Pháp luật về bảo vệ quyền của người tiêu dùng trong hoạt động thương mại điện tử

Luận án đã nghiên cứu có hệ thống các vấn đề lý luận về mối quan hệ giữa người tiêu dùng với chủ thể kinh doanh hàng hóa, dịch vụ trong quan hệ hợp đồng theo mẫu; điều kiện, cơ sở, đặc[r]

MỤC LỤC

Lời cam đoan i

Lời cảm ơn ii

Danh mục các từ viết tắt vi

Tóm tắt vii

MỞ ĐẦU 1

1 TÍNH CẤP THIẾT CỦA ĐỀ TÀI 1

2 MỤC TIÊU NGHIÊN CỨU 3

2.1 Mục tiêu chung 3

2.2 Mục tiêu cụ thể 3

3 TỔNG QUAN CÁC NGHIÊN CỨU CÓ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI 3

4 PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 7

5 PHẠM VI NGHIÊN CỨU 7

6 ĐỐI TƯỢNG NGHIÊN CỨU 8

7 KẾT CẤU LUẬN VĂN 8

CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ PHÁP LUẬT VỀ BẢO VỆ QUYỀN CỦA NGƯỜI TIÊU DÙNG TRONG HOẠT ĐỘNG THƯƠNG MẠI ĐIỆN TỬ 9

1.1 TỔNG QUAN VỀ BẢO VỆ QUYỀN CỦA NGƯỜI TIÊU DÙNG TRONG HOẠT ĐỘNG THƯƠNG MẠI ĐIỆN TỬ 9

1.1.1 Khái quát về thương mại điện tử 9

1.1.1.1 Khái niệm thương mại điện tử 9

1.1.1.2 Phân biệt hoạt động thương mại điện tử với hoạt động thương mại truyền thống 11

1.1.2 Vai trò của thương mại điện tử 13

1.1.2.1 Đối với doanh nghiệp 13

1.1.2.2 Đối với nền kinh tế 15

1.2 CƠ SỞ PHÁP LÝ VỀ BẢO VỆ QUYỀN CỦA NGƯỜI TIÊU DÙNG TRONG HOẠT ĐỘNG THƯƠNG MẠI ĐIỆN TỬ 17

1.2.2 Khái quát về người tiêu dùng 17

1.2.1.1 Khái niệm người tiêu dùng 17

1.2.1.2 Đặc điểm của pháp luật bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng trong giao dịch thương mại điện tử 20

1.2.2 Quyền của người tiêu dùng 23

1.2.2.1 Theo nội dung của bản Hướng dẫn của Liên hiệp quốc về bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng 23

