Quyền của bị can là người dưới 18 tuổi theo luật tố tụng hình sự Việt Nam

Tuy nhiên, qua nghiên cứu tác giả nhận thấy các quy định của Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015 về quyền của bị can là ngƣời dƣới 18 tuổi vẫn còn tồn tại một số hạn chế, bất cập nhất đị[r]

MỤC LỤC

Lời cam đoan i

Lời cảm ơn ii

Mục lục iii

Tóm tắt vi

PHẦN MỞ ĐẦU 1

1 TÍNH CẤP THIẾT CỦA ĐỀ TÀI 1

2 MỤC TIÊU NGHIÊN CỨU CỦA ĐỀ TÀI 3

3 TỔNG QUAN CÁC NGHIÊN CỨU CÓ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI 4

4 PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 7

5 PHẠM VI GIỚI HẠN ĐỀ TÀI 8

6 ĐỐI TƯỢNG NGHIÊN CỨU VÀ ĐỐI TƯỢNG KHẢO SÁT 8

7 KẾT CẤU LUẬN VĂN 8

CHƯƠNG 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ QUYỀN CỦA BỊ CAN LÀ NGƯỜI DƯỚI 18 TUỔI 10

1.1 KHÁI NIỆM, ĐẶC ĐIỂM CỦA BỊ CAN LÀ NGƯỜI DƯỚI 18 TUỔI 10

1.1.1 Khái niệm bị can là người dưới 18 tuổi 10

1.1.2 Đặc điểm của bị can là người dưới 18 tuổi 12

1.2 KHÁI NIỆM, ĐẶC ĐIỂM VỀ QUYỀN CỦA BỊ CAN LÀ NGƯỜI DƯỚI 18 TUỔI 14 1.2.1 Khái niệm quyền của bị can là người dưới 18 tuổi 14

1.2.2 Đặc điểm về quyền của bị can là người dưới 18 tuổi 16

1.3 Ý NGHĨA CỦA VIỆC QUY ĐỊNH QUYỀN CỦA BỊ CAN LÀ NGƯỜI DƯỚI 18 TUỔI 19

1.4 CƠ SỞ CỦA VIỆC QUY ĐỊNH QUYỀN CỦA BỊ CAN LÀ NGƯỜI DƯỚI 18 TUỔI 21

CHƯƠNG 2 QUY ĐỊNH CỦA PHÁP LUẬT TỐ TỤNG HÌNH SỰ VỀ QUYỀN CỦA BỊ CAN LÀ NGƯỜI DƯỚI 18 TUỔI VÀ THỰC TIỄN THỰC HIỆN 27

2.1 QUY ĐỊNH CỦA PHÁP LUẬT TỐ TỤNG HÌNH SỰ VỀ QUYỀN CỦA BỊ CAN LÀ NGƯỜI DƯỚI 18 TUỔI 27

2.1.1 Quyền con người mang tính phổ quát của bị can 27

2.1.2 Quyền tố tụng của bị can dưới 18 tuổi giống như các bị can khác 30

2.1.3 Quyền đặc thù của bị can là người dưới 18 tuổi 35 2.2 THỰC TIỄN THỰC HIỆN QUY ĐỊNH CỦA PHÁP LUẬT TỐ TỤNG HÌNH

SỰ VỀ QUYỀN CỦA BỊ CAN LÀ NGƯỜI DƯỚI 18 TUỔI VÀ NGUYÊN NHÂN CỦA HẠN CHẾ 48 2.2.1 Thực tiễn thực hiện quy định của pháp luật tố tụng hình sự về quyền của bị can là người dưới 18 tuổi 48 2.2.2 Nguyên nhân của hạn chế trong việc thực hiện quy định của pháp luật tố tụng hình sự về quyền của bị can là người dưới 18 tuổi 59

