Nghệ thuật tạo hình tượng Phật giáo cổ của người Việt trong tương quan với một số nước trong khu vực: Trường hợp tượng Quan Âm nghìn mắt nghìn tay

C hiu anh budng sau sac tfl he tfl tfldng tdn giao nhfl: dao Phat, dao Hindu, nghe thuat dieu khac Phat giao d Viet Nara va rapt sd' nUdc trong khu vUc the hien md'i quan he giao tho[r]

J?

Nghe thuat tao hinh tUdng Phat giao co cua ngirdi Viet trong tufdng quan vdi mot

so nudc trong khu vifc: trudng hdp

tUdng Quan Am Nghin IVIat Nghin Tay

DOAN THI MY HUONG*

Chiu anh budng sau sac tfl he tfl

tfldng tdn giao nhfl: dao Phat, dao

Hindu, nghe thuat dieu khac Phat giao d

Viet Nara va rapt sd' nUdc trong khu vUc

the hien md'i quan he giao thoa, lien ket

gida cic nen van hda, dac biet ro net trong

nghe thuat dieu khac truyen thd'ng Bdi

the, phong cich tao t i c d mdi qudc gia nay

khdng hoan toan mang tinh biet lap ma

chung ta van cd the nhan tha'y net giao

luu, dan xen tao nen net tUdng ddng trdng

cac phong each the hien, dae biet trong

nghe thuat dieu khic Phat giio cd Ben

canh dd, sii khic nhau ve ngdn ngfl, quan

niem, dae trUng rieng cung tao nen net

khic biet trong nghe thuat tao binh tflng

nfldc trong khu vflc O day, chdng tdi

mudn ban den trUdng hdp tUpng Quan

Am nghin m i t nghin tay (QANMNT) d

Viet Nara va rapt sd' nUdc khic trong khu

vUe De so s i n h dd'i chieu tim ra nhflng

net tfldng ddng va khae biet treng NT tad

t i c tfldng QANMNT, chdng tdi dat Viet

Nara trong tdng the cic khu vUc anh

hUdng Phat giio nhU An Dp, Trung A (Tay Tang), Ddng Nam A (DNA) (Lao,

T h i i Lan, Campuchia, Inddnexia) va Ddng A (Trung Qud'c, Nhat Ban, Trieu Tien) Bdi, ve vi tri dia ly, cd the coi Viet Nam thudc ve Ddng Nam A, ddng thdi cung g i n gui vdi cic nudc Ddng A Vdi sU

k h i i q u i t nay, chdng tdi mudn khang djnh hdn nfla gii tri cua giao lUu van hda trong q u i trinh hinh thanh gii trj nghe thuat d radi qud'c gia, dan tpc

O vi tri nara gida hai con dUdng budn ban Ddng - Tay nen van hda Ddng A (Trung Qud'c, Nhat Bin, Trieu Tien) va Ddng Nara A (bao gdm Viet Nam va cic nudc thudc khu vUc T h i i Binh DUdng) dupc tiep xdc vdi hai nen van rainh Idn An

Dp - Trung Qud'c Do vay, phong each tac tupng Phat ndi chung va Tudng Quan Am Nghin Mat Nghin Tay d mdi qudic gia thudc Ddng A va Ddng Nara A ndi rieng, deu cd net tUdng ddng trong phong each tao t i c nhu nhflng anh hfldng ban dau tfl

