Một số biện pháp phát triển ngôn ngữ cho trẻ qua các hoạt động ngoài giờ học

Nhận rõ chức năng công cụ giao tiếp quan trọng của ngôn ngữ, Ðảng và Chính phủ ta, trong quá trình đấu tranh cách mạng lâu dài, đã luôn coi trọng việc xây dựng tiếng Việt cũng như các[r]

DANH MỤC BẢNG

1 Bảng 1: Kết quả khảo sát tình hình phát triển ngôn ngữ của trẻ Mầm

2

Bảng 2: Kết quả khảo sát tình hình phát triển ngôn ngữ của trẻ mầm

non 4 – 5 tuổi sau 3 tháng áp dụng một số biện pháp phát triển ngôn

ngữ qua các hoạt động ngoài giờ học

32

Ảnh 8: Giờ ăn của trẻ

DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT

CHƯƠNG 1: ĐẶT VẤN ĐỀ 1.1.Lý do chọn đề tài

Ngôn ngữ - thành tựu lớn nhất của con người – là một hệ thống tín hiệu đặc biệc Nói là phương tiện giao tiếp quan trọng nhất của các thành viên trong xã hội loài người, nhờ có ngôn ngữ con người có thể trao đổi cho nhau những hiểu biết, truyền cho nhau những kinh nghiệm, bày tỏ với nhau những nguyện vọng, ý muốn và cùng

nhau thực hiện những dự định tương lai

Ngay từ những năm tháng đầu tiên của cuộc đời, ngôn ngữ phát triển rất mạnh

mẽ, tạo ra những điều kiện cơ hội để trẻ lĩnh hội những kinh nghiệm lịch sử - xã hội của nền văn hóa loài người Nói giúp trẻ tích lũy kiến thức, phát triển tư duy, giúp trẻ giao tiếp được với mọi người xung quanh, là phương tiện giúp trẻ điều chỉnh, lĩnh hội những giá trị đạo đức mang tính chuẩn mực Ngày nay trong công tác chăm sóc giáo dục trẻ, chúng ta thấy vai trò của ngôn ngữ đối với việc giáo dục – phát triển toàn vẹn nhân cách trẻ

Trường mầm non là nơi tạo điều kiện để trẻ phát triển toàn vẹn nhân cách cho trẻ, trong đó vai trò của nhà giáo dục, và hoạt động tích cực của từng các nhân trẻ có ảnh hưởng to lớn đến sự phát triển của trẻ nói chung và phát triển ngôn ngữ của từng trẻ nói riêng Để giúp trẻ phát triển ngôn ngữ giáo viên mầm non đã cung cấp cho trẻ vốn từ phong phú, dạy trẻ phát âm chuẩn Khi hướng dẫn trẻ tham gia các hoạt động ngôn ngữ giáo viên đã phát huy được tính tích cực của trẻ, tạo điều kiện cho trẻ được luyện tập khả năng nói, phát âm chính xác, sử dụng từ đúng để diễn đạt ý nghĩ của mình trong các tình huống khác nhau của các hoạt động ngôn ngữ

Tôi nhận thấy ngôn ngữ là phương tiện giao tiếp quan trọng nhất Đặc biệt, đối với trẻ nhỏ, đó là phương tiện giúp trẻ giao lưu cảm xúc với những người xung quanh, hình thành những cảm xúc tích cực Bằng những câu hát ru, những câu nói âu yếm đã mang lại cho trẻ những cảm giác bình yên, sự vui mừng hớn hở Những tiếng ầu ơ của

mẹ chính là sự giao lưu cảm xúc và ngôn ngữ đầu tiên Những cuộc nói chuyện đặc biệt này sẽ làm cho trẻ có những tình cảm thân thương với những người xung quanh Trong quá trình giao tiếp, người lớn luôn hướng dẫn, uốn nắn hành vi của trẻ bằng lời nói, nét mặt, nụ cười khiến trẻ có thể nhận ra hành vi của mình đúng hay sai Bằng con đường đó, trẻ sẽ dần dần hình thành được những thói quen tốt và học được những cách ứng xử đúng đắn Ngôn ngữ giúp trẻ sớm tiếp thu những giá trị thẩm mỹ trong thơ ca,

