Quy định pháp luật về quyền lợi được bảo hiểm trong bảo hiểm tài sản

Trên cơ sở nghiên cứu, phân tích các quy định của pháp luật về quyền lợi được bảo hiểm trong bảo hiểm tài sản, tác giả sẽ làm rõ bản chất của bảo hiểm tài sản và những yếu tố chi phối [r]

MỤC LỤC

Lời cam đoan i

Lời cảm ơn ii

Danh mục ký hiệu, chữ viết tắt vi

PHẦN MỞ ĐẦU 1

1 LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI 1

2 TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU ĐỀ TÀI 2

3 MỤC ĐÍCH, NHIỆM VỤ ĐỀ TÀI 3

3.1 Mục đích nghiên cứu đề tài 3

3.2 Nhiệm vụ đề tài 3

4 ĐỐI TƯỢNG NGHIÊN CỨU 3

5 GIỚI HẠN NGHIÊN CỨU ĐỀ TÀI VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 4

5.1 Phạm vi nghiên cứu 4

5.2 Phương pháp nghiên cứu 4

6 Ý NGHĨA KHOA HỌC VÀ ỨNG DỤNG ĐỀ TÀI 4

7 KẾT CẤU LUẬN VĂN 5

CHƯƠNG 1: NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG VỀ QUYỀN LỢI ĐƯỢC BẢO HIỂM TRONG BẢO HIỂM TÀI SẢN 6

1.1 KHÁI QUÁT VỀ QUYỀN LỢI ĐƯỢC BẢO HIỂM TRONG BẢO HIỂM TÀI SẢN 6

1.1.1 Khái niệm quyền lợi được bảo hiểm trong bảo hiểm tài sản 6

1.1.2 Đặc điểm quyền lợi được bảo hiểm trong bảo hiểm tài sản 9

1.1.3 Căn cứ xác định quyền lợi được bảo hiểm trong bảo hiểm tài sản 13

1.1.3.1 Quyền sở hữu 13

1.1.3.2 Quyền chiếm hữu 15

1.1.3.3 Quyền sử dụng 16

1.1.3.4 Quyền định đoạt 17

1.1.3.5 Quyền tài sản 18

1.2 MỘT SỐ VẤN ĐỀ PHÁP LÝ CÓ LIÊN QUAN ĐẾN QUYỀN LỢI ĐƯỢC BẢO HIỂM TRONG BẢO HIỂM TÀI SẢN 19

1.2.1 Sự cần thiết phải quy định, ràng buộc người mua bảo hiểm phải có quyền lợi được bảo hiểm 19 1.2.2 Quy định về quyền lợi được bảo hiểm làm cho bên mua bảo hiểm và người được bảo hiểm trong bảo hiểm tài sản là một 21 1.2.3 Thời điểm cần có quyền lợi được bảo hiểm đối với tài sản 24 1.2.4 Chủ thể được quyền tham gia bảo hiểm tài sản 25 1.2.5 Xác định thời điểm cần có quyền lợi được bảo hiểm trong bảo hiểm tài sản 27 1.2.6 Mối liên hệ giữa nguyên tắc quyền lợi được bảo hiểm và nguyên tắc bồi thường trong bảo hiểm tài sản 28

1.3 MỐI QUAN HỆ PHÁP LÝ GIỮA QUYỀN LỢI ĐƯỢC BẢO HIỂM VÀ HIỆU LỰC CỦA HỢP ĐỒNG BẢO HIỂM TÀI SẢN 32

1.3.1 Ảnh hưởng của quyền lợi được bảo hiểm đối với hiệu lực của hợp đồng bảo hiểm tài sản 32 1.3.2 Hiệu lực của hợp đồng bảo hiểm khi bên mua bảo hiểm không có quyền lợi được bảo hiểm 37 1.3.3 Hiệu lực của hợp đồng bảo hiểm tài sản khi bên mua bảo hiểm không còn quyền lợi được bảo hiểm 39

CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG ÁP DỤNG PHÁP LUẬT VỀ QUYỀN LỢI ĐƯỢC BẢO HIỂM TRONG BẢO HIỂM TÀI SẢN VÀ KIẾN NGHỊ HOÀN THIỆN 44 2.1 NHỮNG BẤT CẬP TRONG QUY ĐỊNH CỦA PHÁP LUẬT VỀ QUYỀN LỢI ĐƯỢC BẢO HIỂM TRONG BẢO HIỂM TÀI SẢN 44

2.1.1 Về quy định thời điểm cần có quyền lợi được bảo hiểm 44 2.1.2 Về hậu quả pháp lý khi bên mua bảo hiểm không có quyền lợi được bảo hiểm 45 2.1.3 Bất cập về quy định chuyển nhượng hợp đồng bảo hiểm 48

2.2 THỰC TRẠNG ÁP DỤNG PHÁP LUẬT LIÊN QUAN ĐẾN QUY ĐỊNH

VỀ QUYỀN LỢI ĐƯỢC BẢO HIỂM TRONG BẢO HIỂM TÀI SẢN 49

2.2.1 Về giải quyết hậu quả pháp lý khi các chủ thể có quyền sở hữu, quyền chiếm hữu, sử dụng cùng mua bảo hiểm cho tài sản 49 2.2.2 Về việc xác định thời điểm cần có quyền lợi được bảo hiểm 52 2.2.3 Về xác định mối quan hệ pháp lý giữa quyền lợi được bảo hiểm và hiệu lực của hợp đồng bảo hiểm 58

2.2.4 Một số trường hợp khác dẫn đến tranh chấp hợp đồng bảo hiểm tài sản nhằm bảo vệ quyền lợi được bảo hiểm 64

2.3 MỘT SỐ KIẾN NGHỊ HOÀN THIỆN VỀ QUYỀN LỢI ĐƯỢC BẢO HIỂM TRONG BẢO HIỂM TÀI SẢN 70

2.3.1 Xác định lại thời điểm cần có quyền lợi được bảo hiểm 70 2.3.2 Xây dựng quy định riêng về hậu quả pháp lý đối với hợp đồng bảo hiểm

vô hiệu 71 2.3.3 Cần quy định rõ khái niệm người được bảo hiểm 72 3.3.4 Cần ghi nhận quyền lợi của người chiếm hữu tài sản không có căn cứ pháp luật nhưng ngay tình là một trong những quyền lợi được bảo hiểm 73

KẾT LUẬN 75 DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 77

DANH MỤC KÝ HIỆU, CHỮ VIẾT TẮT

BHTS: Bảo hiểm tài sản

CNF: Điều kiện giao hàng theo thông lệ mua bán quốc tế DNBH: Doanh nghiệp bảo hiểm

KDBH: Kinh doanh bảo hiểm

LKDBH Luật Kinh doanh bảo hiểm

NXB: Nhà Xuất bản

TNHH: Trách nhiệm hữu hạn

TP HCM: Thành phố Hồ Chí Minh

PHẦN M Ở ĐẦU

1 LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI

Bảo hiểm ra đời và phát triển xuất phát từ nhu cầu khách quan của nền kinh tế,

xã hội Hoạt động kinh doanh bảo hiểm không ngừng phát triển và đóng một vai trò quan trọng trong việc ổn định quá trình sản xuất và sinh hoạt, là lá chắn kinh tế hiệu quả cho những chủ thể không may gặp rủi ro dẫn đến thiệt hại về tài chính

