Pháp luật về bảo vệ thông tin cá nhân của người tiêu dùng trong thương mại điện tử

Vấn đề đảm bảo quyền lợi cho NTD về an toàn thông tin, đã được Đảng và Nhà nước quan tâm từ rất sớm và được đưa xen kẽ vào các văn kiện của Đảng và các văn bản của pháp luật đã ban hàn[r]

MỤC LỤC

Lời cam đoan i

Lời cảm ơn ii

Mục lục iii

Danh mục chữ viết tắt vi

Tóm tắt vii

MỞ ĐẦU 1

1 TÍNH CẤP THIẾT CỦA ĐỀ TÀI 1

2 MỤC ĐÍCH VÀ NHIỆM VỤ NGHIÊN CỨU 3

2.1 Mục đích nghiên cứu 3

2.2 Nhiệm vụ nghiên cứu 3

3 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU 3

4 ĐỐI TƯỢNG VÀ PHẠM VI NGHIÊN CỨU 5

4.1 Đối tượng nghiên cứu 5

4.2 Phạm vi nghiên cứu 5

5 PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 5

6 Ý NGHĨA KHOA HỌC, THỰC TIỄN CỦA LUẬN VĂN 6

7 KẾT CẤU LUẬN VĂN 6

CHƯƠNG 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ BẢO VỆ THÔNG TIN CÁ NHÂN CỦA NGƯỜI TIÊU DÙNG TRONG THƯƠNG MẠI ĐIỆN TỬ 8

1.1 KHÁI QUÁT VỀ THƯƠNG MẠI ĐIỆN TỬ VÀ BẢO VỆ THÔNG TIN CÁ NHÂN CỦA NGƯỜI TIÊU DÙNG TRONG THƯƠNG MẠI ĐIỆN TỬ 8

1.1.1 Khái niệm thương mại điện tử 8

1.1.2 Khái niệm, đặc điểm, vai trò của người tiêu dùng trong thương mại điện tử 10

1.1.2.1 Khái niệm người tiêu dùng trong thương mại điện tử 10

1.1.2.2 Đặc điểm của người tiêu dùng trong thương mại điện tử 11

1.1.2.3 Vai trò của người tiêu dùng trong thương mại điện tử 12

1.1.3 Khái niệm thông tin cá nhân của người tiêu dùng trong thương mại điện tử 13

1.1.3.1 Thông tin về họ, tên và hình ảnh 14

1.1.3.2 Thông tin về địa chỉ nhà ở 14

1.1.3.3 Thông tin về thư điện tử, số điện thoại 15

1.1.3.4 Thông tin về bí mật cá nhân 15 1.1.3.5 Thông tin về nguồn dữ liệu điện tử 16 1.1.4 Khái niệm bảo vệ thông tin cá nhân của người tiêu dùng trong thương mại điện tử 17 1.2 SỰ CẦN THIẾT BẢO VỆ THÔNG TIN CÁ NHÂN NGƯỜI TIÊU DÙNG TRONG THƯƠNG MẠI ĐIỆN TỬ 19 1.2.1 Bảo vệ thông tin cá nhân của người tiêu dùng là một khía cạnh của bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng 19 1.2.2 Các hành vi bị cấm trong bảo vệ thông tin cá nhân người tiêu dùng trong thương mại điện tử 20 1.3 KHÁI QUÁT PHÁP LUẬT VỀ BẢO VỆ THÔNG TIN CÁ NHÂN CỦA NGƯỜI TIÊU DÙNG TRONG THƯƠNG MẠI ĐIỆN TỬ Ở VIỆT NAM 23 1.3.1 Khái quát chung pháp luật về bảo vệ thông tin cá nhân của người tiêu dùng trong thương mại điện tử ở Việt Nam 24 1.3.2 Một số quy định cụ thể về bảo vệ thông tin cá nhân của người tiêu dùng trong thương mại điện tử ở Việt Nam 30