1.2.2.2 Theo quy định pháp luật Việt Nam 24

1.2.3 Hệ thống pháp luật Việt Nam về bảo vệ quyền của người tiêu dùng trong hoạt động thương mại điện tử 26

1.2.3.1 Giai đoạn trước khi có luật bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng 26

1.2.3.2 Giai đoạn sau khi có luật bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng 2010 27

1.2.4 Sự cần thiết phải bảo vệ quyền của người tiêu dùng trong hoạt động thương mại điện tử 28

1.2.4.1 Bảo vệ quyền của bên yếu thế 28

1.2.4.2 Xây dựng môi trường kinh doanh lành mạnh 30

CHƯƠNG 2 THỰC TRẠNG PHÁP LUẬT BẢO VỆ QUYỀN CỦA NGƯỜI TIÊU DÙNG TRONG HOẠT ĐỘNG THƯƠNG MẠI ĐIỆN TỬ VÀ MỘT SỐ GIẢI PHÁP 35

2.1 PHÁP LUẬT BẢO VỆ QUYỀN CỦA NGƯỜI TIÊU DÙNG TRONG HOẠT ĐỘNG THƯƠNG MẠI ĐIỆN TỬ 35

2.1.1 Quyền được cung cấp thông tin 35

2.1.1.1 Thông tin về chủ sở hữu website thương mại điện tử 35

2.1.1.2 Thông tin về sản phẩm 36

2.1.1.3 Thông tin về giá 38

2.1.1.4 Thông tin về các điều kiện giao dịch chung 38

2.1.1.5 Thông tin về phương thức thanh toán 39

2.1.2 Quyền được an Tòan thông tin cá nhân 41

2.1.2.1 Bảo mật thông tin người tiêu dùng 41

2.1.2.2 Quyền được yêu cầu chỉnh sửa hoặc hủy bỏ thông tin cá nhân 43

2.1.3 Quyền được đơn phương chấm dứt hoặc hủy hợp đồng 43

2.1.3.1 Quyền đơn phương hủy hợp đồng 43

2.1.3.2 Quyền đơn phương chấm dứt hợp đồng 44

2.1.4 Quyền được an toàn trong thanh toán trực tuyến 44

2.1.4.1 Quyền được bảo mật thông tin thanh toán 44

2.1.4.2 Quyền khiếu nại và yêu cầu bồi thường thiệt hại 45

2.2 PHƯƠNG THỨC GIẢI QUYẾT TRANH CHẤP VÀ XỬ LÝ HÀNH VI XÂM PHẠM QUYỀN CỦA NGƯỜI TIÊU DÙNG TRONG HOẠT ĐỘNG THƯƠNG MẠI

ĐIỆN TỬ 46

2.2.1 Các phương thức giải quyết tranh chấp 46

2.2.1.1 Thương lượng 46

2.2.1.2 Giải quyết bằng con đường Tòa án 47

2.2.1.3 Giải quyết bằng con đường Trọng tài 49

2.2.2 Các biện pháp xử lý hành vi xâm phạm quyền của người tiêu dùng trong hoạt động thương mại điện tử 50

2.2.2.1 Biện pháp hành chính 50

2.2.2.2 Biện pháp hình sự 52

2.2.2.3 Biện pháp dân sự 53

2.3 TRÁCH NHIỆM CỦA CƠ QUAN NHÀ NƯỚC TRONG VIỆC BẢO VỆ QUYỀN CỦA NGƯỜI TIÊU DÙNG TRONG HOẠT ĐỘNG THƯƠNG MẠI ĐIỆN TỬ 54

2.3.1 Trách nhiệm của cơ quan nhà nước 54

2.3.2 Trách nhiệm của Hội bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng 55

KẾT LUẬN CHUNG 58

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 59

DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT

TÓM TẮT

Cùng với sự phát triển nhanh chóng và vượt bậc của khoa học - kỹ thuật nói chung và công nghệ thông tin nói riêng, thì thương mại điện tử đang nắm giữ vai trò rất quan trọng trong đời sống kinh tế - xã hội Các quan hệ thương mại điện tử đã và đang hình thành, phát triển mạnh mẽ ở nhiều nước trên thế giới và cũng đang phát triển ở Việt Nam trong điều kiện nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, hội nhập kinh

tế quốc tế

Giao dịch thương mại điện tử phát triển với nhiều sản phẩm tốt, giá rẻ thu hút nhiều người tiêu dùng, song bên cạnh đó nguy cơ bị vi phạm quyền của người tiêu dùng cũng ngày càng lớn hơn Vì nhu cầu về lợi nhuận, đạo đức kinh doanh hạn chế nên không ít nhà sản xuất kinh doanh lợi dụng sự phát triển của thị trường điện tử để khai thác, lừa dối, bóc lột người tiêu dùng bằng nhiều hình thức như: sản phẩm kém chất lượng, không đủ

số lượng, quảng cáo gian dối, cung cấp thiếu hoặc sai thông tin, chưa bảo mật các thông tin của người tiêu dùng…Để điều chỉnh các quan hệ xã hội mới vận hành trên nền tảng của công nghệ điện tử và công nghệ viễn thông, đòi hỏi phải có cơ chế điều chỉnh pháp luật phù hợp, tương thích nhằm đảm bảo để các quan hệ về thương mại điện tử phát triển hiệu quả, khả thi, có tính định hướng đúng đắn, lành mạnh và bền vững