Bảo hiểm ra đời không nằm ngoài cơ chế của hoạt động kinh doanh bảo hiểm nói chung Bảo hiểm tài sản được hình thành từ nhu cầu bảo vệ quyền lợi tài chính của chủ sở hữu hay người đang chiếm hữu và sử dụng hợp pháp tài sản Tham gia vào quan hệ bảo hiểm tài sản, mục đích của bên mua bảo hiểm nhằm chuyển giao rủi

ro từ phía người sử dụng sang Doanh nghiệp bảo hiểm Yếu tố mà bên mua bảo hiểm muốn được bảo vệ là quyền lợi vật chất của họ đối với tài sản Trong hoạt động bảo hiểm, nguyên tắc quyền lợi bảo hiểm là nguyên tắc hàng đầu, là nguyên tắc chỉ ra rằng bên mua bảo hiểm muốn mua bảo hiểm phải có lợi ích bảo hiểm Quyền lợi được bảo hiểm hay lợi ích được bảo hiểm trong bảo hiểm tài sản là lợi ích hoặc quyền lợi liên quan đến, gắn liền với, hay phụ thuộc vào sự an toàn hay không an toàn của đối tượng bảo hiểm Người có quyền lợi được bảo hiểm là người bị thiệt hại về mặt tài chính khi đối tượng bảo hiểm gặp rủi ro và yếu tố rủi ro cũng chính là lý do để họ tham gia vào quan hệ này

Áp dụng nguyên tắc quyền lợi được bảo hiểm trong bảo hiểm tài sản có một ý nghĩa quan trọng trong việc xác định chính xác chủ thể được quyền tham gia giao kết hợp đồng bảo hiểm tài sản cũng như xác định chủ thể được bồi thường và giới hạn trách nhiệm bồi thường của Doanh nghiệp bảo hiểm khi có sự kiện bảo hiểm xảy ra dẫn đến tổn thất về vật chất cho người được bảo hiểm Áp dụng nguyên tắc được bảo hiểm cũng

là một trong những điều kiện để đảm bảo hợp đồng bảo hiểm có hiệu lực theo quy định của pháp luật

Tham gia vào quan hệ bảo hiểm nói chung và bảo hiểm tài sản nói riêng, pháp luật kinh doanh bảo hiểm quy định người mua bảo hiểm phải có quyền lợi có thể được bảo hiểm nhằm mục đích tránh tình trạng trục lợi bảo hiểm, đồng thời để tăng sự “mẫn cán” của người mua bảo hiểm

Có thể khẳng định, quyền lợi được bảo hiểm là một trong những nội dung quan trọng, chi phối quy định pháp luật điều chỉnh quan hệ bảo hiểm tài sản Trong thời gian qua đã có nhiều bài viết, đề tài đề cập đến các nội dung như bản chất, vai trò, bất cập của pháp luật bảo hiểm Nhưng chưa có đề tài nào thực hiện nghiên cứu chuyên sâu về quyền lợi được bảo hiểm trong bảo hiểm tài sản Các sách giáo trình bảo hiểm cũng chỉ

đề cập những nội dung chung nhất, giới thiệu về vai trò, bản chất của bảo hiểm Điều này dẫn đến khó khăn cho việc nghiên cứu, tiếp cận vấn đề quyền lợi được bảo hiểm trong bảo hiểm tài sản

Xuất phát từ những lý do trên mà tác giả đã chọn nội dung “Quy định pháp luật

về quyền lợi được bảo hiểm trong bảo hiểm tài sản” làm đề tài nghiên cứu của mình

với mong muốn làm sáng tỏ bản chất của quan hệ bảo hiểm tài sản và nêu lên một số giải pháp nhằm hoàn thiện quy định pháp luật về bảo hiểm thương mại nói chung và bảo hiểm tài sản nói riêng Góp phần thúc đẩy hoạt động của ngành bảo hiểm ngày càng phát triển hơn

2 TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU ĐỀ TÀI

Nghiên cứu về bảo hiểm tài sản và hợp đồng bảo hiểm tài sản là vấn đề được nhiều tác giả quan tâm, thực hiện nghiên cứu dưới góc độ khác nhau

