Màc dù chù nghìa thUc dàn Phàp vói sue cóng phà cùa tàu dóng dai bàc dà tùng buóc chà'm dùt vai trd thong tri cùa triéu dinh nhà Nguyén va giài thè nén giào due khoa cu Viét Nam vào n[r]
Trang 1NHO GIÀO TRONO NHÀN THÙC
DUY VAT LICH SU' GLIA DÀO DUY ANH (1904-1988) QUA DOC TÀC PHAM
KHÓNG GIÀO PHÉ BÌNH TiÈU LUAN
TS DO THI HOÀ HÒr
DAo Duy Anh lA nha su hoc, nhA ngù hpc, nhA yéu nuóc nhA vàn boa Idn Ong con lA mdt trong nhùng ngUdi ed cdng Idn trong viéc tiép thu vA dua phUdng phap cùa chù nghìa Mac - Lenin vAo cac linh vUc khoa hpc xA hpi vAo Vièt Nam Tir thdi ky cdng tac vói cu Huynh Thùc Khang d bAo Tiéng
DAn, dng dà sdm tiép xùc vói nhùng tu tUdng tAn tién nhft
cùa thdi dai NAm 1928 vdi sU cdng tac cùa Phan DAng Luu
vA càc thanh nién yéu nUóc cùa Dàng Tan Viét, dng dà !àp nén nhà xuA't bàn Quan Hai tùng thu de truyén ha nhUng tri thùc khoa hpc xA bòi tién bd HAng loat tAc phAm do dng bièn
soan dUdi anh sang cùa cac t u tUdng fnacxit nhU; "Lic/i su
nhàn loai", ''Lich su cac hoc thuyet kinh té", 'Xà hói là giì'\
"Dan toc là giì", "Tòn giào là gì?", "Dóng Tày vàn hoà phé binh", 'Phu nù vàn dóng", "Phàp Viét tu dien", "Hàn Viét tit dién" Két hdp khd'i lUdng tri thùc uyén bac vdi phUdng phàp
nghién cùu mdi dùng dAn - phUdng phap cùa chù nghìa Mac,
* Tien sy Khoa Triet hoc TnWng Dai hoc Khoa hpc Xà hói va Nhàn vàn
Dai hoc Quóc già Ha Nói
108
Trang 2dng dA md dudng cho nhiéu lình vUc khoa hpc xà hdi Trong bAi viét nAy, chùng tdi mud'n tAp trung lAm ro dóng góp cùa dng trong viéc dUa phUdng phàp duy vat lich su vào viéc nghién cùu dành già ve Nho giào, md ra mot hudng nghién cùu khoa hpc mdi ve Nho giào tai Viét Nam
NhU chùng ta déu biet, hpc thuyet Nho giào t u Trung Quòc dà truyén nhap vAo Viét Nam t u thdi Bàc thudc Trai qua càc triéu dai Ly, Tran, Le, Nguyén Nho giào da ngày càng ed anh hUdng sàu rpng dé'n càc lình vUc trong ddi song
xà boi Dudi thdi phong kié'n, nhiéu the' he ngUdi Viét dudc dào luyén trong khudn kho Nho giào Càc bàc danh Nho nhu Chu VAn An, Nguyén Trai, Nguyén Binh Khiém, Le Quy Don, Ngd Thi Nhàm, Nguyén Vàn Siéu, Nguyén Due Dat dà
dAnh nhiéu cdng sue de thuyet giai Tu ThU, Ngù Kinh vA dAo
tao ra nhiéu nhA Nho yéu nUóc, thudng dàn, chong lai ngoai xàm Tuy vày, hp déu chUa vUdt ra khòi gidi han giai tàng cùa mình, hp chUa thè ed sU nghién cùu va trình bay Nho giào khàch quan khoa hpc, hp chUa thè vUdt ra khòi he t u tUdng Nho giào Trudng hdp nhU Ho Quy Ly, dng ed dat ra vA'n de boài nghi Khong Tu nhung dd chi là trUdng hdp hiém boi trong lich su phong kié'n Viét Nam
Dé'n cuoi the' ky XIX, khi dat nUdc ddi m a t vdi nan ngoai xam cùa thuc dàn phUdng Tày, càc nhà Nho canh tàn nhu Dàng Huy Trù, Pham Phù Thù, N g u y l n Lo Trach dà n h à n ra
su bA't càp cùa vàn hoà À Ddng vói Nho giào là cd't Idi y thùc