Luận văn “Pháp luật về bảo vệ quyền của người tiêu dùng trong hoạt động

thương mại điện tử” tập trung vào, thứ nhất nghiên cứu quyền của người tiêu dùng

trong hoạt động thương mại điện tử, quy định của pháp luật và thực tiễn của hoạt động này trên các trang mạng internet Phân tích và làm rõ các quyền của người tiêu dùng, đồng thời làm rõ những hạn chế, bất cập của người tiêu dùng trong các hoạt động thương mại điện tử Từ đó có những đề xuất giải pháp đảm bảo quyền của người tiêu dùng trong các giao dịch điện tử Trong phần tiếp theo, nghiên cứu vấn đề bảo vệ quyền của người tiêu dùng trong hoạt động thương mại điện tử Cụ thể là các giao dịch giữa người tiêu dùng với tổ chức, cá nhân kinh doanh thông qua các giao dịch điện tử

Mục đích của đề tài là làm rõ cơ sở lý luận về hoạt động thương mại điện tử và pháp luật về bảo vệ quyền của người tiêu dùng trong hoạt động thương mại điện tử; phân tích thực tiễn thực hiện các quy định đó, đặc biệt nêu ra những khó khăn, bất cập có liên quan để từ đó đề xuất giải pháp hoàn thiện các quy định pháp luật về việc bảo vệ quyền của người tiêu dùng trong hoạt động thương mại điện tử, nhằm định hướng xây dựng môi trường kinh doanh lành mạnh

Kết cấu của luận văn

Ngoài phần mở đầu, kết luận và danh mục tài liệu tham khảo, luận văn gồm có 2 chương, cụ thể như sau:

Chương 1: Khái quát chung về thương mại điện tử, về người tiêu dùng và các quyền cơ bản của người tiêu dùng

Chương 2: Thực trạng pháp luật về bảo vệ quyền của người tiêu dùng trong hoạt động thương mại điện tử và một số giải pháp

Trên cơ sở lý luận của Chương 1, ở Chương 2 tác giả đi vào nghiên cứu các quy định của pháp luật về bảo vệ quyền của người tiêu dùng trong hoạt động thương mại điện tử Cụ thể đi vào phân tích về thực trạng các quyền của người tiêu dùng bị xâm phạm, có so sánh pháp luật của một số quốc gia khác về bảo vệ quyền của người tiêu dùng trong thương mại điện tử Đồng thời, luận văn cũng đề xuất một số giải pháp và chế tài xử lý vi phạm

MỞ ĐẦU

1 TÍNH CẤP THIẾT CỦA ĐỀ TÀI

Với sự phát triển nhanh chóng và vượt bậc của khoa học - kỹ thuật nói chung và công nghệ thông tin nói riêng, thì thương mại điện tử đang nắm giữ vai trò rất quan trọng trong đời sống kinh tế - xã hội, đã góp phần quan trọng thúc đẩy tăng tỷ trọng GDP của những quốc gia có nền kinh tế phát triển Thương mại điện tử là sự phát triển của thương mại truyền thống, được cấu thành bởi nhiều thành tố, trong đó có sự áp dụng các thành quả của khoa học - kỹ thuật phục vụ đời sống con người cũng như việc thỏa mãn các nhu cầu khác Đây là xu hướng tất yếu của sự phát triển trên mọi phương diện về kinh

tế - xã hội ở mọi quốc gia trong thời kỳ toàn cầu hóa Thực tế cũng cho thấy, các quan

hệ thương mại điện tử đã và đang hình thành, phát triển mạnh mẽ ở nhiều nước trên thế giới và cũng đang phát triển ở Việt Nam trong điều kiện nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, hội nhập kinh tế quốc tế Vì vậy, để điều chỉnh các quan hệ xã hội mới vận hành trên nền tảng của công nghệ điện tử và công nghệ viễn thông, đòi hỏi phải có cơ chế điều chỉnh pháp luật phù hợp, tương thích nhằm đảm bảo để các quan hệ

về thương mại điện tử phát triển hiệu quả, khả thi, có tính định hướng đúng đắn, lành mạnh và bền vững

