Đờn ca Tài tử trong các đám hiếu ở Hậu Giang

thực trạng ĐCTT tỉnh Hậu Giang cùng với những ưu điểm cũng như những hạn chế, đặc biệt là vai trò của ĐCTT trong các đám hiếu đối với đời sống văn hóa tinh thần và nhu cầu[r]

ỦY BAN NHÂN DÂN TỈNH TRÀ VINH

TRƯỜNG ĐẠI HỌC TRÀ VINH



VÕ VĂN TRUNG

ĐỜN CA TÀI TỬ TRONG CÁC ĐÁM HIẾU Ở HẬU GIANG

Chuyên ngành: VĂN HÓA HỌC

Mã số: 60310640

TÓM TẮT LUẬN VĂN THẠC SĨ VĂN HÓA HỌC

Trà Vinh, năm 2016

Công trình được hoàn thành tại

TRƯỜNG ĐẠI HỌC TRÀ VINH

Người hướng dẫn khoa học: TS MAI MỸ DUYÊN

Phản biện 1:

Phản biện 2:

Luận văn được bảo vệ trước Hội đồng chấm Luận văn tốt nghiệp thạc sĩ Văn hóa học họp tại Trường Đại học Trà

Vinh vào ngày … … tháng … … năm 2015

Có thể tìm hiểu luận văn tại:

 Thư viện trường Đại học Trà Vinh

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Đờn ca Tài tử (ĐCTT) là loại hình nghệ thuật đặc trưng của vùng Nam bộ Từ lúc hình thành cho đến nay, ĐCTT thực sự đã đi vào tâm hồn và “ăn vào máu” người dân Nam bộ một cách tự nhiên, bền bỉ đến lạ thường ĐCTT không chỉ đơn thuần xuất hiện ở các ngày tết, dịp

lễ, hội của đất nước, địa phương, đơn vị… mà còn có mặt

ở phạm vi gia đình như trong các dịp tổ chức lễ mừng thọ,

lễ giỗ và kể cả lễ tang của ông bà, cha mẹ… gọi chung là đám hiếu ở vùng đồng bằng Nam bộ nói chung và đất Hậu Giang nói riêng

Hậu Giang là một trong 21 tỉnh, thành có phong trào ĐCTT phát triển mạnh mẽ ở Nam bộ và có nhiều đóng góp cho sự hình thành và phát triển rộng khắp của ĐCTT

Sự có mặt của ĐCTT trong dịp tổ chức các đám hiếu ở Hậu Giang là thể hiện lòng hiếu thảo của con cháu, đồng thời làm cho buổi tiệc thêm phần long trọng Nhằm góp phần phục vụ cho việc giữ gìn và phát huy giá trị của nghệ thuật ĐCTT trên tất cả các lĩnh lực của đời sống xã hội tại

Hậu Giang, tôi chọn đề tài: Đờn ca Tài tử trong các đám

hiếu ở Hậu Giang làm luận văn tốt nghiệp chương trình

cao học chuyên ngành Văn hóa học tại Trường Đại học Trà Vinh

2 Mục đích, đối tượng nghiên cứu

Mục đích nghiên cứu: Nghiên cứu, khảo sát để làm

sáng tỏ diễn trình lịch sử với những đặc trưng riêng của ĐCTT tỉnh Hậu Giang Luận văn cũng góp phần làm rõ

thực trạng ĐCTT tỉnh Hậu Giang cùng với những ưu điểm cũng như những hạn chế, đặc biệt là vai trò của ĐCTT trong các đám hiếu đối với đời sống văn hóa tinh thần và nhu cầu thưởng thức của người dân với loại hình nghệ thuật này Từ những thực trạng đó, tác giả làm sáng tỏ vai trò của ĐCTT trong các đám hiếu ở Hậu Giang trong việc bảo tồn và phát huy ĐCTT Nam bộ

Đối tượng nghiên cứu: ĐCTT trong các đám hiếu ở

Hậu Giang gồm có lễ mừng thọ, lễ giỗ và lễ tang Bên cạnh đó, tác giả mở rộng nghiên cứu những biến đổi của ĐCTT trong các đám hiếu và những đóng góp của các câu lạc bộ, nghệ nhân đờn, nghệ nhân ca, người sáng tác cho quá trình hình thành và phát triển ĐCTT ở địa phương