CHƯƠNG 3 KIẾN NGHỊ HOÀN THIỆN PHÁP LUẬT TỐ TỤNG HÌNH SỰ

VỀ QUYỀN CỦA BỊ CAN LÀ NGƯỜI DƯỚI 18 TUỔI VÀ NÂNG CAO HIỆU QUẢ THỰC HIỆN 65

3.1 KIẾN NGHỊ HOÀN THIỆN QUY ĐỊNH CỦA PHÁP LUẬT TỐ TỤNG HÌNH

SỰ VỀ QUYỀN CỦA BỊ CAN LÀ NGƯỜI DƯỚI 18 TUỔI 65 3.2 MỘT SỐ GIẢI PHÁP KHÁC NHẰM NÂNG CAO HIỆU QUẢ THỰC HIỆN QUY ĐỊNH CỦA PHÁP LUẬT TỐ TỤNG HÌNH SỰ VỀ QUYỀN CỦA BỊ CAN LÀ NGƯỜI DƯỚI 18 TUỔI 71

KẾT LUẬN 74 DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 76

DANH MỤC BẢNG

Bảng 2.1 Số liệu về số bị can là người chưa thành niên từ năm 2013 đến năm 2018 46

TÓM TẮT

Luận văn này sẽ làm sáng tỏ các vấn đề lý luận về quyền của bị can là người dưới 18 tuổi Phân tích, đánh giá quy định của pháp luật tố tụng hình sự Việt Nam, tập trung vào Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015, về quyền của bị can là người dưới 18 tuổi Làm sáng tỏ thực trạng áp dụng quy định của Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015

về quyền của bị can là người dưới 18 tuổi Xác định nguyên nhân của những hạn chế, bất cập trong thực tiễn áp dụng pháp luật Trên cơ sở đó, luận văn đề xuất các giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả áp dụng quy định của Bộ luật Tố tụng hình sự về quyền của bị can là người dưới 18 tuổi

Chương 1: Làm sáng tỏ được một số vấn đề lý luận về quyền của bị can dưới 18

tuổi như: khái niệm, đặc điểm về quyền của bị can dưới 18 tuổi, ý nghĩa của việc quy định quyền của bị can dưới 18 tuổi trong pháp luật tố tụng hình sự, cũng như cơ sở của việc quy định quyền của bị can dưới 18 tuổi

Việc quy định quyền của bị can dưới 18 tuổi trong pháp luật tố tụng hình sự xuất phát từ đặc điểm nhân thân riêng biệt của chủ thể này, phù hợp với chuẩn mực pháp lý quốc tế và chính sách nhân đạo của Đảng và Nhà nước Việt Nam trong việc bảo vệ quyền con người nói chung và quyền của bị can dưới 18 tuổi nói riêng Việc quy định quyền của bị can dưới 18 tuổi là phương tiện để họ có thể bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của mình, đồng thời góp phần giải quyết đúng đắn, khách quan, toàn diện

vụ án hình sự

Chương 2: Phân tích làm sáng tỏ quy định của pháp luật tố tụng hình sự về quyền quyền của bị can dưới 18 tuổi Tác giả đã làm sáng tỏ quy định của pháp luật tố tụng hình sự về quyền của bị can dưới 18 tuổi ở nhiều mức độ khác nhau, từ những quyền con người mang tính phổ quát chung đến các quyền tố tụng của bị can và cuối cùng là các quyền mang tính đặc thù riêng của bị can dưới 18 tuổi Nhìn chung quy định của pháp luật tố tụng hình sự về quyền của bị can đã tương đối đầy đủ và hoàn thiện, phù hợp với chuẩn mực pháp lý quốc tế về bảo vệ quyền con người của người dưới 18 tuổi mà Việt Nam là thành viên, phù hợp với tinh thần của Hiến pháp năm

2013 về bảo vệ quyền con người Tuy nhiên, một số quy định của Bộ luật Tố tụng hình

sự năm 2015 vẫn còn những hạn chế, vướng mắc nhất định Điều này là nguyên nhân dẫn đến những hạn chế, bất cập trong thực tiễn liên quan đến đảm bảo quyền của bị can dưới 18 tuổi, đặc biệt là những quyền mang tính đặc thù của bị can dưới 18 tuổi