CHƯƠNG 2 THỰC TIỄN ÁP DỤNG PHÁP LUẬT VỀ BẢO VỆ THÔNG TINCÁ NHÂN CỦANGƯỜI TIÊU DÙNG TRONG THƯƠNG MẠI ĐIỆN TỬ 34

2.1 THỰC TIỄN BẢO VỆ THÔNG TIN CÁ NHÂN CỦA NGƯỜI TIÊU DÙNG TRONG THƯƠNG MẠI ĐIỆN TỬ TẠI VIỆT NAM 34 2.2 THỰC TIỄN ÁP DỤNG PHÁP LUẬT VỀ TRÁCH NHIỆM CỦA TỔ CHỨC, CÁ NHÂN KINH DOANH ĐỐI VỚI VIỆC BẢO VỆ THÔNG TIN CÁ NHÂN CỦA NGƯỜI TIÊU DÙNG TRONG THƯƠNG MẠI ĐIỆN TỬ VÀ HƯỚNG HOÀN THIỆN 38 2.2.1 Về tổ chức, cá nhân kinh doanh thương mại điện tử 38 2.2.2 Về trách nhiệm của tổ chức cá nhân kinh doanh trong việc xây dựng chính sách bảo vệ thông tin cá nhân của người tiêu dùng 43 2.2.3 Về trách nhiệm của tổ chức, cá nhân kinh doanh trong hoạt động thu thập thông tin cá nhân của người tiêu dùng 44 2.2.4 Về trách nhiệm của thương nhân khi sử dụng thông tin cá nhân của người tiêu dùng 47 2.2.5 Về trách nhiệm bảo đảm an toàn, an ninh thông tin cá nhân 49 2.2.6 Về trách nhiệm của thương nhân trong việc cập nhật, điều chỉnh, hủy bỏ thông tin cá nhân 52

2.2.7 Về trách nhiệm của thương nhân trong việc chuyển giao thông tin cá nhân cho bên thứ ba 53 2.3 CƠ CHẾ XỬ LÝ VI PHẠM VÀ GIẢI QUYẾT TRANH CHẤP GIỮA TỔ CHỨC,

CÁ NHÂN KINH DOANH ĐỐI VỚI VIỆC BẢO VỆ THÔNG TIN CÁ NHÂN CỦA NGƯỜI TIÊU DÙNG TRONG THƯƠNG MẠI ĐIỆN TỬ 57 2.3.1 Các phương thức giải quyết tranh chấp giữa tổ chức, cá nhân kinh doanh đối với việc bảo vệ thông tin cá nhân của người tiêu dùng trong thương mại điện tử 57 2.3.2 Xử lý vi phạm theo quy định về bảo vệ thông tin cá nhân của người tiêu dùng trong thương mại điện tử 59 2.4 GIẢI PHÁP HOÀN THIỆN PHÁP LUẬT VỀ BẢO VỆ THÔNG TIN CÁ NHÂN CỦA NGƯỜI TIÊU DÙNG TRONG THƯƠNG MẠI ĐIỆN TỬ 65

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 73

DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT

CNTT: Công nghệ thông tin

NTD: Người tiêu dùng

TMĐT: Thương mại điện tử

TÓM TẮT

Sự phát triển nhanh chóng và vượt bậc của khoa học – kỹ thuật nói chung công nghệ thông tin nói riêng, thì TMĐT đang nắm giữ vai trò rất quan trọng trong đời sống kinh tế xã hội Các quan hệ TMĐT tử đã và đang hình thành, phát triển mạnh mẽ ở nhiều quốc gia trên thế giới và cũng đang phát triển mạnh mẽ ở Việt Nam trong điều kiện nền kinh tế thị trường theo định hướng xã hội chủ nghĩa và hội nhập kinh tế quốc