2

truyện kể, những tác phẩm nghệ thuật ngôn từ đầu tiên người lớn có thể đem đến cho trẻ từ những ngày thơ ấu Sự tác động của lời nói nghệ thuật như một phương tiện hữu hiệu giáo dục thẩm mỹ cho trẻ Trẻ nhận thức được cái hay, cái đẹp trong cuộc sống xung quanh như những bông hoa, những hàng cây, những con đường đẹp… hay những hành vi đạo đức nên làm và không nên làm như: ngoan – hư, xấu – tốt, thật thà – không thật thà…

Ngoài ra tư duy và ngôn ngữ có mối quan hệ chặt chẽ với nhau, nhưng không đồng nhất với nhau và không tách rời nhau Mối quan hệ thống nhất giữa tư duy và ngôn ngữ thể hiện ở chỗ nhờ có ngôn ngữ mà ngay từ khâu mở đầu của quá trình tư duy, con người nhìn nhận hoàn cảnh có vấn đề - khi đó quá trình tư duy bắt đầu Trong quá trình tư duy, con người tiến hành các thao tác tư duy: phân tích, so sánh, tổng hợp, trừu tượng hóa, khái quát hóa Sự thống nhất giữa tư duy và ngôn ngữ còn được thể hiện ở kết quả của quá trình tư duy mà sản phẩm chính là những khái niệm phán đoán, suy lý được diễn đạt và lưu trữ trong từ ngữ và câu Ngôn ngữ là phát triển của tư duy

và các quá trình nhận thức khác

Thông qua việc tìm hiểu, nghiên cứu đề tài “Một số biện pháp phát triển ngôn ngữ cho trẻ qua các hoạt động ngoài giờ học” Giúp tôi nâng cao kỹ năng nghề nghiệp,

có thêm kiến thức về biện pháp phát triển ngôn ngữ cho trẻ Làm cơ sở lý thuyết để phục vụ cho cho công tác chăm sóc, giáo dục trẻ, tạo điều kiện thuận lợi giúp trẻ phát triển toàn diện về trí, đức, thể, mỹ Ngoài ra, hoàn thành đề tài là kết quả của quá trình học tập và nghiên cứu là điều kiện để tôi được tốt nghiệp.Chính vì những lý do trên nên tôi chọn và nghiên cứu đề tài “Một số biện pháp phát triển ngôn ngữ cho trẻ qua các hoạt động ngoài giờ học”

1.2 Mục tiêu và phạm vi nghiên cứu

1.2.1 Mục tiêu nghiên cứu

Tìm hiểu cơ sở lý luận và thực trạng phát triển ngôn ngữ cho trẻ qua các hoạt động ngoài giờ học Từ đó đề xuất một số biện pháp phát triển ngôn ngữ cho trẻ qua

các hoạt động ngoài giờ học nhằm giúp cho trẻ phát triển toàn diện

1.2.2 Phạm vi nghiên cứu

Một số biện pháp phát triển ngôn ngữ cho trẻ qua các hoạt động ngoài giờ học

1.3 Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của bài nghiên cứu

Góp phần cung cấp tài liệu tham khảo cho các bạn sinh viên ngành Giáo dục Mầm non, các giáo viên mầm non và các bậc phụ huynh muốn tìm hiểu về phương pháp phát triển ngôn ngữ cho con, em của mình

Việc thực hiện đề tài trước hết giúp tác giả khoá luận nắm chắc lí luận của biện pháp phát trỉến ngôn ngữ cho trẻ, từ đó có thể đưa ra một số biện pháp phát triển ngôn ngữ cho trẻ qua các hoạt động ngoài giờ học

1.4 Đối tượng và phương pháp nghiên cứu

1.4.1 Đối tượng nghiên cứu

Tôi đã tiến hành nghiên cứu tại trường Abi Đồng Nai

1.4.2 Phương pháp nghiên cứu

* Phương pháp nghiên cứu lí luận

Đọc sách, báo và các tài liệu có liên quan tới vấn đề đang nghiên cứu Từ đó chọn lọc để xây dựng nên cơ sở lí luận cho đề tài