Liên quan đến việc nghiên cứu các quy định pháp luật về quyền lợi được bảo

hiểm trong bảo hiểm tài sản, có thể kể đến là giáo trình “Một số điều cần biết về pháp

lý trong kinh doanh bảo hiểm” – NXB thống kê; Giáo trình nghiệp vụ bảo hiểm của NXB Tài chính; Bài viết “Các yếu tố chi phối quy định của pháp luật bảo hiểm tài sản đăng trên tạp chí khoa học số 4, năm 2006; “Chống trục lợi bảo hiểm tài sản trong Luật Kinh doanh bảo hiểm” của tác giả Nguyễn Thị Thủy đăng trên tạp chí nghiên cứu luật

pháp số 09, năm 2006… và nhiều bài viết liên quan Tuy nhiên, các bài viết này cũng chỉ đề cập một cách sơ lược và dừng lại ở việc phân tích một cách chung chung các nguyên tắc của bảo hiểm tài sản trong đó có nguyên tắc quyền lợi được bảo hiểm

Gần đây, trong luận án Tiến sỹ “Xây dựng và phát triển pháp luật bảo hiểm tài sản tại Việt Nam”, tác giả Nguyễn Thị Thủy cũng có đề cập đến vấn đề quyền lợi được

bảo hiểm nhưng dưới góc độ lý giải bản chất của quan hệ bảo hiểm tài sản và phân tích các yếu tố chi phối quy định của pháp luật bảo hiểm tài sản

Có thể khẳng định, những công trình khoa học nêu trên là tài liệu tham khảo hữu ích, giúp tác giả có thêm nhiều thông tin phục vụ cho việc nghiên cứu của mình Tuy

nhiên, nghiên cứu về đề tài quyền lợi được bảo hiểm trong bảo hiểm tài sản đến thời điểm này chưa có đề tài nào được thực hiện một cách chuyên sâu, riêng biệt Do vậy,

việc lựa chọn đề tài “Quy định pháp luật về quyền lợi được bảo hiểm trong bảo hiểm tài sản” để làm luận văn thạc sỹ là cần thiết và hoàn toàn không bị trùng lặp với bất kỳ

một công trình nào đã được công bố trước đó

3 MỤC ĐÍCH, NHIỆM VỤ ĐỀ TÀI

3.1 Mục đích nghiên cứu đề tài

Để nhìn nhận một cách khoa học pháp luật về bảo hiểm tài sản cần thiết phải tìm

ra những nguyên tắc chi phối quy định pháp luật điều chỉnh quan hệ bảo hiểm tài sản Trên cơ sở nghiên cứu, phân tích các quy định của pháp luật về quyền lợi được bảo hiểm trong bảo hiểm tài sản, tác giả sẽ làm rõ bản chất của bảo hiểm tài sản và những yếu tố chi phối đến nội dung quản lý nhà nước đối với bảo hiểm tài sản, phân tích lý giải tại sao khi tham gia vào quan hệ bảo hiểm tài sản, người mua bảo hiểm phải có lợi ích bảo hiểm, xác định thời điểm cần có quyền lợi được bảo hiểm và hậu quả pháp lý khi người mua không có, không còn quyền lợi khi bảo hiểm

Hoàn thiện pháp luật về quyền lợi là một trong những nội dung quan trọng Trong phạm vi đề tài, tác giả đã nêu được những bất cập đánh giá thực trạng áp dụng pháp luật

về quyền lợi được bảo hiểm và đề xuất một số giải pháp nhằm hoàn thiện hành lang pháp lý cho vấn đề này

3.2 Nhiệm vụ đề tài

Nghiên cứu phân tích các quy định pháp luật về quyền lợi được bảo hiểm trong bảo hiểm tài sản nhằm lý giải tại sao khi tham gia bảo hiểm, người mua bảo hiểm phải

có quyền lợi bảo hiểm

Xác định thời điểm cần có quyền lợi bảo hiểm

Phân tích ảnh hưởng của quyền lợi được bảo hiểm đối với hiệu lực của hợp đồng bảo hiểm tài sản Xác định hậu quả pháp lý của việc người mua bảo hiểm không có, không còn quyền lợi được bảo hiểm

