóng
vàn ddng, biéu thi boat ddng di chuyén tu thàn cùa con ngudi nén khi
dàm nhiem chùc nàng làm tièu tu tinh thài càu khién, ""di" chuyén
sang net nghia mang sic thài chù quan là thùc giuc, yéu ciu làm mot
diéu gi dd va buóng dén tinb ticb cuc cùa hành ddng
"P di" dành dà'u lue ngdn trung ciu khié'n Tùy theo timg ngi? cành ma hành vi tbude nhdm khuyén lenb ed thè dupc "P di " thè hién:
mdi, de nghi, ménh lénb •
"P di" ed thè tao nén mot phàt ngdn ma hieu lue tai Idi là mot
ménh lenh ed tfnh chat bit bude phài thi hành "P di" dupc phàt ra vdi
mdt ngir diéu manh P dupc giàn lupe dén mùc tdi da, ed khi chi cdn là
mdt dpng tir
Vfdu: "'• * •
Cam di! , -,, : ^ n jy^i
Thòi di, cut di! ;T>r
"P di" là Idi yéu càu, de nghi thuc hién bànb ddng hành ddng dò
theo ngudi nói là ed thè ed Ipi cho ddi ngdn, cùng ed thè ed Ipi cho chù ngòn
Trang 5• Vidu:
Anh cho em xem tranh di!
Bàc di ngù mdt giic di, de cbàu tbiic trdng cho!
"P di" dùng cho phàt ngdn ed muc dich mdi mpc Tuy nhién,
dùng "P di" mdi mpc thudng là sii dung trong mdi quan he ngang bang,
thàn tbiét
Vi du:
Anh àn com di!
Anh àn di xem ngon khdng!
i "P di" cdn dupc su dung trong phàt ngdn de thè hién mot Idi
khuyén Ngudi ndi thè hién y khuyén ngudi nghe nén làm mdt viec gi
dd ed Ipi so vói diéu ngudi nghe dang làm "P di" két hpp vói "phài" d
phfa truóc co tfnh chat bit bude ngudi nghe thuc hién hành dpng
Vfdu:
Tdi nay, càu phài giàng hda vói Bàn di!
Annénquén tdi di!
"P di" cdn dupe dùng de biéu thi mdt Idi de nghi trong dd ngudi
ndi cung là chù thè cùa bànb dpng, chù thè cùa hành dpng o ngdi gdp
(ed cà ngudi nghe) Ngdi nhàn xung ed thè là ta, chùng ta, chùng minh
hoàc co thè khié'm khuyét dai tu chi ngdi nhimg vàn ed thè biéu dupc
thdng qua ngii cành cùa phàt ngdn
Vfdu:
Tadi di anh di! in Thdi, chùng ta xudng dudi nhà di ngù di!
"P di" cdn thè hién yéu ciu thuc hién P là mot diéu phi li Ndi
diéu dd ra thì cà ngudi ndi va ngudi nghe déu biéu dd khdng phài là
mdt yéu ciu tình hudng, lue ngdn trung khdng phài là cau khié'n, tue
khdng phài là yéu ciu tiép tue thuc hién hành dpng
Vfdu:
Anh giét tdi di!
May dành nùa di! May giét net tao di!
Trang 6Rd qua di rÓi, cdn gì phài bòi ni^ ^
Cu cho là nhu thè di
Viéc su dung tièu tu ""dr là khà phùc tap vi su da dang va phong
phù ve màt chùc nàng cùa nd ""Dr vói tu càch là tièu tu tình tbài thè
hién y ngbla ciu khién dupc su dung mot càch chuyén biét So vói ttì
cà càc tièu tir tình thài kbàc thì ""di' dupc su dung nhiéu nhàt, xuà
hién vói tàn sd cao nhà't
""Dr vdi vai trd là tièu tu tinh thài ciu khié'n, ""di" dùng ngay sau
dpng tu trung tàm, khdng nhà't tbiét dùng d vi tri cuoi càu
Vfdu:
Di ve di, chi Trinh di!
Con ra choi vdi chi Thu di!
Thòi, con ve di, kèo mudn, me dpi! ""
Xuàt phàt tir nghla gdc cùa tiéu tir ""dr là mot dpng tu chi buóng
van ddng, biéu thi boat ddng di chuyén tu thàn cùa con ngudi nén khi
dàm nhiém chùc nàng làm tièu tu tình thài ciu khién, ""dr chuyén
sang net nghla mang sic thài chù quan là thùc giuc, yéu ciu làm mot
diéu gì dà va buóng dén tfnh tich cuc cùa hành ddng
"P di" dành dà'u lue ngòn trung càu khién Tùy theo tùng ngiJ
cành ma hành vi thuóc nhdm khuyén lenh ed thè dupc "P di " thè hién:
mdi, de nghi, ménh lénb •
""? di" ed thè tao nén mot phàt ngdn ma biéu lue tai Idi là mot
ménh lénh ed tfnh chat bit bude phài thi bànb "P di" dupc phàt ra vói
mot ngir diéu manh P dupc giàn lupe dén mùc tdi da, ed khi chi cdn là
mot dpng tu
Vfdu: ' /
Cam di!
f
Thòi di, cut di! -^ jJUMJ vy%u\ vf (ft, u
"P di" là Idi yéu càu, de nghi thuc hién hành dóng, hành dóng do
theo ngudi nói là ed thè ed Ipi cho ddi ngòn, cung co thè ed loi cho
chù ngòn
' t
"f '
V
* J ( j ,
i 1
-j Ai n
1
.> ^h a
.V^XW vT;
Trang 7• Vidu:
Anh cho em xem tranh di!