tế

Giao dịch TMĐT phát triển với nhiều sản phẩm tốt, giá sản phẩm hàng hóa rẻ, sản phẩm đa dạng, phong phú thu hút nhiều người tiêu dùng tham gia giao dịch, bên cạnh đó vì nhu cầu về lợi nhuận, đạo đức kinh doanh còn hạn chế nên không ít doanh nghiệp lợi dụng niềm tin của khách hàng với thị hiếu mua sắm đã thu thập trái phép,

sử dụng thông tin, mua bán trái phép TTCN của NTD nhằm mục đích thu lợi bất chính Bên cạnh đó việc bảo mật TTCN, sự an toàn thông tin của NTD chưa được chú trọng vô hình chung cho các đối tượng xấu lợi dụng để thâm nhập cũng như chiếm đoạt tài sản của NTD…Nhằm điều chỉnh các quan hệ xã hội mới vận hành trên nền tảng công nghệ điện tử và công nghệ viễn thông cần có cơ chế điều chỉnh pháp luật phù hợp nhằm đảm bảo các quan hệ về TMĐT phát triển hiệu quả, có tính định hướng lành mạnh và bền vững

Luận văn “Pháp luật Việt Nam về bảo vệ thông tin cá nhân của người tiêu

dùng trong thương mại điện tử” thứ nhất đã tập trung vào nghiên cứu các quy định

của pháp luật việc bảo vệ TTCN của NTD trong TMĐT các quy định của pháp luật và thực tiễn của hoạt động này trên môi trường mạng Phân tích và làm rõ các quyền của NTD được bảo vệ đồng thời làm rõ những hạn chế, bất cập của NTD khi tham gia vào giao dịch trong TMĐT Thứ hai đã nghiên cứu các vấn đề về bảo vệ TTCN của NTD trong TMĐT cụ thể là giao dịch của NTD và tổ chức cá nhân kinh doanh thông qua môi trường điện tử

Mục đích của đề tài là làm rõ cơ sở lý luận về bảo vệ TTCN của NTD trong hoạt động TMĐT, phân tích thực tiễn trong quá trình thực hiện quy định đó và nêu ra những khó khăn và bất cập có liên quan và từ đó đề xuất giải pháp hoàn thiện các quy định pháp luật về bảo vệ TTCN của NTD khi tham gia giao dịch TMĐT nhằm định hướng cho hoạt động kinh doanh lành mạnh

Kết cấu luận văn

Ngoài phần mở đầu, kết luận và danh mục tài liệu tham khảo thì luận văn gồm có

2 chương cụ thể như sau:

Chương 1: Những vấn đề lý luận về bảo vệ thông tin cá nhân của người tiêu dùng trong thương mại điện tử

Chương 2: Thực tiễn áp dụng pháp luật về bảo vệ thông tin cá nhân của người tiêu dùng trong thương mại điện tử

Trên cơ sơ lý luận của Chương 1, ở phần Chương 2 tác giả đi vào nghiên cứu các quy định của pháp luật về bảo vệ thông tin cá nhân người tiêu dùng trong thương mại điện tử Cụ thể là đi vào phân tích thực trạng mà người tiêu dùng đã bị xâm phạm thông tin và đồng thời luận văn cũng đề xuất một số giải pháp và chế tài xử lý vi phạm

MỞ ĐẦU

1 TÍNH CẤP THIẾT CỦA ĐỀ TÀI

Ngày nay, CNTT phát triển ngày càng mạnh mẽ, trong đó TMĐT đang đóng một vai trò quan trọng trong đời sống kinh tế xã hội TMĐT được ưa chuộng bởi sự tiện lợi và đơn giản hơn so với thương mại truyền thống như tìm kiếm dễ dàng, đa dạng các mặt hàng để lựa chọn, tiết kiệm tối đa thời gian và chi phí1, chính vì vậy mà TMĐT đã góp phần không nhỏ trong sự phát triển kinh tế xã hội nhằm thúc đẩy tăng