Không gian nghiên cứu: ĐCTT trong các đám hiếu

trên địa bàn tỉnh Hậu Giang Phân tích không gian, chủ thể

và địa điểm hoạt động của ĐCTT, tính truyền thống cũng như các biến đổi của ĐCTT ở Hậu Giang và hướng phát triển trong thời gian tới

Thời gian nghiên cứu: Chủ yếu từ cuối thế kỷ XIX

đến nay, đặc biệt là ở thế kỷ XXI Trong đó, tác giả cũng

đề cập đến tiến trình hình thành và phát triển ĐCTT ở Hậu Giang, nhất là từ khi loại hình này xuất hiện ngày càng nhiều trong các đám hiếu

3 Nhiệm vụ nghiên cứu

Nghiên cứu cơ sở lý luận và thực tiễn của ĐCTT ở Nam bộ và Hậu Giang

Khảo sát thực địa, đánh giá tình hình ĐCTT xuất hiện trong các đám hiếu ở Hậu Giang và sự tác động của ĐCTT

trong các đám hiếu đối với đời sống tinh thần của người Kinh ở Hậu Giang

Đề xuất các giải pháp giữ gìn và phát huy giá trị của ĐCTT Nam bộ, đồng thời khảo nghiệm tính hợp lý và thiết thực của ĐCTT trong các đám hiếu ở Hậu Giang

4 Phương pháp nghiên cứu

Dữ liệu được lấy từ nhiều nguồn: Sách viết về nghệ thuật ĐCTT Nam bộ, báo, tạp chí, Internet và tư liệu điền

dã liên quan đến ĐCTT…, người viết sẽ vận dụng một số phương pháp sau: Phương pháp hệ thống; Phương pháp điền dã; Phương pháp nghiên cứu liên ngành

5 Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài

Ý nghĩa khoa học: Luận văn góp phần làm phong phú

thêm những cứ liệu khoa học giúp cho các nhà quản lý trong xây dựng kế hoạch hoạt động văn hóa, nghệ thuật ở địa phương

Ý nghĩa thực tiễn: Luận văn bổ sung vào nguồn tư

liệu để giảng dạy, nghiên cứu khoa học Đồng thời góp phần giữ gìn, phát huy giá trị ĐCTT đối với đời sống tinh thần của người Kinh ở Hậu Giang giai đoạn hiện nay

CHƯƠNG 1

CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỜN CA TÀI TỬ TỈNH HẬU GIANG 1.1 Một số khái niệm và lý thuyết nghiên cứu liên quan đề tài

1.1.1 Khái niệm về tài tử

Có nhiều khái niệm về tài tử khác nhau, qua đó người viết xin nêu quan niệm của mình về cụm từ này như sau:

Thứ nhất: “Tài tử” là từ dùng để chỉ người thật sự có

tài năng về đờn, hát một thể loại âm nhạc dân tộc ở miền Nam Việt Nam (khác với “tài tử”, từ dùng để chỉ nam diễn viên sân khấu hoặc màn bạc: tài tử xi – nê)

Thứ hai: Người “tài tử” bao gồm tất cả mọi thành

phần, tầng lớp xã hội, không phân biệt giàu nghèo, sang hèn nhưng phải là người có tài năng

Thứ ba: Khác với nghệ sĩ Cải lương, diễn viên điện

ảnh, kịch nghệ… người chơi nhạc Tài tử không xem đây

là nghề để mưu sinh

Thứ tư: ĐCTT không phải là môn nghệ thuật biểu

diễn sân khấu, người tài tử cũng không phải là diễn viên chuyên nghiệp Tuy nhiên trình độ nghệ thuật của họ không thấp chút nào

1.1.2 Khái niệm Đờn ca Tài tử Nam bộ

Cũng như khái niệm về tài tử, ĐCTT cũng được các nhà nghiên cứu đã đưa ra nhiều khái niệm khác nhau, nổi

bật như: GS Trần Văn Khê trong quyển Du ngoạn trong

âm nhạc Việt Nam, Thạc sĩ âm nhạc Huỳnh Khánh, tác giả

Võ Trường Kỳ trong quyển Đờn ca Tài tử Nam bộ,… Qua

đó, chúng ta có thể nhận định rằng ĐCTT Nam bộ là một loại hình nghệ thuật diễn xướng dân gian đặc trưng của vùng đất Nam bộ, là một thú chơi tao nhã vừa mang tính bình dân vừa mang tính bác học bao gồm hai yếu tố đờn