- Phương pháp tổng kết kinh nghiệm

* phương pháp nghiên cứu thực tiễn

- Phương pháp quan sát

- Phương pháp điều tra

- Phương pháp phỏng vấn

- Phương pháp xử lý thống kê toán học

4

CHƯƠNG 2: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ CƠ SỞ THỰC TIỄN CỦA VẤN ĐỀ 2.1 CƠ SỞ LÝ LUẬN

2.1.1 Lịch sử nghiên cứu vấn đề

Ngôn ngữ có vai trò quan trọng trong cuộc sống con người Cho nên ngôn ngữ

là tài sản quý báu của nhân loại Nó là cả kho tàng trí tuệ của con người Nó tồn tại và phát triển cùng với sự thay đổi và phát triển của con người Cũng chính vì lẽ đó mà có biết bao công trình nghiên cứu được tỏa sáng nhờ có ngôn ngữ Và ngôn ngữ cũng chính là vấn đề mà có rất nhiều nhà khoa học từ các lĩnh vực khác nhau như: Tâm lí học, triết học, xã hội học, ngôn ngữ học, giáo dục học,… đi sâu, tìm tòi, nghiên cứu và

đã đạt được nhiều thành tựu to lớn đáng kể

Đã có nhiều công trình nghiên cứu về sự phát triển của trẻ, tiêu biểu là công trình nghiên cứu của: A.N.Xookolop, F.D Usinxky, R.O Shor, O.B.Encônhin, Piegie, M.M Konxova, M.I.Bozovich, A.Z Ruxkai ,Winhem Preyer,…

VÍ dụ:

- Winhem Preyer với “Trí óc của trẻ em”: Một tác phẩm miêu tả chi tiết về sự

phát triển của trẻ em, phát triển về vận động, hình thành ngôn ngữ và trí nhớ cụ thể thông qua cậu bé Alex

- M.M Konxova với “Dạy nói cho trẻ trước tuổi đi học”: Các hình thức, biện

pháp để nhằm dạy nói cho trẻ trước khi vào tuổi đi học

- A.N.Xookolop với “Lời nói bên trong và tư duy”: Tác giả nghiên cứu những

vấn đề lí luận về ngôn ngữ và tư duy của trẻ

Ở Việt Nam, vấn đề phát triển ngôn ngữ cho trẻ cũng được đông đảo các nhà giáo dục quan tâm và đi vào nghiên cứu như:

- Các tác giả Nguyễn Quang Ninh, Bùi Kim Tuyến, Lưu Thị Lan, Nguyễn

Thanh Hồng với: “Tiếng việt và phương pháp phát triển lời nói cho trẻ”, đề cập tới

tiếng việt Dựa vào đó tác giả xây dựng các phương pháp nhằm phát triển và hoàn thiện lời nói cho trẻ

- Tác giả Hoàng Kim Oanh, Phạm Thị Việt, Nguyễn Kim Đức vói “Phương

pháp phát triển ngôn ngữ” Tác giả đã đưa ra các phương pháp cụ thể giúp trẻ tăng

vốn từ của trẻ

- Tác giả Nguyễn Xuân Khoa với “Phương pháp phát triển ngôn ngữ cho trẻ

mẫu giáo dưới 6 tuổi”, đã đưa ra các phương pháp cụ thể giúp trẻ phát triển ngôn ngữ,

vốn từ của mình

- Luận án Phó tiến sĩ của Lưu Thị Lan:“Những bước phát triển ngôn ngữ cả trẻ

từ 1-6 tuổi”, nội dung luận án nói về các bước, giai đoạn hình thành phát triển ngôn

ngữ cho trẻ trong độ tuổi từ 1 đến 6 tuổi

- Nghiên cứu của Nguyễn Xuân Khoa về: “Phương pháp phát triển ngôn ngữ

cho trẻ mẫu giáo từ 0-6 tuổi”, đã nghiên cứu về sự phát triển vốn từ ngữ của trẻ ở các

độ tuổi và đưa ra phương pháp nhằm phát triển ngôn ngữ cho trẻ em ở độ tuổi mầm non