tỷ trọng tổng sản lượng quốc nội (GDP) đối với những quốc gia có nền kinh tế đang phát triển Ở các nước trên thế giới trong đó có Việt Nam TMĐT phát triển với tốc độ chóng mặt Theo báo cáo chỉ số thương mại điện tử năm 2019 về tăng trưởng GDP trên 7%, năm 2018 tiếp tục chứng kiến sự phát triển mạnh mẽ của thương mại điện tử (VECOM) Dựa trên thông tin từ cuộc khảo sát của Hiệp hội thương mại điện tử Việt Nam ước tính tốc độ tăng trưởng thương mại điện tử năm 2018 so với năm 2017 đạt trên 30% Tuy chỉ có xuất phát điểm là 4 tỷ đô la Mỹ vào năm 2015, năm 2018 đạt 7,8

tỷ đô la Mỹ và dự kiến đến năm 2020 là 13 tỷ đô la Mỹ2 Có thể nói rằng Việt Nam là nước mới tiếp cận thương mại điện tử thế nhưng với số liệu khảo sát trên của Hiệp hội thương mại điện tử Việt Nam cho thấy rằng doanh thu từ hoạt động này là rất lớn

Vì vậy, nhằm điều chỉnh các quan hệ xã hội đang trên đà phát triển dựa trên nền tảng là thị trường TMĐT phát triển thì cần có cơ chế pháp luật như Luật bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng (số 59/2010/QH12) ngày 17 tháng 11 năm 2010; Luật giao dịch điện tử (số 51/2005/QH11), ngày 29 tháng 11 năm 2005; Luật công nghệ thông tin (số 67/2006/QH11), ngày 29 tháng 6 năm 2006,… để điều chỉnh các quan hệ cho phù hợp với thực tế nhằm thúc đẩy và phát triển hơn nữa và có định hướng đúng đắn và bền vững Đồng thời cần có cơ chế quản lý và giám sát phát triển đồng bộ trong việc bảo

vệ quyền lợi NTD nói chung và bảo vệ TTCN của NTD nói riêng Hiện nay, TTCN cũng ngày càng trở thành một vấn đề nóng bỏng vì chúng có thể được truyền lan nhanh chóng trên mạng xã hội, hệ thống thông tin tạo nền tảng cho hầu hết các hoạt động chính trị, kinh tế, văn hóa - xã hội Bất cứ thông tin sai lệch nào, bất kỳ sự cố nào đối với hệ thống thông tin cũng sẽ gây ra hậu quả nặng nề đối với Nhà nước và xã hội

1

Nguyễn Thị Anh Thư (2019), “Các rào cản phát triển các mô hình thương mại điện tử Việt Nam trong bối cảnh

cuộc cách mạng công nghệ 4.0”,Tạp chí Kinh tế Thái Bình Dương, tr 4-6

2Hiệp hội Thương mại điện tử Việt Nam (2019), Báo cáo chỉ số thương mại điện tử 2019, tr 9

Những vụ việc liên quan đến TTCN bị lấy cắp cũng ngày một nhiều gây tâm lý e ngại cho NTD khi tham gia các giao dịch tiêu dùng trên mạng internet cũng như kinh doanh TMĐT

Vấn đề đảm bảo quyền lợi cho NTD về an toàn thông tin, đã được Đảng và Nhà nước quan tâm từ rất sớm và được đưa xen kẽ vào các văn kiện của Đảng và các văn bản của pháp luật đã ban hành như Chỉ thị số 58-CT/TW ngày 17 tháng 10 năm 2010 của Bộ chính trị về việc đẩy mạnh ứng dụng và phát triển CNTT phục vụ sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa; Luật bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng năm 2010 đã có một số cải cách, bổ sung thêm những quy định quan trọng hơn so với Pháp lệnh bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng năm 1999 như chất lượng sản phẩm, hợp đồng giao kết với NTD và điều kiện giao dịch,… Tuy nhiên, có nhiều quy định trong giao dịch điện tử chưa đề cập đến trong Luật bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng Cho nên đây chưa phải