* Doan Thi My Hudng, NCS khoa VII, Vien Van hoa Ngh? thuat Viet Nam

Dodn Thi My Huang - Nghe thiidt tgo hinh tugng Phdt gido cd 67

van hda Phat giid An Dp va dae biet deu

chfla yeu td Mat giao nhU hinh cic cinh

tay xde rpng sang hai ben gid'ng nhU tU the

mda cua vj t h i n Siva trong Hindu giio

(An Dp giio)., hay chi tiet cic canh tay tao

tac mera raai, thien ve khdi trdn Cd ket

hdp cic yeu td' ara dUdng trdng phong each

bieu dat khdi cung nhu phUdng thflc sip

xep eae bieu tUdng Phat phap

Vdi nen s i n xua't phu thudc vao ngudn

nude nen Viet Nara cung nhu cic nude

khu viic Thii Binh Dudng deu cd tieng

ndi chung nha't djnh trong he tU tudng, va

boat ddng tU duy luon g i n lien vdi sfl van

hanh gifla raat trdi va raat dat Triet Iy

am dfldng cd anh hfldng khdng nhd den

nhan thdc va ddi sdng tara linh eua hp

ddi sd'ng tam linh chu yeu la thd t h i n linh

(thin mat trdi, than nUde, Ifla) thdng qua

cic nghi le va tap tue thd cung k h i da

dang nhu : tuc thd sinh thiic khi, tuc thd

td tien Nhd dd, hinh tUdng nguyen gdc

An Dp: Quan Ara Bd Tat nhanh chdng

hda vao tin ngUdng b i n dja va trd thanh

hien tUdng thd cflng trong p h i n dong dan

chdng, rapt trong nhdng hinh tUdng ndi

bat cua vj Quan Ara nay chfnh la hinh

tUdng QANMNT - ndi hdi tu nhieu yeu to

tao hinh va cung la ndi tao nhieu dieu

kien cho sU s i n g tad nghe thuat cd cd hpi

dinh hinh va p h i t trien Su hdi tu cua cic

nen van hda truyen thd'ng d Ddng Nara A

la ket qua eua q u i trinh c h i t Ipc trong

giao luu van hda, giao thUdng budn ban,

thara chi la ket qua cua nhdng cude xam

chiem, thdng tri cac nUdc khac Cho nen,

ve hinh thdc the hien, TUdng Quan Am

Nghin Mat Nghin Tay cd nhflng diera

gidng nhau ve tinh chat, dac diera nhan

dang chung, nhung lai cd tfnh da dang va phong phu trong phong cich tao t i c cung nhu thara ray tao hinh The hien cu the nhU: tfl quan niera chung cua Phat giio

An Dp, tUdng Quan Ara NMNT thudng ed cac dang thdc ddng hoac ngdi, vdi so' lUdng tay tfl 2, 4, 6,12, 16, 18 chd den 40,

42 tay va len tdi tren dfldi rapt nghin tay

d hinh thflc tao cic cinh tay nhd Cac dang the, thu an va nghi vat ed nhflng diem tfldng tfl nhfl deu tpa tren met bdng hoa sen, eac ban tay thudng phd le va cira cac nghi vat vdi sd' lUdng kha Idn nhU: Trang hat, Phdn np an, Hoa sen, dai lua,

Vd dy an), Tbi nguyen an, Quyen sach, Nga voi, Dai trang sdc, Hoa sen, Dd chau

h i u , Binh nUdc

Sfl tdn kinh va tfn ngfldng thd Bd T i t Quan Ara tai eac qudc gia Ddng A nhu Trung Qudc, Nhat Ban, Trieu Tien, Viet Nam la ket qua eua sii pha trdn, anh hudng gifla nghe thuat Phat giao An Dp

va Trung Hoa, nen hinh thflc the hien tfldng QANMNT ed nhflng net tfldng ddng trdng hinh thai thd QA d dang nfl t h i n Tuy nhien, tin ngUdng thd QA lai rat phat trien va thinh hanh d Tay Tang, nhd vj tri nhu mdt diem nd'i gifla con dfldng truyen giie An Dp vdi cac nUde Ddng A va Ddng Nam A Mat khae, Tay Tang cung la ndi

ma Phat giao tfl An Dp tim den tru chan khi hi quan dpi Hdi giao tim diet dan den

sU bien mat eua Phat giao d An Dp vao cudi TK XII QANMNT d Tay Tang thudng the hien vdi nhieu mau mdi mau bieu thi cho mdt y niem khae nhau : khudn mat dfl tdn mau xanh, khudn mat mau dd eua Phat A Di Da, than tUdng mau tring 11 chiec diu xep thanh 3 ting,

68 Nghien cim Ddng Nam A 10/200^

va trang phuc k h i c i u ky vdi k h i nhieu

loai trang sdc (8 loai trang sflc v i 5 ldp i o

lua khac nhau) Ao choing khoic tren vai

trai, hd vai phai vdi hai c i n h tay chfnh

chip lien hoa hdp chudng an Cic tay cdn

lai cim nghi vat (binh nUdc, b i n h xe luan

hdi, bdng sen tira cinh, binh nUdc cam Id,

cung ten) va ket an thuyet p h i p Tda ra

phfa ngoai cd the l i met vdng trdn ddng

tara gdm 992 cinh tay nhd, chia thanh 6

Idp tfl trong ra chfla 32, 144, 168, 192,

216, 240 tay tfldng flng

N i m trdng khu viic Ddng Nam A, Viet

Nam (chu yeu d phfa Bic) khdng chiu anh

hudng cua tU duy Hindu giio va Tieu thfla

nhfl rapt sd' nfldc cung khu vUc NT tao

tupng Quan Am ngUdi Viet ehu yeu lam

bing gd sdn thep, tap trung khai t h i c eae

chi tiet dju dang (khde radi, rait, khdi)