và ca nhằm giải trí, làm vui cho nhân dân lao động trong những lúc nhàn rỗi

1.1.3 Lý thuyết nghiên cứu

Âm nhạc nói chung và ĐCTT nói riêng là một hình thái ý thức xã hội thuộc thượng tầng kiến trúc Cũng giống như các hình thái ý thức khác, ĐCTT cũng tác động lại toàn bộ mọi mặt đời sống Nếu như văn chương tác động đến đời sống bằng ngôn từ, hội họa tác động đến đời sống bằng màu sắc thì ĐCTT tác động đến đời sống xã hội bằng giai điệu, ca từ, phong cách trình diễn của những nghệ nhân Nếu lấy con người là đối tượng phản ánh và phục vụ thì có thể thấy ĐCTT Nam bộ có vai trò vô cùng

to lớn đối với toàn bộ đời sống người dân nơi đây

Ở Nam bộ, đi đâu chúng ta cũng nghe ĐCTT, đi đâu chúng ta cũng thấy những hoạt động sôi nổi của các câu lạc bộ, đội, nhóm ĐCTT Đây cũng là dịp để mọi người có thể rèn giũa, chỉ bảo cho nhau những hiểu biết của mình, tự trau dồi những kỹ năng nghệ thuật Tham gia một buổi sinh hoạt ĐCTT mới có thể nếm trải hết những cung bậc của cảm xúc, có lẽ cái chất “tài tử” của thể loại âm nhạc độc đáo này khác với các loại hình âm nhạc khác là ở chỗ đó

1.2 Đặc trưng Đờn ca Tài tử tỉnh Hậu Giang

1.2.1 Dạng thức sinh hoạt Đờn ca Tài tử ở Hậu Giang

Cũng như các tỉnh thành khác ở Nam bộ, phong trào ĐCTT ở Hậu Giang phát triển rộng khắp trên quy mô cả tỉnh với nhiều hình thức sinh hoạt phong phú sau đây:

Sinh hoạt theo gia đình: Hiện nay chưa có con số

thống kê cụ thể có bao nhiêu gia đình ở Hậu Giang đam mê

và sinh hoạt ĐCTT để góp phần bảo tồn loại hình nghệ thuật độc đáo này của dân tộc và cũng để thỏa mãn sở thích hát ca và tất nhiên cũng là để kết bạn tri âm với nhau, người đờn, người ca chỉ học nghề qua sự truyền dạy của các thế

hệ người thân đi trước và cô bác xóm giềng Họ là những người “tài tử” nhất trong những người chơi ĐCTT

Sinh hoạt câu lạc bộ (CLB): Theo thống kê của Sở

Văn hóa, Thông tin và Du lịch Hậu Giang đến tháng 01/2015, toàn tỉnh có 80 CLB ĐCTT với 836 thành viên tham gia sinh hoạt Số lượng CLB ĐCTT ở Hậu Giang phân bố ở tất cả 7 huyện, thị, thành trong tỉnh CLB ĐCTT

là nơi để những người đồng điệu tìm đến với nhau trau dồi tiếng đờn, lời ca, tâm tình trong cuộc sống Hiện nay, các CLB ĐCTT ở các huyện, thị trong tỉnh ngoài việc tập dợt

để biểu diễn trong các dịp lễ, tết , còn tham gia giao lưu với các CLB khác trên địa bàn và một số địa phương lân cận Một số thành viên nổi bật của các CLB thường đại diện tỉnh nhà tham gia các liên hoan, hội thi, hội diễn ĐCTT từ cấp khu vực đến toàn quốc

Sinh hoạt nhân dịp lễ, tết, đám tiệc: Ở Hậu Giang,

ngoài hai hình thức sinh hoạt ĐCTT phổ biến như vừa

trình bày, còn một dạng thức sinh hoạt khác nữa đó là một

số nhóm ĐCTT “chuyên” biểu diễn phục vụ đám tiệc, nhà hàng, khu du lịch Ở đây, người viết xin không bàn về về cái được và chưa được cũng như giá trị, sức sống của hình thức sinh hoạt này