- Luận án Tiến sĩ Nguyễn Thị Oanh: “Cơ sở của việc tác động sư phạm đến sự

phát triển ngôn ngữ tuổi Mầm non” Dựa trên cơ sở của ngành sư phạm tác giả đã

nghiên cứu tới sự phát triển ngôn ngữ của trẻ em mần non

- Theo giáo trình: “Phát triển ngôn ngữ tuổi mầm non” nhà xuất bản đại học Sư

phạm Hà Nội trang 46 Có hai hình thức phát triển ngôn ngữ cho trẻ, đó là: Các tiết học và các hoạt động ngoài tiết học (đổi mới hình thức giáo dục mầm non sử dụng các thuật ngữ hoạt động chung và hoạt động góc) Các tiết học có thể chia làm ba loại: Loại tiết học chuyên biệt như tiết học nhận biết - tập nói ở nhà trẻ và tiết học cho trẻ làm quen với chử cái ở mẫu giáo; loại tiết học có ưu thế phát triển lời nói như cho trẻ làm quen với môi trường xung quanh, cho trẻ làm quen với văn học; và các tiết học khác như cho trẻ làm quen với toán, tổ chức hoạt động tạo hình, giáo dục âm nhạc, Mọi tiết học khác nhau điều có cơ hội phát triển tiếng nói cho trẻ Cần phải lưu ý tích hợp nội dung phát triển tiếng nói vào các giờ học này Ví dụ: Giờ học toán về biểu tượng thời gian, thì củng cố các từ, khái niệm thời gian; giờ học tạo hình củng cố các

từ về màu sắc,…Đặc biệt các giờ học cho trẻ làm quen với môi trường xung quanh , cho trẻ làm quen với tác phẩm văn học là những loại giờ học chiếm ưu thế về phát triển lời nói cho trẻ Cho trẻ làm quen với môi trường xung quanh có nhiệm vụ mở rộng dần nhận thức cho trẻ về tự nhiên và xã hội, đòi hỏi cô giáo phải cung cấp vốn từ tương ứng với các sự vật, hiện tượng đem đến cho trẻ Có thể nói các giờ học kiểu này đặc biệt quan trọng đối với việc hình thành và phát triển vốn từ cho trẻ Các giờ học thơ, truyện vừa giải quyết nhiệm vụ phát triển ngôn ngữ nghệ thuật, vừa giải quyết một nhiệm vụ quan trọng không kém là hình thành và phát triển ở trẻ kĩ năng nói đúng ngữ

6

pháp và lời nói mạch lạc Hình thức ngoài tiết học bao gồm tất cả các hoạt động khác nhau như vui chơi, lao động, tham quan, sinh hoạt ,…

Tuy nhiên, biện pháp phát triển ngôn ngữ cho trẻ phần lớn tập trung qua các tiết học, hình thức phát triển ngôn ngữ cho trẻ qua các hoạt động ngoài giờ học vẫn chưa được quan tâm đúng mực Chính vì vậy nên tôi chọn đề tài: “Một số biện pháp phát triển ngôn ngữ cho trẻ qua các hoạt động ngoài giờ học” Với đề tài này tôi mong muốn tìm ra những biện pháp mới giúp các bậc phụ huynh và giáo viên phát triển ngôn ngữ cho trẻ thông qua các hoạt động ngoài giờ học Giúp trẻ phát triển ngôn ngữ trẻ sẽ phát triển tư duy, phát triển tư duy trẻ sẽ phát triển toàn diện

2.1.2 Tầm quan trọng của ngôn ngữ trong đời sống

2.1.2.1 Khái niệm về ngôn ngữ

V Lênin đã khẳng định rằng: “Ngôn ngữ là phương tiện giao tiếp quan trọng

nhất của con người” Ngôn ngữ là một hệ thống các ký hiệu có cấu trúc, quy tắc và ý

nghĩa Đồng thời, ngôn ngữ cũng là phương tiện để phát triển tư duy, truyền đạt và tiếp nhận những nét đẹp của truyền thống văn hóa – lịch sử từ thế hệ này sang thế hệ khác

Cũng có khái niệm khác về ngôn ngữ theo E L Tikhêeva – Nhà giáo dục học

Liên xô cũ đã khẳng định rằng: “Ngôn ngữ là công cụ để tư duy, là chìa khóa để nhận

thức, là vũ khí để chiếm lĩnh kho tàng kiến thức của dân tộc, của nhân loại Do ngôn ngữ giữ vai trò vô cùng quan trọng trong đời sống con người…” [5, trang 10]