tren khudn raat thanh thoit, hdi dai vdi

mieng nhd, mdi diy dan, raang dac diem

cua thdn nfl vflng que, tad hinh chau

chud't d cic canh tay, ban tay thon dai,

mem mai, khdng cim nhieu nghi vat,

nhieu tinh trang tri nhfl sfl ddn giin, cich

dieu va efldng dieu hda treng phdng cich

phu dieu ndi (deux tiers- ronde) Kich

thudc cua tupng khdng q u i dd so, phong

cich ddn giin, thien ve sU diu dang, uyen

chuyen, the hien rapt nghe thuat y niem

va k h i i q u i t hda trong cic hinh khdi ddn

gian: vudng, b i t giac, luc giie, trdn thed

quan niem am dUdng, khdng le thudc quy

chuan tao tic, linh hdat, bien hda va trflu

tupng khdng q u i c i u ky tao tac ma ddn

gian d hinh khd'i, khoing dat trong dUdng

net cham due, pheng each dan gian rd net

Ky thuat l i p ghep tay Idn cua tUdng cd hai

dang thdc chu yeu: due Id va l i p cic c i n h

tay vad xung quanh khuyu tay chinh; due

Id dpc theo than tUdng tfl vai trd xuo'ng theo dang so le, dp day cua cac Id tuy theo

Sd lupng tay ft hay nhieu rdi lap tay vao, neu khdng cd c i n h tay phfa tren- tad hinh cflng, thd; canh tay cd phan tren- tao hinh mem mai hdn

Xem xet trong tfldng quan gifla cac qud'c gia ndi tren, chdng tdi thay ring, tupng QA NMNT deu the hien vdi tfnh chat huyen bf, nhieu dau, nhieu tay theo the thdc: 2 tay chip trudc ngflc, 2 tay dat treng tfl the thien dinh, cic tay cdn lai dfldc chia deu ra hai ben, cic tay deu ed

c i m nghi vat Dac biet la vdi ving hao quang thiet lap tfl nhflng ban tay nhd chfla con mat rad ben trdng bieu trUng cho nghin mat, nghin tay Phd QANMNT chua

M i Sd cd 42 tay Idn, 978 tay nhd xep theo

4 Idp ngoai gdm 424 tay, hai Idp trong gdm

258 tay va 228 tay nhd V i pho QA NNMNT chua But T h i p cd 904 tay nhd tao thanh cic vdng tay nd rdng dan tfl 6 ldp den 14 ldp

Nghe thuat tao tUdng QANMNT cua

h i u bet cic qud'c gia trong khu vUc Ddng Nam A deu chju nhieu anh hudng cua ddng Tieu thfla va Hin du giio nhU Campuchia, Lao, T h i i Lan Tai cic qudc gia cd truyen thd'ng theo ThUdng tpa bp (nha'n manh kha nang tflng ngfldi tfl giai

t h d i t b i n g cich kien tri gifl gidi luat va sd'ng rapt cupc ddi phara hanh) nay, tUdng thudng cd d i n g thon, thanh nha, tay chan rat dai vdi nhflng net rd rang raach lac va thfldng the hien tfl the ddng, ddi khi treng tfl the chuyen ddng Nghe thuat tao tUdng