là công cụ để bảo vệ tốt nhất quyền lợi của NTD hiện nay vì NTD đang bị xâm phạm

mà cơ chế bảo vệ chưa thích đáng như lộ TTCN của NTD khi tham gia giao dịch giao dịch TMĐT Nội dung về bảo vệ TTCN của NTD trong lĩnh vực TMĐT chưa nhiều và còn nằm rải rác; chưa có tính hệ thống và chưa đáp ứng được tình hình phát triển kinh

tế - xã hội Với các văn bản pháp luật hiện hành và vẫn chưa đủ cơ sở pháp lý để xây dựng tiếp các chế tài xử lý đủ mức độ răn đe; chưa xác định rõ ràng, cụ thể trách nhiệm của từng đối tượng liên quan trong hoạt động bảo vệ thông tin của NTD

Thêm vào đó, hiện nay vẫn còn ít công trình khoa học nghiên cứu chuyên sâu vào lĩnh vực của pháp luật bảo vệ thông tin của NTD nói chung cũng như vấn đề bảo

vệ TTCN của NTD trong TMĐT nói riêng Các nghiên cứu khoa học về vấn đề này chỉ dừng lại ở các bài báo, bài viết mà chưa được xây dựng một cách đầy đủ các vấn

đề về lý luận và thực trạng pháp luật

Thực trạng trên cho thấy, việc nghiên cứu một cách hệ thống, toàn diện cả về cơ

sở lý luận và thực tiễn pháp luật bảo vệ TTCN của NTD trong lĩnh vực TMĐT nhằm đánh giá những ưu điểm, hạn chế, vướng mắc, đồng thời đưa ra các giải pháp góp phần nâng cao hơn nữa hiệu lực, hiệu quả pháp luật bảo TTCN của NTD trong lĩnh vực TMĐT tử là rất cần thiết và khách quan, đáp ứng yêu cầu của nhân dân trong tình hình

mới Với những lí do nêu trên, tác giả chọn đề tài: “Pháp luật Việt Nam về bảo vệ

thông tin cá nhân của người tiêu dùng trong thương mại điện tử” làm đề tài luận

văn của mình

2 MỤC ĐÍCH VÀ NHIỆM VỤ NGHIÊN CỨU

2.1 Mục đích nghiên cứu

Luận văn có mục đích làm sáng tỏ các vấn đề lý luận về pháp luật bảo vệ TTCN của NTD trong TMĐT, đồng thời phát hiện, đánh giá thực trạng pháp luật hiện hành và việc thực thi pháp luật bảo vệ TTCN của NTD trong TMĐT Từ đó, bổ sung và kiến nghị nhằm hoàn thiện pháp luật bảo vệ TTCN của NTD trong TMĐT ở Việt Nam

2.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

Để đạt được mục đích tổng quát trên, luận văn cần giải quyết được các nhiệm vụ

cụ thể là:

- Làm rõ được các vấn đề lý luận liên quan đến pháp luật bảo vệ TTCN của NTD trong TMĐT;

- Nghiên cứu, đánh giá thực trạng pháp luật Việt Nam hiện hành về bảo vệ TTCN của NTD trong TMĐT cũng như thực trạng việc thực thi pháp luật bảo vệ TTCN của NTD trong TMĐT ở Việt Nam;

- Đưa ra được hướng sửa đổi, hoàn thiện pháp luật về bảo vệ TTCN của NTD trong TMĐT ở Việt Nam cho phù hợp với thực tế và phù hợp với xu hướng hội nhập quốc tế

3 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU

Vấn đề bảo vệ TTCN của NTD trong lĩnh vực TMĐT là một vấn đề cũng đã được sự quan tâm nghiên cứu của nhiều học giả Tuy nhiên, những bài nghiên cứu này mới dừng lại ở hình thức là các bài báo, bài viết hoặc những bài báo, bài viết có liên quan Có thể kể đến các nghiên cứu như:

- Trần Văn Biên, “Pháp luật về thông tin cá nhân trên môi trường internet, tạp chí Nhà nước và pháp luật, số 9, (2009) Bài viết giới thiệu về một số nguy cơ và hành

vi xâm phạm thông tin cá nhân trên môi trường internet từ đó đưa ra một số kiến nghị nhằm hoàn thiện chế tài xử phạt Tuy nhiên, các công trình không đi sâu vào quan hệ tiêu dùng và chỉ thiên về hành vi xâm phạm TTCN

- Đinh Thị Lan Anh, “Bảo vệ TTCN trong TMĐT theo pháp luật Việt Nam”, Tạp chí Dân chủ và Pháp luật (7) 2015 Bài viết này chỉ nêu khái quát các quy định của pháp luật Việt Nam liên quan đến bảo vệ thông tin cá nhân trong TMĐT, từ đó nêu ra một số ý kiến đóng góp nhằm hoàn thiện khung pháp luật nhằm bảo vệ TTCN trong TMĐT

- Nguyễn Thị Thu Hằng, “Bảo vệ thông tin cá nhân người tiêu dùng khi giao dịch trên website thương mại điện tử”, Tạp chí Dân chủ và Pháp luật (3) 2019 Bài viết chỉ nêu khái quát về trách nhiệm của tổ chức cá nhân và trang thương mại điện tử trong việc bảo vệ thông tin cá nhân của người tiêu dùng và một số kiến nghị trong việc bảo vệ thông tin cá nhân người tiêu dùng trên website

- Nguyễn Thị Anh Thư, “Các rào cản phát triển các mô hình thương mại điện tử Việt Nam trong bối cảnh cuộc cách mạng công nghệ 4.0” tạp chí Kinh tế Thái Bình Dương (5/2019) Bài viết chỉ nêu lên những rào cản trong thời đại công nghệ 4.0 và định hướng mới trong sự phát triển trong thương mại điện tử

- Nguyễn Thị Thu Thảo,“Pháp luật bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng trong giao kết hợp đồng điện tử”, Luận văn thạc sỹ, Trường Đại học Luật thành phố Hồ Chí Minh (2012) Tác giả chỉ mới đề cập đến một số bất cập trong việc giao kết hợp đồng trong thương mại điện tử, và đưa ra một số giải pháp bảo vệ người tiêu dùng đối với việc giao kết hợp đồng trong thương mại điện tử

- Tống Phước Long, “Pháp luật bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng trong giao dịch thương mại điện tử, Luận văn Thạc sĩ Luật học, Trường ĐH Luật Huế (2018) Bài viết chỉ nêu khái quát một số vấn đề về bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng và định hướng một số giải pháp hoàn thiện pháp luật

- Phạm Thị Kim Xuân, “Pháp luật bảo vệ quyền lợi của người tiêu dùng trong hoạt động thương mại điện tử” Luận văn thạc sĩ, Trường Đại Học Trà Vinh (2019) Bài viết chỉ mới khái quát đến các vấn đề về bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng và đề xuất một số giải pháp hoàn thiện pháp luật

Có thể thấy các công trình trên mới chỉ bàn về những vấn đề bảo vệ thông tin

cá nhân hoặc nghiên cứu quyền bảo vệ thông tin cá nhân dưới góc độ một số quyền của pháp luật về bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng Tuy nhiên, số lượng các nghiên cứu chuyên biệt về vấn đề bảo vệ thông tin cá nhân của người tiêu dùng trong thương mại điện tử thì còn rất hạn chế và chỉ nghiên cứu một số khía cạnh về vấn đề này mà

chưa được nghiên cứu một cách có hệ thống Đề tài “Pháp luật Việt Nam về bảo vệ

thông tin cá nhân của người tiêu dùng trong thương mại điện tử” là một đề tài mới

Tuy nhiên, luận văn sẽ nghiên cứu một cách khái quát, đầy đủ những vấn đề lý luận, những quy định của pháp luật và thực trạng của hệ thống pháp luật hiện hành trong việc bảo vệ thông tin cá nhân của người tiêu dùng trong phạm vi thương mại điện tử