1.2.2 Những đóng góp của Đờn ca Tài tử tỉnh Hậu Giang với phong trào Đờn ca Tài tử Nam bộ

Theo soạn giả Ngô Hồng Khanh thì vùng đất Hậu Giang trước đây đã sản sinh ra các ban tài tử, nhiều nghệ nhân, danh cầm có tiếng như: Danh cầm - Nghệ sĩ ưu tú Năm Vĩnh, quê ở xã Vĩnh Viễn (huyện Long Mỹ); ông Tư Đạo (quê ở Kinh Cùng - Phụng Hiệp) chơi nhạc Lễ rất hay, chơi nhạc Tài tử cũng giỏi, nhất là ngón đờn kìm; Bà

Ba Nhỏ (còn gọi là Ba Đen, đờn tranh, ở Hỏa Lựu, mẹ của nghệ sĩ Kiều Tiên sau này) cũng trong nhóm tài tử Kinh Cùng [21, tr 7]

Ngày nay, ngành Văn hoá, Thông tin và Du lịch Hậu Giang tiếp tục chủ trương khôi phục; phát huy phong trào ĐCTT Đặc biệt khuyến khích xây dựng mỗi ấp có một CLB ĐCTT Hằng năm, tỉnh và các huyện, thị đều tổ chức Liên hoan ĐCTT, nhằm bồi dưỡng, phát huy các hạt nhân tiềm năng để tiếng đờn, lời ca của bộ môn nghệ thuật độc đáo này còn mãi trong đời sống văn hóa tinh thần của người dân Hậu Giang Có được như thế là nhờ sự đóng góp của các nghệ nhân dân gian, sự yêu quý của những

người mộ điệu

“Nghệ nhân là người chuyên làm nghề nghệ thuật

biểu diễn hoặc một nghề thủ công mĩ nghệ, với trình độ

cao” [86] Nghệ nhân là người sống bình dị giữa đời

thường, không phân biệt nghề nghiệp, giai tầng xã hội Chúng ta có thể chia ra các nghệ nhân sau: Nghệ nhân sáng tác, nghệ nhân đờn và nghệ nhân ca

1.3 Tổng quan tỉnh Hậu Giang

1.3.1 Điều kiện tự nhiên

Hậu Giang có diện tích 1.601 km2, dân số 802.799 người Phía Bắc giáp với thành phố Cần Thơ, phía Nam giáp với tỉnh Sóc Trăng, phía Đông giáp với sông Hậu và tỉnh Vĩnh Long, phía Tây giáp với tỉnh Kiên Giang và tỉnh Bạc Liêu Nằm trung gian giữa châu thổ sông Hậu và vùng ven biển Đông, Hậu Giang là nhịp cầu nối giữa hệ thống sông Hậu (phía Đông) và sông Cái Lớn (phía Tây, Tây Nam)

1.3.2 Điều kiện xã hội

Năm 2009, dân số của Hậu Giang là 756.625 người chiếm 4,6% dân số của Đồng bằng sông Cửu Long và 0,94% dân số cả nước Mật độ dân số trung bình của Hậu Giang là 505 người/km2

Dân cư có sự phân bố không đều giữa thành thị và nông thôn, chủ yếu sinh sống bằng nghề nông Tỉnh Hậu Giang có 3 dân tộc: Kinh, Hoa, Khmer Theo thống kê năm 2007, người Kinh chiếm 96,45%, Khmer 2,38%, Hoa 1,17% Mỗi dân tộc có kinh nghiệm sản xuất và truyền

thống văn hóa độc đáo riêng Hậu Giang chịu ảnh hưởng các tôn giáo có nguồn gốc rất khác nhau Trong đó, Phật giáo có nhiều tín đồ nhất Tỷ lệ người trong độ tuổi lao động có việc làm tăng nhưng vẫn còn chậm, tỷ lệ thất nghiệp và chưa có việc làm khá phổ biến Tỷ lệ thu hút học sinh đến trường theo từng độ tuổi tăng ở tất cả các bậc học, ngành học Mạng lưới y tế phát triển rộng khắp từ tuyến cơ sở Chương trình y tế - bảo vệ sức khỏe nhân dân được chú trọng