Chương 3: Đưa ra một số giải pháp nhằm đảm bảo tốt hơn quyền của bị can dưới 18 tuổi Trong đó luận văn đưa ra một số kiến nghị hoàn thiện quy định của Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015, cũng như đưa ra một số các giải pháp khác nhằm đảm bảo tính đồng bộ trong việc đảm bảo tốt nhất quyền của bị can dưới 18 tuổi

PHẦN MỞ ĐẦU

1 TÍNH CẤP THIẾT CỦA ĐỀ TÀI

Quyền con người nói chung, quyền con người của bị can là người dưới 18 tuổi nói riêng là giá trị cốt lõi được ghi nhận và đảm bảo trong các văn bản pháp lý quốc tế

về quyền con người như Tuyên ngôn thế giới về Nhân quyền năm 1948, Công ước Liên hợp quốc về các quyền dân sự và chính trị năm 1966, Công ước về Quyền trẻ em năm 1989, Quy tắc Bắc Kinh năm 1985… Ở Việt Nam đảm bảo quyền con người của người bị buộc tội nói chung và của bị can là người dưới 18 tuổi nói riêng trong quá trình giải quyết vụ án hình sự là một vấn đề luôn được Đảng và Nhà nước quan tâm Điều này thể hiện rõ trong các văn kiện của Đảng như: Nghị quyết số 08-NQ/TW ngày

02/01/2002 của Bộ chính trị Về một số nhiệm vụ trọng tâm công tác tư pháp trong thời

gian tới; Nghị quyết số 48-NQ/TW ngày 25/4/2005 của Bộ chính trị về Chiến lược xây dựng và hoàn thiện hệ thống pháp luật Việt Nam đến năm 2010, định hướng đến năm

2020 và Nghị quyết số 49-NQ/TW ngày 02/6/2005 của Bộ Chính trị về Chiến lược cải cách tư pháp đến năm 2020 Hiến pháp năm 2013 đã ghi nhận và đảm bảo quyền con

người, quyền công dân trong đó có quyền con người của người bị buộc tội Bên cạnh

đó, Hiến pháp năm 2013 cũng đã ghi nhận các nguyên tắc cơ bản và quan trọng trong việc đảm bảo quyền con người của người bị buộc tội như nguyên tắc đảm bảo quyền bào chữa của người bị buộc tội, nguyên tắc suy đoán vô tội, nguyên tắc tranh tụng trong xét xử được đảm bảo Những quy định này là cơ sở pháp lý quan trọng trong việc hoàn thiện quy định của pháp luật tố tụng hình sự về quyền của người bị buộc tội đảm bảo sự tương thích với tinh thần tiến bộ của hiến pháp trong việc đảm bảo quyền con người, đặc biệt là quyền của bị can là người dưới 18 tuổi

Bị can là người đã bị khởi tố về hình sự Tư cách bị can xuất hiện khi cơ quan

cơ thẩm quyền ra quyết định khởi tố vụ án hình sự Tư cách này tồn tại trong giai đoạn điều tra, truy tố và xét xử (cho đến khi Tòa án ra quyết định đưa vụ án ra xét xử) Trong quá trình tố tụng, bị can nói chung và bị can là người dưới 18 tuổi nói riêng được pháp luật tố tụng hình sự quy định cho họ các quyền pháp lý để họ bảo vệ quyền

và lợi ích hợp pháp của mình Bị can là người dưới 18 tuổi có những đặc điểm tâm sinh lý đặc thù, đây là lứa tuổi (từ đủ 14 – dưới 18 tuổi) chuyển tiếp từ độ tuổi trẻ em sang người trưởng thành Ở lứa tuổi này, bị can dưới 18 tuổi chưa phát triển đầy đủ và

toàn diện về thể lực, tâm lý và nhận thức Trong quá trình tố tụng, bị can là người dưới