Phân tích các bất cập của pháp luật, thực trạng áp dụng pháp luật và đề xuất các kiến nghị nhằm hoàn thiện pháp luật về quyền lợi được bảo hiểm trong bảo hiểm tài sản

4 ĐỐI TƯỢNG NGHIÊN CỨU

Đối tượng nghiên cứu của luận văn là các quy định của pháp luật về quyền lợi được bảo hiểm trong bảo hiểm tài sản; các yếu tố chi phối các quy định pháp luật bảo

hiểm tài sản; ý nghĩa, hậu quả pháp lý của việc áp dụng các nguyên tắc quyền lợi được bảo hiểm trong bảo hiểm tài sản

5 GIỚI HẠN NGHIÊN CỨU ĐỀ TÀI VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 5.1 Phạm vi nghiên cứu

Pháp luật được xây dựng dựa vào các đặc thù của quan hệ xã hội Cơ chế điều chỉnh của pháp luật phải phù hợp với đặc trưng của các quan hệ xã hội mà các ngành luật đó điều chỉnh Nhìn nhận và hiểu đúng bản chất của bảo hiểm tài sản sẽ giúp cho việc nghiên cứu và vận dụng các quy định của pháp luật được chuẩn xác

Trong phạm vi đề tài này, tác giả không tham vọng đi sâu vào phân tích, nghiên cứu chi tiết nội dung các quyền sở hữu, quyền sử dụng, quyền chiếm hữu, quyền tài sản Đây là phạm vi nghiên cứu của ngành Luật dân sự T ác giả sẽ phân tích quy định của pháp luật bảo hiểm về quyền lợi được bảo hiểm với mục đích làm

rõ bản chất của quan hệ bảo hiểm tài sản; lý giải tại sao khi tham gia vào quan hệ bảo hiểm người được bảo hiểm có lợi ích bảo hiểm; xác định thời điểm cần có quyền lợi được bảo hiểm trong bảo hiểm tài sản Đồng thời, tác giả cũng đi sâu vào việc phân tích ảnh hưởng của nguyên tắc quyền lợi được bảo hiểm đối với hiệu lực của hợp đồng bảo hiểm; nêu rõ hiệu quả pháp lý khi người mua bảo hiểm không có hoặc không còn quyền lợi được bảo hiểm

5.2 Phương pháp nghiên cứu

Trong quá trình nghiên cứu, luận văn được hình thành trên cơ sở phương pháp luận là chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử Để thực hiện khóa luận, tác giả sử dụng kết hợp các phương pháp nghiên cứu cụ thể như phương pháp phân tích, phương pháp tổng hợp, phương pháp so sánh, phương pháp lịch sử, phương pháp tổng kết thực tiễn

Trong Chương 1, tác giả chủ yếu sử dụng các phương pháp phân tích, so sánh pháp luật để làm rõ các khái niệm quy định của pháp luật có liê quan về quyền lợi được bảo hiểm trong BHTS, làm cơ sở lý luận cho việc phân tích sâu các quy định, đồng thời đánh giá và tổng hợp để đề ra các giải pháp hoàn thiện pháp luật trong Chương 2

6 Ý NGHĨA KHOA HỌC VÀ ỨNG DỤNG ĐỀ TÀI

Trong phạm vi đề tài, tác giả đã giải quyết được các vấn đề sau đây:

Phân tích, hệ thống các quy định pháp luật về quyền lợi được bảo hiểm; phân tích các đặc trưng chi phối việc điều chỉnh pháp luật quan hệ bảo hiểm tài sản

Phân tích đánh giá những bất cập của pháp luật về quyền lợi được bảo hiểm Đề xuất những kiến nghị góp phần xây dựng hoàn thiện cơ sở pháp lý đảm bảo cho hoạt động kinh doanh bảo hiểm nói chung và kinh doanh bảo hiểm tài sản nói riêng được hiệu quả