Điều này càng được khẳng định hơn khi mà sự phát triển nhanh chóng, ồ ạt nhưng lại thiếu các quy định kiểm soát và các chế tài xử phạt đã làm cho môi trường thương mại điện tử Việt Nam đang ngày càng rối lên theo hướng mạnh ai người đó làm, và vì vậy, rất nhiều thực trạng vi phạm quyền lợi người tiêu dùng đang diễn ra Bên cạnh các hình thức vi phạm quen thuộc như trong thương mại truyền thống thì thương mại điện

tử có những hình thức vi phạm đặc thù riêng Các vi phạm về chất lượng, số lượng, bảo hành hàng hóa, dịch vụ…nếu có, sẽ bị xem xét và điều chỉnh giống như quy định tại hình thức thương mại truyền thống Bên cạnh đó, do đặc thù giao dịch từ xa, không có

sự tiếp xúc trực tiếp giữa các bên như trong thương mại truyền thống nên đối với thương mại điện tử thì thông tin của bên mua là rất quan trọng và bắt buộc phải cung cấp cho bên bán để đảm bảo giao dịch Ngược lại, các thông tin từ bên bán công khai cho bên mua cũng rất quan trọng, có ảnh hưởng tới quyết định mua bán của bên mua Do vậy, các hành vi xâm phạm quyền lợi người tiêu dùng liên quan đến quá trình giao kết hợp đồng mua bán giữa các bên là hành vi phổ biến, thường xuyên xảy ra trong giao dịch thương mại điện tử

Bên cạnh đó, người tiêu dùng có vai trò quan trọng trong sự phát triển nền kinh tế của quốc gia Tuy nhiên, trong mối quan hệ với những chủ thể sản xuất kinh doanh thì người tiêu dùng luôn ở vị thế yếu hơn Giao dịch điện tử phát triển với nhiều sản phẩm tốt, giá rẻ thu hút nhiều người tiêu dùng, song bên cạnh đó nguy cơ bị vi phạm quyền của người tiêu dùng cũng ngày càng lớn hơn Vì nhu cầu về lợi nhuận, đạo đức kinh doanh hạn chế nên không ít nhà sản xuất kinh doanh lợi dụng sự phát triển của thị trường điện

tử để khai thác, lừa dối, bóc lột người tiêu dùng bằng nhiều hình thức như: sản phẩm kém chất lượng, không đủ số lượng, quảng cáo gian dối, cung cấp thiếu hoặc sai thông tin, chưa bảo mật các thông tin của người tiêu dùng… Bên cạnh đó, là sự hạn chế của việc khiếu nại và giải quyết khiếu nại của người tiêu dùng trong hoạt động thương mại điện tử Theo dữ liệu khiếu nại trong năm 2016 và quý I/2017 của Cục Quản lý cạnh tranh, Bộ Công thương, tình trạng vi phạm quyền lợi người tiêu dùng trong hình thức mua sắm trực tuyến diễn ra khá thường xuyên Các vấn đề điển hình bị phản ánh, khiếu nại thường là: Giao sai sản phẩm/sản phẩm có thông số kỹ thuật khác so với quảng cáo trên trang web; Giao hàng chậm; Giao thiếu hàng khuyến mãi; Giao hàng hỏng nhưng không thu hồi lại; Đăng sai giá (điển hình là đăng giá rất rẻ sau đó hủy đơn đặt hàng của người tiêu dùng); Hủy đơn hàng không lý do - người tiêu dùng phải đặt lại với giá cao hơn thời điểm trước; Sản phẩm không có nhãn mác/nhãn ghi sản xuất tại Trung Quốc mặc dù quảng cáo

là hàng Mỹ/Nhật Bản; Thông báo hết hàng mặc dù trang web vẫn còn hàng nhưng với giá cao hơn; Không cung cấp hóa đơn; Voucher1

không thể sử dụng mặc dù vẫn còn hạn; Bị lừa đảo khi đặt phòng khách sạn 2

Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng được Quốc hội thông qua ngày 17/11/2010 và có hiệu lực ngày 01/7/2011, nhưng cho đến nay quyền của người tiêu dùng vẫn bị xâm phạm nghiêm trọng Mặc dù, Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng

đã có nhiều sửa đổi, bổ sung phù hợp với tình hình phát triển của đất nước so với Pháp lệnh Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng năm 1999 Pháp luật năm 2010 đã bổ sung nhiều quy định quan trọng liên quan đến chất lượng sản phẩm, hợp đồng giao kết với người tiêu dùng, điều kiện giao dịch, Tuy nhiên, vẫn còn nhiều quy định trong giao dịch thương mại điện tử chưa được đề cập đến trong Luật Bảo vệ người tiêu dùng Vì

1 Là một dạng phiếu mua hàng có thể là dạng phiếu điện tử hoặc phiếu giấy có giá trị và dùng được trong giao dịch mua hàng hóa hoặc dịch vụ

2 Cục quản lý cạnh tranh (2017), “Mua sắm trực tuyến: Hiện đại đi kèm rủi ro”, [https://congthuong.vn/mua-sam-truc-tuyen-hien-dai-di-kem-rui-ro-85800.html] (truy cập ngày 20 tháng 5 năm 2018)

vậy, đây chưa phải là công cụ bảo vệ tốt nhất quyền của người tiêu dùng hiện nay Thực tế cho thấy các văn bản bảo vệ quyền của người tiêu dùng được quy định rải rác

ở nhiều văn bản quy phạm pháp luật khác nhau Nhưng hầu hết các văn bản chưa đáp ứng được yêu cầu bảo vệ quyền của người tiêu dùng khi họ bị xâm phạm Cơ chế giải quyết khi có vi phạm xảy ra còn yếu kém, các cơ quan, tổ chức có vai trò khá mờ nhạt trong việc thực hiện chức năng của mình Đặc biệt là người tiêu dùng sử dụng sản phẩm, hàng hóa trên mạng điện tử

Trước tình hình đó, yêu cầu hoàn thiện pháp luật bảo vệ quyền của người tiêu dùng trong hoạt động thương mại điện tử trở nên cần thiết trong giai đoạn phát triển mạng thông tin máy tính hiện nay Điều này có ý nghĩa rất lớn không chỉ đối với sự phát triển nền kinh tế thị trường hiện đại mà còn có vai trò quan trọng đối với việc xây dựng môi trường thương mại điện tử lành mạnh, trong sạch, phát huy và bảo vệ tối đa quyền của người tiêu dùng

Xuất phát từ thực tiễn trên, tác giả chọn đề tài “Pháp luật về bảo vệ quyền của

người tiêu dùng trong hoạt động thương mại điện tử” làm luận văn Thạc sĩ luật học

2 MỤC TIÊU NGHIÊN CỨU

2.1 Mục tiêu chung

Mục đích của đề tài là làm rõ cơ sở lý luận về hoạt động thương mại điện tử và pháp luật về bảo vệ quyền của người tiêu dùng trong hoạt động thương mại điện tử; phân tích thực tiễn thực hiện các quy định đó, đặc biệt nêu ra những khó khăn, bất cập có liên quan để từ đó đề xuất giải pháp hoàn thiện các quy định pháp luật về việc bảo vệ quyền của người tiêu dùng trong hoạt động thương mại điện tử, nhằm định hướng xây dựng môi trường kinh doanh lành mạnh

2.2 Mục tiêu cụ thể

Việc nghiên cứu đề tài “Pháp luật về bảo vệ quyền của người tiêu dùng trong

hoạt động thương mại điện tử” nhằm làm sáng tỏ những vấn đề lý luận về bảo vệ quyền

của người tiêu dùng trong các hoạt động thương mại điện tử; phân tích, đánh giá thực trạng về bảo vệ quyền của người tiêu dùng trong các hoạt động thương mại điện tử ở Việt Nam hiện nay, từ đó đề xuất các phương pháp và giải pháp hoàn thiện pháp luật