he Càc dng dà m a n h dan dat vàn de canh t à n dat nude, bo sung kié'n thùc khoa hpc ky t h u à t phUdng Tày de chà'n hung dA't nude, song ve càn bàn, hp vàn chua vUdt qua gidi han y thùc he Nho giào
Trang 3Sang dàu the ky XX, Viét Nam trd thAnh nude thudc dia nùa phong kié'n trudc tình hình thuc tién mdi mdt so nhA Nho yéu nude dUdc tiép xùc vói tàn thU tàn vàn va tu tUdng canh tàn cùa ngUdi Viét Nam truóc dd chinh hp dà nhìn thA'y
su bàt lue cùa he tu tUdng Nho giào Bude dau hp hudng tói càc tu tUdng dàn chù tu san, dùng sue manh cùa phudng phàp phàn tich, cùa tu tUdng khai sàng, tu tUdng dàn chù tu san de giai thè he thdng càu trùc xd cùng cùa Nho giào Song
tu tUdng cùa hp mdi chi dùng lai d mùc dò "duy tàn khai phdng" VA hp chua thè tàch thoàt khòi sU ràng bude cùa y thùc Nho giào ddi vdi thè he mình, de tu dd ed thè dành già khoa hpc khàch quan ve Nho giào
Diém dàng ndi là t u nhùng nàm 20 cùa thè ky XX, tu nude ngoài, Nguyén Ai Quóc dà ed nhùng nhAn dinh ve Nho giào hé't sue dóc dào vA chinh xàc Trong mdt bài viét bang tiéng Phàp vào thàng 5-1921 va trong luàn vAn "Khdng Tu" viét nàm 1927, khi nhàn dinh ve khà nàng du nhap chù nghìa cdng san d càc nude phudng Ddng, Nguyén Ài Qudc dà nhin thày tién de cho su dung hdp giùa Nho giào vdi chù nghìa cdng san, trong khi chinh NgUdi dà dùt kboàt dé'n vói chù nghìa Màc Lenin Dudi ành sàng cùa chù nghìa Mac -Lenin va tu tUdng Ho Chinh Minh, Dà* Duy Anh là hpc già so' mot dà vàn dung va dua ra phUdng hudng ùng xù khoa hpc khàch quan ddi vói càc di san tinh thàn cùa nhàn loai,
ma d day là thài dò khàch quan khoa hpc ddi vdi Nho giào
Nàm 1938 ò tai Viét Nam, DAo Duy Anh viét tac phAm
•'Khdng giào phé binh tiéu luàn", dng dà truc dién cdng khai
md mat tran dàu tranh trén lình vuc hpc thuàt tu tUdng nhàm góp phàn xàc làp vi tri Uu thàng cho phUdng phàp duy vàt lich su trong nghién cùu khàch quan khoa hpc ve Nho
110
Trang 4giào, nàng su hiéu biet va n h à n thùc cùa tri thùc va quàn chùng nhàn dàn ve Nho giào lén mot trình do mói Tuy quy
md cùa nd gidi han trong lình vUc hpc t h u à t nhUng y nghìa
va ành hudng cùa nd khdng chi dùng lai d dd ma md rpng ra nhiéu lình vuc khàc nhu chinh tri, vàn hoà, xà hdi
Sau day chùng tdi di vào tìm hiéu mot so' ddng gdp cùa DAo Duy Anh trong viéc nghién cùu Nho giào dudi ành sàng cùa phUdng phàp duy vàt lich su
Trudc tién, Dào Duy Anh dà nhàn thùc dUdc vai trd quan trpng cùa phUdng phàp duy vàt lich su ddi vói viéc xem xét dành già ve Nho giào Trong tàc pham trén nhiéu cho dng dà trich dich quan diém duy vàt lich su cùa Màc trong "Phé phàn kinh té chinh tri hpc" coi dd là ed sd ly luàn cùa cho minh:
'Nhà trièi hoc khóng phài tu nhièn ò diCdi dat mgc lén nhit nàm, ma là két qua cùa thài dai va dàn toc Nhùng lUc li/ctng