TIỂU KẾT CHƯƠNG 1

Miền đất Hậu Giang còn lưu giữ và bảo tồn nhiều di tích lịch sử, văn hóa đậm đà bản sắc dân tộc, rất thuận lợi cho phát triển du lịch Hậu Giang tiếp tục tranh thủ mọi thời cơ, khai thác tốt mọi tiềm năng và lợi thế, huy động các nguồn lực, phát triển nhanh cơ sở hạ tầng kỹ thuật, mở rộng đô thị, chuyển dịch cơ cấu kinh tế, nâng cao trình độ dân trí, phát triển nguồn nhân lực, đảm bảo an ninh, quốc phòng nhằm thực hiện mục tiêu tăng trưởng kinh tế nhanh, bền vững Nằm trong dòng chảy của ĐCTT Nam bộ, ĐCTT Hậu Giang không ngừng đổi mới nội dung, hình thức sinh hoạt Dưới sự quan tâm sâu sắc của lãnh đạo tỉnh và các ngành chức năng có liên quan, trong những năm qua, ĐCTT Hậu Giang có sự phát triển mạnh mẽ về số lượng và chất lượng, đó thật sự là một tín hiệu đáng mừng đối với

loại hình này

CHƯƠNG 2 KHÔNG GIAN, CHỦ THỂ, ĐẶC ĐIỂM ĐỜN CA TÀI

TỬ TRONG CÁC ĐÁM HIẾU Ở HẬU GIANG 2.1 Không gian Đờn ca Tài tử trong các đám hiếu

ĐCTT Nam bộ có môi trường diễn xướng rất phong phú và đa dạng, hoạt động đờn ca có thể diễn ra ở mọi lúc mọi nơi, không phân biệt thời gian, không gian, miễn là người chơi “có hứng” Trong một bài giảng cho các học viên, nhạc sư Nguyễn Vĩnh Bảo miêu tả lại thú chơi tao nhã ấy như sau:

Tại miền Nam, từ thành thị đến thôn quê, đâu đâu cũng có người chơi nhạc tài tử Năm mười người kết hợp lại thành một nhóm, nhóm nào chơi theo nhóm ấy Ngoài ra cũng chơi giao lưu với những nhóm khác để học hỏi, trao đổi hay so tài cao thấp Họ xem âm nhạc là thú vui phong lưu, tao nhã nên lúc rỗi rảnh tổ chức đờn ca chơi với nhau, nhứt là về đêm Địa điểm thì luân phiên Hôm nay tại nhà nhạc sĩ A, hôm khác tại nhà nhạc sĩ B Với ý mượn tiếng đờn để nói chuyện với nhau nên phong cách đờn là “tiên phong – đạo cốt”, chắt chiu từng nốt đờn, câu nhạc tròn vành, rõ nghĩa, hòa đờn nghe tiếng đờn “lặn – mọc”, kẻ tung người hứng, khi cao hứng xuất độc chiêu

“thử lửa” nhau chơi [34, tr 86]

Ngày nay, ĐCTT không còn gói gọn trên bộ ván ngựa trong nhà hay trên mui ghe của khách thương hồ mà ĐCTT được đưa lên sân khấu lớn với hội thi, hội diễn , bên cạnh đó ĐCTT lại đưa vào các quán nhậu, nhà hàng,

khu du lịch và trong những năm gần đây ĐCTT còn xuất hiện trong các lễ mừng thọ, lễ giỗ và cả lễ tang

ấp, khu vực Ngoài ra, các gia đình ở khu vực đô thị, có điều kiện thì tổ chức lễ mừng thọ ở nhà hàng cho các cụ

2.1.2 Lễ giỗ

Với ý nghĩ “thác là thể phách, hồn là tinh anh”, dù tổ tiên đã thác nơi suối vàng nhưng linh hồn vẫn luôn quây quần bên con cháu, phù hộ con cháu lúc khó khăn vì vậy người Việt dù theo hay không theo bất kỳ tôn giáo nào thì việc thờ cúng tổ tiên cũng rất được coi trọng

Trong các lễ giỗ ở Hậu Giang, hoạt động ĐCTT thường diễn ra vào đêm trước và trong ngày chánh giỗ Tuy nhiên, chủ yếu vẫn là đêm trước chánh giỗ ĐCTT trong các lễ giỗ ở Hậu Giang thể hiện tính ngẫu hứng rất cao Đối với những lễ giỗ, không gian sinh hoạt rất đa dạng, có khi

là trên bộ ván gõ hoặc bộ đi văng trên gian nhà chính, có khi là tại bàn ăn cũng có khi là trên tấm đệm trải dài dưới đất hay ngoài bụi tre, tán cây cho mát… Nói chung thì địa