18 tuổi là đối tượng dễ bị xâm hại các quyền và lợi ích hợp pháp vì họ còn non nớt, chưa phát triển nhận thức đầy đủ để có thể bảo vệ tốt nhất quyền và lợi ích hợp pháp của mình Bên cạnh đó, họ rất nhạy cảm nên dễ bị tổn thương về tâm lý, ảnh hưởng đến sự phát triển toàn diện Xuất phát từ những đặc thù trên, ngoài những quyền con người, quyền giống như các bị can đã đủ 18 tuổi nói chung, Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015 đã quy định những quyền riêng dành cho bị can là người dưới 18 tuổi Việc quy định các quyền của bị can dưới 18 tuổi khi tham gia tố tụng thể hiện rõ chính sách hình sự nhân đạo của Đảng và Nhà nước, cũng như yêu cầu của cuộc đấu tranh phòng ngừa tội phạm liên quan đến người dưới 18 tuổi, phù hợp với các chuẩn mực pháp lý quốc tế mà Việt Nam là thành viên

Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2003 đã quy định các quyền của bị can là người dưới 18 tuổi Tuy nhiên, trong quá trình áp dụng, một số quy định của Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2003 đã bộc lộ bất cập và hạn chế, từ đó làm ảnh hưởng đến quyền lợi của bị can là người dưới 18 tuổi, đến việc xác định tính khách quan và bản chất sự thật của vụ án Trong Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015, quyền bị can không những được quy định cụ thể, rõ ràng hơn mà còn mở rộng quyền đảm bảo tính công bằng, công khai trong việc thực thi pháp luật tố tụng hình sự, đảm bảo việc giải quyết đúng đắn khách quan, toàn diện vụ án Quyền của bị can là người dưới 18 tuổi được quy định tương đối đầy đủ trong Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015 đã tạo cơ sở pháp lý vững chắc cho việc đảm bảo tốt quyền của bị can là người dưới 18 tuổi trên thực tế Tuy nhiên, qua nghiên cứu tác giả nhận thấy các quy định của Bộ luật Tố tụng hình sự năm

2015 về quyền của bị can là người dưới 18 tuổi vẫn còn tồn tại một số hạn chế, bất cập nhất định như: các quyền của bị can là người dưới 18 tuổi chưa được quy định cụ thể trong một điều luật mà nằm rải rác ở nhiều quy định khác nhau, điều này làm cho việc

áp dụng quy định của pháp luật gặp khó khăn, một số quyền được quy định chưa tương thích với chuẩn mực pháp lý quốc tế về Quyền trẻ em mà Việt Nam là thành viên, chưa tương thích với tinh thần của Hiến pháp năm 2013 về bảo đảm quyền con người Một số quyền còn quy định chung chung và khó đảm bảo trên thực tế… Xuất phát từ những hạn chế, bất cập trong quy định của Bộ luật Tố tụng hình sự, thực tiễn

áp dụng pháp luật thời gian qua cho thấy một số nơi các cơ quan có thẩm quyền tiến hành tố tụng vẫn còn vi phạm các quyền của bị can dưới 18 tuổi trong khi tiến hành

các hoạt động tố tụng, một số quyền được thực hiện mang tính hình thức hoặc chưa được đảm bảo tốt từ phía cơ quan, người có thẩm quyền như: quyền bào chữa, quyền

có người đại diện tham gia tố tụng, quyền đọc ghi chép bản sao tài liệu liên quan đến việc buộc tội, quyền trình bày lời khai, trình bày ý kiến, quyền khiếu nại Điều này làm ảnh hưởng đến việc đảm bảo quyền con người của bị can dưới 18 tuổi trong quá trình giải quyết vụ án, ảnh hưởng đến chất lượng giải quyết vụ án hình sự Những hạn chế bất cập này do nhiều nguyên nhân, trong đó có nguyên nhân từ quy định của pháp luật chưa hoàn thiện, hệ thống cơ quan, người có thẩm quyền tiến hành tố tụng chuyên trách đối với vụ án có bị can là người dưới 18 tuổi còn chưa đầy đủ, đồng bộ, sự hạn chế về cơ sở vật chất, cũng như cơ chế phối hợp giữa các chủ thể có liên quan vào trong quá trình tố tụng