ày rat vi diéu rat quy bau va rat khó thày cùa thài dai va dàn toc hiéu hien ra trong tit tuàng triét hoc" Triét hoc khóng phài dùng ra ngoài thègian cùng nhit tri ndo ngùài ta khóng the dùng ra ngoài thàn the '^
"Khdng phài y thùc quyét dinh thUc trang xà hpi ma chinh thUc trang xà boi quyet dinh y thùc" Né'u ta cho mà'y Idi cùa Càc Màc dd là dùng thi mud'n hiéu Khóng giào trUóc hé't ta phài nghién cùu nhùng diéu kien cùa xà hói Trung Hoa lue bay gid, nghìa là phài khào sàt t r a n g thài xà hdi va kinh t é d dUdng thdi vày.*'
1 DAo Duy Aiih: Khong gido phé binh tiéu luàn, Nxb Quan Hai tùng
thif Hue 1939 tr 20
2.Sdd t r 20
Trang 5Tiép theo, dng lình hói dUdc nguyén tàc cùa phUdng phàp duy vAt lich su ddi hói khi xem xét dành già ve Khdng Tu va càc Nho già, ràng de hiéu ho chùng ta phài dàt hp vào diéu kien lich su cu the, khàch quan dUdng thdi:
"Mud'n biet rò chàn tUdng Khong giào ta phài dàt Khong
Tu vào dUdng thdi de tó ràng dàu bàc thành nhàn cùng khdng the vUdt ra ngoài khóng gian va thdi gian ma làp tue dudc Thàn the va tu tUdng cùa mdt nhà hién triét khóng phài ddn giàn nhU mdt ngUdi dUdng phàm, khdng nhùng ta khdng nén phù nhàn ma ta lai càn nhàn chàn nhùng dieu phùc tap màu thuàn cùa ddi ngài, nghìa là ta phài quan sàt
su nghiép va hpc thuyet cùa ngài bang con màt bièn chùng thi mdi khòi thà't chàn"*
Nhu vày Dào Duy Anh dà nàm vùng dUdc yéu càu nghiém ngàt cùa phUdng phàp duy vàt lich su lA khdng thè phAn tich dành già càc hién tUdng tu tUdng bang chinh bàn thàn hi^n tUdng tu tUdng mA càn phài phàn tich de chi ra mdi quan h^
bièn chùng giùa y thùc tu tUdng va ton tai xA hpi Suy déxi
cùng tu tUdng chi lA su phàn ành càc mdi quan he trong hién thUc Y thùc xà hdi ludn chiù sU quy dinh cùa diéu kién khàch quan trong ton tai hién thUc cùa xà hdi Nhà tu tuàng chinh lA con de cùa giai càp cùa thdi dai Vdi tu càch là tiéng ndi cùa y thùc thdi dai, nhà tu tUdng do vày ddng mdt vai trò quan trpng tàc ddng trd lai doi vdi thdi dai hp:
"Song phàm trong xà hói co giai càp ngUài ta dii phàm phu, dìi tiéu nhàn, dà quàn tu khóng ai thoàt ra ngoài thài dai va giai càp ma hành dóng di/cfc Cho nén phàm tU tuàng
Ì.Sdd tr 17
112
Trang 6hay hành dóng cùa ngUài ta dù hùu thùc hay vó thùc déu co quan he vài thài dai va giai càp"^
Khi lình bòi càc nguyén ly ed y nghìa phUdng phàp luàn cùa Chù nghìa Duy vàt lich su vàn dung nhanh nhay sàc sào vào de nghién cùu xem xét ve Nho giào, Nho già, Khong tu, Manh tu, Dào Duy Anh dà khóng hi sa vào "sU mò tà su kien lich su" phong phù sàu rpng, phùc tap cùa lich su và'n de Nho giào Theo thién y cùa chùng tdi, cdng Idn cùa dng dà khài
quàt ò tàm cao dat ra càc hudng nghién cùu trpng tàm ed bàn
sau day ve Nho giào:
1 Nghién cùu hién thUc lich su qua càc giai doan de chi ra diéu kien, càn cu, nguyén nhàn, ly do vi sao Khdng giào xuàt hién, ton tai va phàt trién?