d Inddnexia, lay c i m hdng tfl Hindu giao

Dodn Thi My Huang - Nghe thudt tgo hinh tugng Phdt gido cd 69

n e n kich thudc tUdng k h d n g q u a Idn, cac

chi t i e t t r a n g trf t h i e n ve cac h i n h khdi

trdn O t u p n g Inddnexia cho t h a y sU u y e n

chuyen, n h a y c a m trong n g h e t h u a t h i n h

khdi ndi t a o r a rapt khdng gian t h a n raat,

can ddi va h a i hda vdi t h e gidi ben ngoai

Tai cac nUdc Ddng A, ndi chiu n h i e u a n h

h u d n g nha't cua ddng Dai Thfla, p h i i ke

d e n p h e n g c i c h t a c tfldng Q A N M N T

T r u n g Qudc TUdng QANMNT cd kich

thudc Idn va t h u d n g t h e hien b i n g c h a t

lieu gd, d i bdae da't, C h d y t h e h i e n h i n h

t h e t h d n g q u a eae Idp i e bd s a t cd t h e , va

t h u d n g dupc t r a n g trf m a u s i c bdae t h e p

v a n g long lay, c i c tUdng t h i n ludn dupe

deo n h i e u loai t r a n g sdc k h a c n h a u va

dupc t h e hien dudi h i n h t h d c q u a n n h d n g

i e k h o i c vdng q u a n h ngUc, q u a n niem ve

dep d i y dan, Iy t u d n g hda vdi k h u d n m a t

trdn, cac c i n h tay mera mai, c i c n e p i o r u

xud'ng s i t ed t h e h i n h tUdng m a n g n h i e u

t r a n g v a t sac sd C u n g trong t i m a n h

h u d n g dd, n g h e t h u a t tao tUdng QANMNT

N h a t B a n cd k h u d n m a t dep va h i e n tfl,

nhflng cung cd mdt so' Idn tUdng Q u a n Ara

h i n h d a n g r a t dfl d i n , t a y c i m chudi h a t

va n h i e u loai k h i gidi k h a c n h a u TUdng:

chu yeu b i n g gd, kich thude Idn, b d n g vl,

t i n h te, vdi sfl t h e h i e n hfldng tdi nhflng

dae t i n h hien thflc (phong each duy n h a t

chi cd d N h a t ban) h i n h t h d c QA chu yeu

dUa t r e n M a t tdng t r u y e n tho'ng K h i c vdi

T r u n g Qud'c va N h a t b a n , NT t a o tUdng

Q A N M N T Trieu Tien t u y chiu n h i e u i n h

h u d n g tfl h a i nfldc n a y nhflng tfldng

thfldng cd kich tbflde khdng Idn, k h u d n

m a t hdi dai va h i u hdn d p h i n dudi c i r a ,

p h d n g each ddn gian, rd r a n g trdng tflng

chi tiet t h e hien

Nghe t h u a t p h u d n g Ddng la sU t h e hien cua Tri - H a n h hdp n h a t , vi t h e t u tudng, y niem h a y tU duy t h e nao thi se thiic hien (hanh) nhU t h e , dac biet trong

NT t a o t i c t u p n g P h a t giid, dieu n a y lai cang cd y nghia thiic te, bdi giao ly cua mdi

g i i o p h i i Tdn g i i o k h i c n h a u se t a o n e n nhflng q u a n niem k h i c n h a u ve tU tudng,

ve c i c h thflc t h e hien cung n h u q u a n niem

ve t h a m ray cua mdi d a n tpc Day cung la diem chfnh yeu lam nen sfl k h a e biet trong n g h e t h u a t tao h i n h gifla c i c qudc gia theo dao P h a t tai Ddng A, T r u n g A va Ddng N a m A, ddng thdi nd lai l a m n e n dac trUng v a n h e a cua c i c d a n tpc, cac quoc gia Tim hieu va k h a i t h i c c i c yeu to'nay khdng chi p h a n biet dUdc ngudn gdc c i c phd tupng nhd phong each t a o t i c , ma cdn

la sU k h a n g djnh g i i tri cua giao luu van hda trong qua t r i n h djnh h i n h nghe t h u a t

d mdi qud'c gia, d a n tdc./

TAI L I E U THAM K H A O

1 Tran Lam Bien (1993) Hinh tUdng con

ngudi trong nghe thudt tgo hinh truyen thd'ng Viet Nxb My thuat Ha Noi

2 Ngo Van Doanh, Cao Xuan Phd, Tran Thi

Ly (2000) Nghi thudt Dong Nam A Nxb

Lao dong Ha Noi

3 Maud Grigard Geslan, Maeijke J.Klokle, Albert Le Bonneur, Donals M Stadtuer, Valerie Zaleski, Thierry Zephir (1994)

L'art de I'Asie du Sud.est Maison

d'edi-tion de Citadelles & MARENOD

4 Rolf A.Stein (1986) Avalokitesvara /

Kouan yin- an exemple de transformation d'un dieu en deesse ; p p l 7 - 80 Francaise

d'Extreme Orient Paris