Trong giai đoạn hiện nay, việc nghiên cứu hoàn thiện các quy định của Bộ luật

Tố tụng hình sự năm 2015 về quyền của bị can là người dưới 18 tuổi cũng như đề xuất các giải pháp khác nhằm nâng cao hiệu quả giải quyết vụ án hình sự có bị can là người dưới 18 tuổi tham gia tố tụng, góp phần đảm bảo quyền con người của bị can là người dưới 18 tuổi, phù hợp với khung pháp lý quốc tế về bảo vệ quyền của người chưa thành niên tham gia tố tụng trong vụ án hình sự, phù hợp với tinh thần tiến bộ của Hiến pháp năm 2013 về đảm bảo quyền con người của người bị buộc tội là một nhu

cầu cấp thiết Vì những lý do trên, tác giả chọn vấn đề: “Quyền của bị can là người dưới 18 tuổi theo luật tố tụng hình sự Việt Nam” làm luận văn thạc sỹ để đáp ứng

nhu cầu cấp thiết trong tình hình hiện nay

2 MỤC TIÊU NGHIÊN CỨU CỦA ĐỀ TÀI

- Mục tiêu chung:

Luận văn này sẽ làm sáng tỏ các vấn đề lý luận về quyền của bị can là người dưới 18 tuổi Phân tích, đánh giá quy định của pháp luật tố tụng hình sự Việt Nam, tập trung vào Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015, về quyền của bị can là người dưới 18 tuổi Làm sáng tỏ thực trạng áp dụng quy định của Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015

về quyền của bị can là người dưới 18 tuổi Xác định nguyên nhân của những hạn chế, bất cập trong thực tiễn áp dụng pháp luật Trên cơ sở đó, luận văn đề xuất các giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả áp dụng quy định của Bộ luật Tố tụng hình sự về quyền của bị can là người dưới 18 tuổi

- Mục tiêu cụ thể:

Để thực hiện mục tiêu chung như trên, luận văn đặt ra các mục tiêu cụ thể như sau:

+ Về mặt lý luận, tác giả phân tích, làm rõ các vấn đề về lý luận chung về quyền của bị can là người dưới 18 tuổi như: khái niệm, đặc điểm, ý nghĩa của việc quy định quyền của bị can là người dưới 18 tuổi, cơ sở của việc quy định quyền của bị can

là người dưới 18 tuổi trong pháp luật tố tụng hình sự một số quốc gia trên thế giới

+ Phân tích, làm rõ những quy định của Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015 về quyền của bị can là người dưới 18 tuổi, trong đó có lồng ghép so sánh, đối chiếu với quy định của Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2003

+ Nghiên cứu thực trạng áp dụng quy định của Bộ luật Tố tụng hình sự về quyền của bị can là người dưới 18 tuổi

+ Đề xuất các giải pháp nhằm góp phần nâng cao hiệu quả bảo đảm quyền cho

bị can là người dưới 18 tuổi trong tố tụng hình sự

3 TỔNG QUAN CÁC NGHIÊN CỨU CÓ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI

Vấn đề nghiên cứu các quy định của pháp luật tố tụng hình sự nhằm bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp đối với người chưa thành niên trong thời gian qua đã có một

số công trình nghiên cứu như:

- UNICEF, Viện Khoa học pháp lý (2005), Nghiên cứu, đánh giá, phân tích tình

hình người chưa thành niên vi phạm pháp luật và hệ thống xử lý tại Việt Nam Báo cáo

này là kết quả chính của đề tài được thực hiện bởi Viện Khoa học pháp lý, trên cơ sở phối hợp với UNICEF Mục tiêu của đề tài là đánh giá, phân tích thực trạng người chưa thành niên vi phạm pháp luật và hệ thống xử lý của Việt Nam nhằm góp phần hoàn thiện chính sách, pháp luật; cải thiện tình hình người chưa thành niên vi phạm pháp luật và hệ thống

xử lý Vì vậy, vấn đề quyền của bị can là người dưới 18 tuổi không được quan tâm nghiên cứu và đánh giá trong công trình này