Tác giả hi vọng rằng với sự nghiên cứu, phân tích, hệ thống các quy định của pháp luật và những đóng góp hoàn thiện pháp luật của mình, luận văn sẽ giúp cho các nhà tổ chức, cá nhân hiểu đúng bản chất pháp luật bảo hiểm tài sản Ngoài ra, luận văn cũng là nguồn tài liệu tham khảo bổ ích cho những ai quan tâm, nghiên cứu trong lĩnh vực này

7 KẾT CẤU LUẬN VĂN

Ngoài phần mở đầu, phần kết luận và Danh mục tài liệu tham khảo, luận văn bảo hiểm tài sản gồm 2 chương

Chương 1: Những vấn đề chung về quyền lợi được bảo hiểm trong bảo hiểm tài sản Chương 2: Thực trạng áp dụng pháp luật về quyền lợi được bảo hiểm trong bảo hiểm tài sản và hướng hoàn thiện

CHƯƠNG 1: NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG VỀ QUYỀN LỢI ĐƯỢC BẢO HIỂM TRONG BẢO HIỂM TÀI SẢN

1.1 KHÁI QUÁT VỀ QUYỀN LỢI ĐƯỢC BẢO HIỂM TRONG BẢO HIỂM TÀI SẢN

1.1.1 Khái niệm quyền lợi được bảo hiểm trong bảo hiểm tài sản

Có quyền lợi được bảo hiểm là điều kiệu tối thiểu để một người có thể mua bảo hiểm cho tài sản Việc xác định có hay không quyền lợi được bảo hiểm ảnh hưởng một cách trực tiếp đến quyền lợi của bên mua bảo hiểm (có được bồi thường hay không) hoặc quyền lợi của DNBH (có chi trả bảo hiểm cho đúng người hay không) Do đó, việc nắm vững khái niệm quyền lợi được bảo hiểm, xác định được đó là những quyền gì có

ý nghĩa không chỉ về mặt lý luận mà còn trong việc thực hiện đúng bản chất của BHTS

Luật KDBH không đưa ra khái niệm thế nào là quyền lợi được bảo hiểm và dĩ nhiên cũng không có khái niệm quyền lợi được bảo hiểm trong BHTS mà liệt kê các quyền lợi có thể được bảo hiểm Cụ thể, Luật KDBH quy định: “Quyền lợi có thể được bảo hiểm là quyền sở hữu, quyền chiếm hữu, quyền sử dụng, quyền tài sản; quyền, nghĩa

vụ nuôi dưỡng, cấp dưỡng đối với đối tượng được bảo hiểm”1

Từ quy định này có thể thấy, Luật KDBH tiếp cận khái niệm quyền lợi được bảo hiểm ở góc độ là mối liên hệ giữa bên mua bảo hiểm đối với đối tượng được bảo hiểm Mối liên hệ này được xác lập dựa trên quan hệ hôn nhân, huyết thống (quyền, nghĩa vụ nuôi dưỡng, cấp dưỡng), quan hệ tài sản (quyền sở hữu, quyền chiếm hữu, quyền tài sản) Theo đó, sự rủi ro của đối tượng được bảo hiểm sẽ gây thiệt hại về tài chính hoặc tổn thất tinh thần cho bên mua bảo hiểm Các mối liên hệ được quy định trong điều luật trên về cơ bản có thể chia thành hai nhóm:

Thứ nhất, các quyền sở hữu, quyền chiếm hữu, quyền sử dụng, quyền tài sản Nhóm quyền này thể hiện mối liên hệ chỉ có thể là giữa con người với đối tượng được bảo hiểm là tài sản, trong BHTS

Thứ hai, quyền, nghĩa vụ nuôi dưỡng, cấp dưỡng Nhóm quyền này thể hiện mối liên hệ chỉ có thể là giữa con người với con người, trong bảo hiểm con người

Trong phạm vi nghiên cứu của đề tài “Quy định của pháp luật về quyền lợi được bảo hiểm trong bảo hiểm tài sản”, tác giả chỉ phân tích nhóm quan hệ thứ nhất, nghĩa