Bàc di ngù mot giàc di, de cbàu tbiic trdng cho!
"P di" dùng cho phàt ngòn ed muc dich mdi mpc Tuy nhién,
dùng "P di" mdi mpc thudng là su dung trong mdi quan he ngang bang,
thàn tbiét
Vi du:
Anh àn com di!
Anh àn di xem ngon khdng!
"P di" cdn dupc sir dung trong phàt ngòn de thè hién mot Idi
khuyén Ngudi ndi thè hién y khuyén ngudi nghe nén làm mot viec gi
dd ed Ipi so vdi diéu ngudi nghe dang làm "P di" két hpp vói "phài" d
phfa truóc co tfnh chat bit bude ngudi nghe thuc hién bànb ddng
Vf du:
Tdi nay, càu phài giàng hda vdi Bàn di!
Annénquén tdi di!
"P di" cdn dupc dùng de biéu thi mot Idi de nghi trong dd ngudi
ndi cung là chù thè cùa hành dpng, chù thè cùa hành dpng d ngdi gdp
(ed cà ngudi nghe) Ngdi nhàn ximg ed thè là ta, chùng ta, chùng minh
hoàc ed thè khiém khuyét dai tir ehi ngdi nhung vàn ed thè biéu dupc
thdng qua ngi^ cành cùa phàt ngdn
Vfdu: ' "'
Ta di di anh di! in Thdi, chùng ta xudng dudi nhà di ngù di!
"P di" cdn thè hién yéu ciu thuc hién P là mot diéu phi If Nói
diéu dò ra thì cà ngudi nói va ngudi nghe déu biéu dò kbòng phài là
mot yéu ciu tình buóng, lue ngòn trung kbòng phài là ciu khié'n, toc
khóng phài là yéu ciu tiép tue thuc hién hành dóng
Vfdu: -•^^•'^
Anh giét tói di! *' '"
May dành ni?a di! May giét nó't tao di!
Trang 8Là mot ngudi binh thudng, boàn toàn khóng ed vàn de gì ve in
tue, khdng ai lai mong mudn bi dành, bi giét cà Vi vày rd ràng, su
dyng càu càu khién là loai càu dupc tbiét kédè yéu càu thuc hién hành
dóng nhung muc dfch phàt ngòn là gì thì lai là chuyén kbàc Ve thuc
chat, càc phàt ngòn càu khién "P di" d trén ed ngim y thàcb thóc, nói
A nbung ed hieu lue B
2.5 Vói
Khi de càp dén tièu tu ""vdn", hiu bét càc tàc già nhu Hoàng
Trpng Phién, Dinh Vàn Due, Diep Quang Ban, Nguyén Anh Qué déu
cho ring ""vói' thuóc nhdm tir cudi càu biéu thi y nghla ciu khién
Nguyén Anh Qué coi ""vóT' là phuong tién de tao dang cho càu ciu
khié'n" va quy loai nd vào "tình thài tir" bay "tièu tu tình tbài"
Khi xem xét ""vdr vói tu càch là mdt tièu tu tình thài, ta cin phàn
biét "v^"" vdi càc chùc nàng khàc.""Vdr là mot tir dàm nhiém nhiéu
chùc nàng trong càu trùc càu
- ""VóT" là ddng tu '^ ^^- B ^'-^1 !'' '-
Vfdu: - i f : A
Cành cày cao qua, vói khdng tói
- ""Vdr làm két tu (bao góm giói tu va lién tir)
+ Khi ""vdi* làm lién tu, nd biéu thi mdi quan he chat che gii?a hai
su vàt hién tupng (quan he càp ddi) hoàc biéu thi ngudi sip néu ra là
ddi tupng cùng ed chung hành dóng, trang tbài
Vfdu:
Nhu hinh vói bóng
Tói vói anh cùng di
+ Khi ""vói" làm giói tu, nò biéu thi su vàt sip néu ra là ddi tupng
nhàm dén cùa hành dpng hoàc là ddi tupng ed quan he trirc tiép vói
diéu ndi dén
Vfdu:
De nghi vói anh ta
Vói nd, viéc này de dàng
• " • [ • i V J f l i ' • ; nò''
Trang 9* Vói tu càch là mot tiéu tu tình thài cuoi càu, ""vai" luón ed vi tri cudi càu Do dàc trung ngii nghla cùa mình, ""vai" kbàc ""dr à cbó néu nhu ""dr ed mdi lién he ve nghla truc tiép vói dóng tu trung tàm thì
""vdr co mdi lién bé ve nghla vói cà dóng tu, chù thè hành dóng va cà
chù thè tiép nhàn hành dóng Mot diéu dac biét là càu ciu khién ed
"vóf' khóng su dung dai tir nhàn ximg ngòi gòp de làm chù thè tiép nhàn hành dóng ciu khién (trù trudng hpp chù thè ban phàt hành dóng
là dai tir nhàn xung ngòi tbùr 3 va là kè hudng Ipi)
"P vói", ngudi ndi de nghi ngudi nghe, yéu ciu ngudi nghe làm
gi cho mình va thudng dupc hién ngdn qua càc ddng tir: giùp, ho nhàm
di dén mdt hiéu lue tai Idi là yéu ciu, de nghi dupc giùp dd
Vf du:
Nhd bit con tràu hd tói vói!