Day là mot chù de, mot huóng nghién cùu chinh yéu quan trpng trUóc day chUa tùng dUdc dàt ra d Viét Nam Nhu d phàn trén dà nói, càc còng trình nghién cùu ve Nho giào ò Viét Nam trUóc dò déu chua xàc làp dUdc vi tri khàch quan
ngoài Nho giào de nói ve Nho giào Vào nhùng nàm 20-30,
khoàng thdi gian Dào Duy Anh viét tàc pham này, dà ed nhiéu t r a n h luàn sói nói ve Nho giào song càc hpc già phàn lAm nhiéu xu hUóng khàc nhau, dàu t r a n h gay gàt vdi nhau Màc dù chù nghìa thUc dàn Phàp vói sue cóng phà cùa tàu dóng dai bàc dà tùng buóc chà'm dùt vai trd thong tri cùa triéu dinh nhà Nguyén va giài thè nén giào due khoa cu Viét Nam vào nhùng nàm hai mudi cùa thè' ky XX, màc dù vàn minh khoa hpc ky t h u à t phUdng Tày t u nhiéu huóng dà t r a n dén Viét Nam tao t h à n h phong trào Au hoà manh me trong
ddi song Viét Nam, song thuc té' dò khóng phài dUde n h à n
X.Sdd, tr 17
Trang 7thùc gid'ng nhau Dùng d quan diém màcxit thùa nhàn stì vàn ddng theo xu hudng tién bó cùa lich su xà bòi, DAo Duy Anh nhan thày co ha khuynh hUóng, tu tUdng, ba càch nhìn
ve Nho giào
Khuynh huóng thù nhà't: mot bó phàn càc nhà nho dù co tinh thàn dàn toc (vA cà mot bó phAn tri thùc *TAn hoc"), nhung nhàn quan lich su "bào thù", hp dà dóng nhà't nhùng già tri truyén thdng cùa phUdng Dóng nói chung Viét Nam nói riéng vói Nho giào Vi vày ma hp dUa ra y kién mudn bào v^ vAn hoà dàn tpc càn bào ve nén co hpc, Nho hpc "Y cUu" Tuy nhièn, y kié'n cùa hpc khóng dù càn cu, yeu ót khóng chong lai dudc xu thè'ành hudng phudng Tày là'n luót khi dò Khuynh hUóng thù hai: trUóc xu the Au hoà dang lan tran khdng chi ve khoa hpc ky thuàt, ma cà tu tUdng triét hoc xd hói dUdng thdi, dang nói lén xu huóng phù nhàn boAn toàn già tri vàn hoà truyén thdng, tu dd phù nhàn vai trd, vi tri cùa Nho giào ddi vdi ddi song Viét Nam Vdi nhàn quan phi lich su "siéu hình" hp quy mpi yeu kém cùa vàn minh phUdng Ddng ndi chung so vdi vàn minh phUdng Tày ve yéu kém cùa
he tu tUdng Nho giào Cài nhìn "so sành ddi chiéu" Ddng Tày
là diém khàc cùa hp so vdi thè' he trudc^ Song hp vd tình quèn màt diéu kién lich su cùa dàn toc, bàn ngà dàn tpc, bàn sàc vàn hoà dàn toc Dào Duy Anh dà bang sU khài quàt chi ra càn cu hién thuc cùa hai khuynh hUóng tu tUdng này Ong vach ra màt hdp ly cùng nhU mat bàt cap cùa càc dai di^n cùa hai xu huóng cuc doan siéu hình "Cd' hpc" - 'Tàn hoc' nAy trong phàn md dàu Lòi phàt doan cùa tàc phàm trén'
Ì.Sdd tr 13 - 16
114