3 TỔNG QUAN CÁC NGHIÊN CỨU CÓ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI

Qua quá trình khảo sát về tình hình nghiên cứu ở Việt Nam, người viết nhận thấy,

có một số công trình khoa học liên quan đến lĩnh vực bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng

nhưng chưa có công trình nghiên cứu khoa học nào nghiên cứu về bảo vệ quyền của người tiêu dùng trong hoạt động thương mại điện tử Tuy nhiên, có một số công tình nghiên cứu của các nhà khoa học, nhà luật học ở những khía cạnh có liên quan như:

Luận án tiến sĩ của tác giả Nguyễn Công Đại (2017) “Bảo vệ quyền lợi người

tiêu dùng trong các giao dịch có sử dụng hợp đồng theo mẫu ở Việt Nam hiện nay”,

Học viện khoa học xã hội Luận án đã nghiên cứu có hệ thống các vấn đề lý luận về mối quan hệ giữa người tiêu dùng với chủ thể kinh doanh hàng hóa, dịch vụ trong quan hệ hợp đồng theo mẫu; điều kiện, cơ sở, đặc điểm của hợp đồng theo mẫu; cơ chế bảo vệ người tiêu dùng trong các giao dịch có sử dụng hợp đồng theo mẫu; phân tích, đánh giá khách quan thực trạng pháp luật về bảo vệ quyền lợi của người tiêu dùng trong các giao dịch có sử dụng hợp đồng theo mẫu ở Việt Nam hiện nay; phân tích, đánh giá thực tiễn thực hiện pháp luật về bảo vệ quyền lợi của người tiêu dùng trong các giao dịch có sử dụng hợp đồng theo mẫu ở Việt Nam hiện nay; đề xuất các phương hướng và giải pháp hoàn thiện pháp luật về bảo vệ quyền lợi của người tiêu dùng trong các giao dịch có sử dụng hợp đồng theo mẫu ở Việt Nam hiện nay

Luận văn thạc sỹ của tác giả Lê Thị Diệu (2017)“Pháp luật về bảo vệ người tiêu

dùng thực phẩm đối với sản phẩm nông nghiệp - Thực trạng và giải pháp”, Trường Đại

học Cần Thơ Công trình nghiên cứu quy định pháp luật về bảo vệ người tiêu dùng thực phẩm đối với sản phẩm nông nghiệp trong giai đoạn sản xuất, kinh doanh thực phẩm hướng tới hiệu quả của việc thực thi pháp luật bảo vệ người tiêu dùng thực phẩm đối với sản phẩm nông nghiệp trong thực tiễn Công trình đề xuất những giải pháp nhằm điều chỉnh hành vi vi phạm pháp luật về an Tòan thực phẩm nông sản và quy định về bảo vệ người tiêu dùng thực phẩm của chủ thể sản xuất, kinh doanh thực phẩm Nâng cao ý thức trách nhiệm tự bảo vệ mình của người tiêu dùng thực phẩm và ý thức bảo vệ người tiêu dùng thực phẩm của tổ chức, cá nhân sản xuất thực phẩm là sản phẩm nông nghiệp

Luận văn thạc sỹ của tác giả Mai Kim Hân (2017) “Pháp luật bảo vệ quyền lợi

người tiêu dùng trong hợp đồng giao kết từ xa”, Trường Đại học Cần Thơ Công trình

đã nghiên cứu các vấn đề: cơ sở lý luận về hợp đồng giao kết từ xa, mối quan hệ giữa thương mại điện tử đối với người tiêu dùng trong nền kinh tế thị trường; tìm hiểu và làm sáng tỏ vai trò, vị trí của hợp đồng giao kết từ xa, ý nghĩa của việc bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng trong hợp đồng giao kết từ xa Công trình còn nghiên cứu so sánh sự ghi nhận quyền của người tiêu dùng qua các giai đoạn lịch sử, khung pháp lý của các