Giùp tói mot tay vói!
Dóng thdi, "P vói" cùng thè hién y nghla ciu khié'n tbòng qua viéc ngudi nói de nghi ngudi ddi thoai cho phép dupc cùng làm vice gì
dd, ngudi ndi trong vai kè lién ddi, mong mudn ed dupc su giùp sue cùa ngudi nghe
Vfdu:
Cho tao di vói!
Càu Vàn oi, mdeifa cho cbàu vói!
2.6 Xem
Khi ""xem" làm tiéu tir tinh thài ciu khié'n nò luón dùng d vi tri
cuòi cùng trong càu don hoàc dung cuòi mot ve càu trong càu ghép
""Xem" biéu thi tinh thài ciu khién vdi noi dung: khuyén khfch
ngudi dó'i thoai thuc hién mot bànb dpng nào dd ma hành dóng này sé dem dén cho ngudi dó'i thoai nhimg tbòng tin cin tbiét dóng thdi ngudi ndi tbòng qua dò mong mudn dat dupc muc dfch cùa mình
Vf du:
Via he dàu ma via he, Làm cudi mèo xeo Anh thu nhìn xem, cOng giudng man bàn boi, cung già'y diu che mua che nàng diy chii
Trang 10Trong càu càu kbién ed tiéu tu ""xem" thì chù ngìT biéu thi chu thè
bi càu kbién cùng d ngdi thù hai hoàc ngdi gòp Thành phin nay cung
ed thè ngàm in (khóng xuàt hién trén bé màt càu truc) ma khóng ành
hudng dén muc dfch càu khién dupc thè hién trong càu
So vdi càc tièu tir tình thài kbàc nhu ""di, v&r thì y ngbla ciu
kbién cùa ""xem" khdng cao Dfch tai Idi cùa phàt ngòn kbòng mang
tfnh bue tbiét cùa hành dóng, khóng yéu ciu phài thuc hién ngay hành
dóng Phàt ngòn "P xem", ngudi ndi thudng su dung nd de thuc hién
Idi nhàc nhd, khuyén bào tói ddi tupng hon là ra lenh hay sai bào
2.7 Nào
Tièu tu ""ndo" là tièu tu dupc su dung bét site phó bién de biéu thi
tình thài càu khién cho phàt ngdn Hiu bét càc tàc già ngbién cuti ngi?
phàp tiéng Viét cùng déu ed cùng quan diém cho ring ""nào" tbude
nhdm càc tièu tu ed y nghia càu khién Tuy nbién, mói tàc già miéu tà
mòi net kbàc nbau ma tièu tu ""nào" biéu thi vdi tu càch là tièu tu tinh
thài cuoi càu Hoàng Trpng Phién ed quan diém cho ring ""ndo" mang
sic thài thùc giuc Nguyén Anh Qué cho ring vdi tiéu tu ""nào" thì tình
thài càu khicn dupc hiéu nhu là mot Idi yéu càu ed pha sic thài thàn
màt, dóng vién khuyén khfch hoàc rù ngudi kbàc cùng làm
""Nào" vói tu càch là tiéu tu tình thài dành dàu càu ciu khié'n
""nào" luón d vi tri dùng cuòi phàt ngòn
"P nào" de nghi ngudi nghe cho phép minh thuc hién mot hành
dóng nào dò d^g/
•'• V f d u : :.i j ' '• , >{ i i i *;: t,.ì M •,,••.,." :
-Òng dua con xem nào! «• •i'^'*'' t^^ ^ n v,
i-"P nào" thùc giuc, de nghi ngudi nghe thuc hién hành ddng P Ò
hành vi tai Idi này, ""nào" biéu tbj sic thài yéu ciu thàn màt, ed tfnh
chat khuyén khfch dpng vién Phàt ngòn thè hién su gàn gùi, thàn tbiét
giùa ngudi nói va ngudi nghe ' w, "u»
V i d u : i-'^iv
Cbàu lén day choi vdi chù nào! -'* ^' '' ' **' '
"P nào" cùng ed khi dupc dùng de thuc hién bànb dóng ra lénb