Ngôn ngữ là một hệ thống tín hiệu đặc biệt, là phương tiện giao tiếp cơ bản và quan trọng nhất của các thành viên trong cộng đồng người Ngôn ngữ đồng thời cũng là phương tiện phát triển tư duy, truyền đạt truyền thống văn hoá – lịch sử từ thế hệ này sang thế hệ khác Tuỳ theo hoàn cảnh lịch sử mà sử mà sự hình thành dân tộc và ngôn ngữ dân tộc mỗi nơi, mỗi thời kỳ một khác, theo những con đường khác nhau Mác và Ăngghen đã viết:

“Trong bất cứ ngôn ngữ phát triển nào hiện nay, cái nguyên nhân khiến cho ngôn ngữ phát sinh một cách tự phát, được nâng lên thành ngôn ngữ dân tộc, thì một phần là do ngôn ngữ

đó được phát triển một cách lịch sử từ chỗ nó được chuẩn bị đầy đủ về tư liệu, như ngôn ngữ La Mã và ngôn ngữ Giescmani chẳng hạn, một phần là do sự giao dịch và hỗn hợp của các dân tộc, như tiếng Anh chẳng hạn; một phần nữa là do các phương ngữ tập trung thành ngôn ngữ dân tộc thống nhất và sự tập trung đó lại do sự tập trung kinh tế, chính trị quyết định”

Ngôn ngữ là hiện tượng lịch sử - xã hội nảy sinh trong hoạt động thực tiễn của con người Trong quá trình cùng nhau lao động, loài người cổ xưa có nhu cầu trao đổi ý nghĩ, dự định, nguyện vọng, tâm tư tình cảm Nhờ đó đến một giai đoạn phát triển nhất định đã xuất hiện những dấu hiệu quy ước chung để giao tiếp, trong đó

có những dấu hiệu âm thanh, từ những tín hiệu này dần dần tạo thành từ ngữ và một hệ thống quy tắc ngữ pháp, đó chính là ngôn ngữ

Vậy ngôn ngữ là gì? Ngôn ngữ là một hệ thống kí hiệu từ ngữ đặc biệt dùng làm phương tiện giao tiếp và làm công cụ tư duy

2.1.2.2 Chức năng của ngôn ngữ

Hai chức năng quan trọng nhất của ngôn ngữ là: chức năng công cụ giao tiếp và

chức năng công cụ tư duy

* Chức năng công cụ giao tiếp

Giao tiếp là gì? Giao tiếp là hoạt động gặp gỡ, tiếp xúc giữa các thành viên trong xã hội để trao đổi thông tin, tư tưởng, tình cảm và để bày tỏ thái độ của bản thân với thế giới xung quanh Giao tiếp là nhu cầu có tính bản năng của sinh vật bậc cao và

là nhu cầu đặc biệt thiết yếu với con người Hoạt động giao tiếp có ngay từ khi có con người và xã hội loài người, và ngày càng phong phú, đa dạng cùng với sự phát triển của con người và xã hội Con người và xã hội không thể thiếu hoạt động giao tiếp Nhờ có hoạt động giao tiếp, con người mới dần trưởng thành để có được những đặc trưng xã hội và xã hội loài người mới dần hình thành và phát triển Ðặc điểm của hoạt động giao tiếp là bao giờ cũng xảy ra trong một hoàn cảnh nhất định, với những phương tiện nhất định và nhắm một mục tiêu nhất định

Ngôn ngữ là công cụ giao tiếp quan trọng nhất Về các công cụ giao tiếp xã hội không phải là ngôn ngữ: Loài người đã tiến hành giao tiếp bằng nhiều loại công cụ Nhưng những công cụ này dù có những ưu điểm mà ngôn ngữ không có nhưng lại có nhiều hạn chế và không thể quan trọng bằng ngôn ngữ

Cử chỉ, nét mặt, dáng điệu là những phương tiện giao tiếp quan trọng Nhưng so với ngôn ngữ, chúng thật nghèo nàn và hạn chế Không một cử chỉ nét mặt nào có thể diễn đạt một nội dung chẳng hạn Thế nào là giao tiếp bằng ngôn ngữ? Hơn nữa nhiều

cử chỉ có ý nghĩa không rõ ràng, chính xác Người tạo cử chỉ nghĩ một đằng, người tiếp thu nó hiểu một cách khác