Trang 8Vói nhàn quan duy vàt bièn chùng, DAo Duy Anh dà hé't sue nhay ben nhìn ra dudc xu huóng thù ba trong bò'i cành dA'u tranh tU tuòng dang dién ra quyé't liét lue dò Khi tinh t é phàn biet dóng ed khàc nhau cùa càc nhóm trén theo "kiéu cùa hp" trong cà ba khuynh hudng này, Dào Duy Anh cùng
dà dóng tình vói nhùng ngUdi ngUdi theo xu hudng thù ba nAy ci cho hp dà thà'y dUdc nhùng thàch thùc de dpa làm ton hai dén nhùng già tri truyén thó'ng cùa làn song vàn minh phUdng Tày mói du nhàp, cùng nhU nhàn ra sue manh khó cUdng lai cùa làn song vàn minh phUdng Tày Òng cho ràng chinh vi thè' ma hp dUa ra khuynh hUdng thù ba "Dung hoA Ddng - Tày, Kim - Cd'*' Phan Bòi Chàu chàng han, dng dà dAnh còng sue trong thdi ky d Huè' de viét "Khong hpc dàng" vói muc dich, ddng ed là: giù là'y "Chàn ly cùa A chàu tu thùa xUa de làm nén tàng kè't hdp vdi khoa hpc tò'i tàn thiet co ich vdi nhàn sinh cùa the gidi bay gid "* Tàc già mud'n cho ngudi
ta biet cài hpc cu vàn khdng phài là t r a n hu ma hpc mdi vàn khdng phài là phù hoa Né'u hpc cho tinh thàn thdi vi n h u làm nhà Hpc cu là nén t à n g ma hpc mói tue là tài liéu; Hai ben vàn ed thè giùm cho nhau làm nén cài nhà, va càn thù nhà't là chàng bao gid khong nén t à n g ma dUng dUdc nhà Tàc già muó'n diéu hoà hpc cu vói hpc mói, hai ben tUdng t h à n h cùng nhau ma quyé't khóng tUdng phàn"^
Tran Trpng Kim cùng vày, òng thà'y nhùng diém con co thè khai thàc dUdc t u kho tàng Nho giào khi so sành vói càc triét thuyé't phUdng Tày Vi vày òng cho ràng t h a t là vói vàng khi ta chUa co dUdc hpc vàn hién dai ma dà phà hùy nén t à n g
1 2 Phan Boi Chàu: Toàn tàp tàp 9, Nxb Thuàn Hoà Hue, 1991 tr 11
Trang 9co XUa cùa Nho giào Nhung dàng chù y, càc òng déu mói dùng lai d y nguyén tòt dep thuàn tuy tinh thàn khi cho ràng
"càn gay cài sd trudng cùa minh, vA lai hpc thém cài so trUdng cùa ngudi, thi chàc ed thè dAn dAn gay nén cài tinh thàn tot dep manh me, dù làm cho ta cùng cUdng thinh dUdc"^
Vudt khòi han che cùa nhùng ngUdi nhU Phan Boi Chàu, Tran Trpng Kim dù hp ed "y nguyén tdt dep" nhUng giài phàp cùa hp mang tinh khdng tudng, vi hp chi gidi han tU tUdng chi d trong pham vi lình vUc y thùc, tu tUdng Trong phàn md dàu, Dào Duy Anh làn dàu tién dà phàn tich chi ra diém yéu này cùa hp Ong dUa ra kién giài ddi sdng tu tUdng Nho giào bang viéc di sàu tim càn cu lich su giài phàu càu trùc hình thài kinh té - xà hdi phUdng Ddng trUdc va sau khi co si^ xàm nhàp cùa Chù nghìa Tu