- Tòa án nhân dân tối cao, Viện Khoa học xét xử (2010), Báo cáo tổng quan về cơ

sở lý luận và thực tiễn của sự cần thiết thành lập Tòa án chuyên trách đối với người chưa thành niên Báo cáo này tập trung phân tích những căn cứ để xây dựng hệ thống Tòa án

chuyên trách đối với người chưa thành niên ở Việt Nam và mô hình tổ chức của Tòa án này trên cơ sở tham khảo chuẩn mực quốc tế và mô hình Tòa án chuyên biệt đối với người chưa thành niên của các nước trên thế giới Vấn đề quyền của bị can là người dưới

18 tuổi không được đề cập trong báo cáo này

- UNICEF, Tòa án nhân dân tối cao (2011), Tài liệu tọa đàm Tham vấn chính sách

về việc thành lập Tòa gia đình và người chưa thành niên ở Việt Nam Đây là tài liệu phục

vụ cho buổi tọa đàm phân tích, đánh giá Báo cáo tổng quan về cơ sở lý luận và thực tiễn

của sự cần thiết thành lập Tòa án chuyên trách đối với người chưa thành niên do Tòa án

nhân dân tối cao phối hợp với UNICEF tổ chức Tài liệu này tập hợp nhiều bài viết có

chất lượng khoa học cao của những người làm công tác nghiên cứu, giảng dạy và áp dụng pháp luật trong các cơ quan tư pháp trung ương của Việt Nam

- Đỗ Thị Phượng (2007), Những vấn đề lý luận và thực tiễn về thủ tục tố tụng

đối với người chưa thành niên trong pháp luật tố tụng hình sự Việt Nam, Luận án tiến

sĩ Đề tài đã khái quát những vấn đề lý luận về thủ tục tố tụng đối với người chưa thành niên và đánh giá thực tiễn áp dụng thủ tục tố tụng đối với người chưa thành niên Do đó, vấn đề quyền của bị can dưới 18 tuổi không được nghiên cứu chuyên sâu

về lý luận, quy định và thực tiễn áp dung

- Lại Văn Trình (2011), “Bảo đảm quyền con người của người bị tạm giữ, bị

can, bị cáo trong tố tụng hình sự Việt Nam”, Luận án tiến sĩ Đề tài đã nghiên cứu, làm

rõ các vấn đề về bảo đảm quyền con người của người bị tạm giữ, bị can, bị cáo Vì vậy, quyền của bị can dưới 18 tuổi chỉ được đề cập với dung lượng rất nhỏ trong đề tài

- Nguyễn Hữu Thế Trạch (2012), Quyền bào chữa của bị can, bị cáo là người

chưa thành niên trong tố tụng hình sự Việt Nam, Luận án tiến sĩ Đề tài đã nghiên cứu,

làm rõ quyền bào chữa của bị can, bị cáo là người chưa thành niên trong tố tụng hình

sự Việt Nam Vì vậy, các quyền khác của bị can là người dưới 18 tuổi chưa được đề cập và nghiên cứu đầy đủ Mặt khác, đề tài phân tích, đánh giá các quy định của Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2003

- Trần Hưng Bình (2014), Bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của người chưa

thành niên theo pháp luật tố tụng hình sự Việt Nam, Luận án tiến sĩ Đề tài đã nghiên

cứu làm rõ vấn đề bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của người chưa thành niên theo pháp luật tố tụng hình sự Việt Nam Việc nghiên cứu về quyền của bị can là người dưới 18 tuổi chỉ chiếm một phần nhỏ trong đề tài Mặt khác, đề tài phân tích, đánh giá các quy định của Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2003

- Phan Thị Thanh Tâm (2009), Mở rộng và bảo đảm quyền của bị can, bị cáo

chưa thành niên trong bộ luật tố tụng hình sự Việt Nam 2003 trên cơ sở Việt Nam gia