bàn phudng Tày Day là còng viéc nAng né mang tinh càch mang, dòi bòi kién thùc rpng lón, lién quan dén nhiéu linh vUc khoa hpc Òng dà khiém nbuòng cho "viéc nghién cùu dò cùa minh là chua thàt mUdi phàn chu dào" va "tiéu luàn" dUdc viét là do tình hình càp thiét dòi bòi ma dUdc ra dòi vói" nén khóng thè trành khòi con nhiéu thiéu sdt Song qua hdn 150 trang sàch tUdng dóì
ngàn gpn dà cho thày trong dd su tich hóp mdt khòi lUdng tri
thùc do sd uyén thàm va sue trùu tUdng khài quàt rat cao, thè hién chiéu kich bàc hpc cùa Dào Duy Anh Day két qua cùa sue tu hpc, tu thàu hoà kién thùc cùa cà mdt tién trình tiép thu vàn dung sàng tao chù nghìa Màc vào xem xét lich
su phUdng Ddng, diéu nAy dUdc the hién rò, nhàt là d hai tao
1 Tran Trotig Kim: Nho giào Nxb- Bàc Thành Ha Npi 1943 tr 16
116
Trang 10phàm trUóc dò: "Trung Hoa van bòa su cUdng" vA "Viét Nam vAn hoà su cUdng" viet vào nàm 1938
2 Chù de thù hai, Dào Duy Anh dà dat nhiem vu giài dàp
"chàn tudng cùa Khong giào là gì" Tue là òng di vAo dua ra luAn giài ve bàn chà't nói dung cùa hpc thuyet Khong giào, dò
là he tu tUdng cùa giai cà'p thò'^ng tri trong thdi ky phong kié'n
d phudng Dóng Khàc vói càc nhà Nho chi nhìn thà'y tinh khuòn màu càc nói dung dao due - chinh tri chuyén tài trong
Tu Thu va Ngù Kinh, khàc vói càc nhà Tày hpc dang muó'n tàch ròi qua khù, phù nhàn sach trdn càc già tri Nho giào, hay khàc vói su thiéu càn cu cùa càch muó'n dung hdp chiét trung vó nguyén tàc cùa xu huóng "Dóng Tày dung hdp" khi
dò, Dào Duy Anh dà dàt he thó'ng càc khài niem, pham t r ù Nhàn, Le, Nghìa vào diéu kién mang tinh lich su cu the de thA'y dUdc càc khia canh già tri nhàn loai chung, già tri dàng cA'p giai tàng, va già tri dàn toc cùa càc noi dung tu tUdng Nho giào dò Day là cóng viéc sé dUdc càc nhà nghién cùu Nho giAo màcxit tiép tue md rpng, di sàu, ma huóng di dà dUdc Ho Chi Minh chi dàn, Dào Duy Anh thUc hành khai thàc md dàu
3 Chù de thù ba, Dào Duy Anh dà coi trpng viéc ly giài vi
sao Nho giào ton tai kéo dai trong lich su? Nhùng kié'n giài cùa Dào Duy Anh tuy chUa t h à t hoàn chinh, mach lac theo sàt dUde dién tién lich su hdn hai nghìn nàm cùa Nho giào,
vi gidi han cùa mdt tiéu luàn, vi diéu kién làm viéc cùa dng khi dd NhUng phài t h ù a n h à n dng dà dàt dùng va trùng vàn de then chd't khi dành già già tri cùa mot hpc thuyé't, va nhùng két luàn cùa dng dà dinh hudng dùng cho khoa hpc xà hdi Viét Nam tiép tue nghién cùu khi càch mang thàng Idi