Hoàn thiện quy định pháp luật về Quyền chuyển đổi giới tính trong quy định của Bộ luật Dân sự 2015

Từ những nghiên cứu cơ bản về pháp luật và thực tiễn, luận văn đã đề xuất một số kiến nghị trong việc xây dựng, sửa đổi, bổ sung pháp luật liên quan đến quyền của ngư[r]

TRƯỜNG ĐẠI HỌC TRÀ VINH

KHOA KINH TẾ, LUẬT

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP

HOÀN THIỆN QUY ĐỊNH PHÁP LUẬT VỀ QUYỀN CHUYỂN ĐỔI GIỚI TÍNH TRONG QUY ĐỊNH CỦA

BỘ LUẬT DÂN SỰ 2015

TRẦM HỬU LỘC

TRÀ VINH, năm 2017

i

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

1 Lý do chọn đề tài 1

2 Tình hình nghiên cứu 2

3 Mục tiêu nghiên cứu 3

4 Đối tượng nghiên cứu và phạm vi nghiên cứu 4

5 Phương pháp nghiên cứu 5

6 Kết cấu của luận văn 5

CHƯƠNG 1: LÝ LUẬN CHUNG VỀ NGƯỜI CHUYỂN GIỚI VÀ QUYỀN CHUYỂN ĐỔI GIỚI TÍNH 7

1.1.Những vấn đề cơ bản về người chuyển giới 7

1.1.1.Khái niệm và đặc điểm về Người chuyển giới 7

1.1.2.Giới tính sinh học và Bản dạng giới 10

1.2.Khái niệm cơ bản về chuyển đổi giới tính và quyền chuyển đổi giới tính 13

1.2.1.Khái niệm Chuyển đổi giới tính 13

1.2.2.Khái niệm và đặc điểm của Quyền chuyển đổi giới tính 15

1.3.Bản chất của quyền chuyển đổi giới tính 17

1.4.Ý nghĩa của quyền chuyển đổi giới tính 22

1.4.1.Ý nghĩa đối với Người chuyển giới 22

1.4.2.Ý nhĩa về mặt pháp lý 23

1.4.3.Ý nghĩa về mặt xã hội 24

1.5.Quy định của một số nước trên thế giới về quyền chuyển đổi giới tính 25

1.5.1 Tại Châu Âu 25

1.5.2.Tại Châu Á 28

CHƯƠNG 2: QUY ĐỊNH PHÁP LUẬT VỀ QUYỀN CHUYỂN ĐỔI GIỚI TÍNH 30

2.1.Quy định của Bộ luật Dân sự 2015 về quyền chuyển đổi giới tính 30

2.2.Điều kiện làm phát sinh quyền của người chuyển đổi giới tính 32

2.3. Quyền của cá nhân sau khi chuyển đổi giới tính 34

2.3.1 Quyền thay đổi tên và thay đổi hộ tịch 34

2.3.2 Quyền kết hôn 37

2.3.3 Quyền được nhận con nuôi 41

2.3.4 Quyền được thay đổi các chính sách về lao động 45

2.3.5 Quan hệ pháp luật Hình sự đối với Người chuyển đổi giới tính 46

ii

CHƯƠNG 3: MỘT SỐ KIẾN NGHỊ NHẰM HOÀN THIỆN QUY ĐỊNH PHÁP LUẬT VỀ QUYỀN CHUYỂN ĐỔI GIỚI TÍNH 49

3.1.Tình hình về người chuyển giới và nhu cầu chuyển đổi giới tính trong đời sống xã hội và pháp luật việt nam 49 3.2.Những khó khăn và thách thức trong việc thực hiện quyền chuyển đổi giới tính hiện nay 52 3.3.Một số kiến nghị nhằm hoàn thiện quy định pháp luật về quyền chuyển đổi giới tính 58 3.3.1 Nhìn Nhận Những Điểm Tiến Bộ Của Bộ luật Dân sự 2015 Về Quyền Chuyển Đổi Giới Tính 58 3.3.2 Kiến nghị hoàn thiện quy định pháp luật về quyền chuyển đổi giới tính 63

3.3.2.1 Sửa đổi Điều 37 Bộ luật Dân sự 2015 63 3.3.2.2 Kiến nghị về ban hành luật chuyên ngành về chuyển đổi giới tính 64 3.3.2.3 Chính Sách Pháp Luật Khác Có Liên Quan Đến Quyền Chuyển Đổi Giới Tính 70

KẾT LUẬN 74

iii

DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT

BLDS: Bộ luật Dân sự

BLHS: Bộ luật Hình sự

CRC: Convention on the Rights of the Child

Công ước Liên Hiệp quốc về quyền trẻ em

ICCPR: International Covenant on Civil and Political Rights

Công ước quốc tế về các quyền Dân sự và Chính trị năm 1966

ICESCR: International Covenant on Economic, Social and Cultural Rights

Công ước Quốc tế về các Quyền Kinh tế, Xã hội và Văn hóa năm 1966

LGBT: Lesbian-Gay-Bisexual-Transgender

Cộng đồng người đồng tính nữ, đồng tính nam, song tính và chuyển giới

TP: Thành phố

UBND: Uỷ ban Nhân dân

UDHR: Universal Declaration Human Rights

Tuyên ngôn thế giới về Quyền con người năm 1948

VKS: Viện kiểm sát

iv

DANH MỤC BẢNG BIỂU

Bảng 1.1: Sự khác nhau giữa Người chuyển giới và Người cần xác định lại giới tính 14 Biểu đồ 2.1: Các lý do Người chuyển giới bị từ chối khi làm thủ tục thay đổi

họ tên 36 Biểu đồ 2.2: Những khó khăn mà Người chuyển giới gặp phải khi nhận con nuôi 44

Sơ đồ 3.1: Quy trình ban hành Luật của Quốc hội 54

Hoàn thiện quy định pháp luật về Quyền chuyển đổi giới tính trong quy định của luật Dân sự 2015

GVHD: DIỆP HUYỀN THẢO 1 SVTH: TRẦM HỬU LỘC

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Tạo hóa đã ban tặng cho loài người hai giới tính đặc trưng là nam và nữ để họ

có những đặc quyền và lợi thế riêng biệt Giới tính là một trong những yếu tố quan trọng nhất để cấu thành nên một cá thể, cũng là nội dung bắt buộc phải được thể hiện trên giấy căn cước công dân ở tất cả các quốc gia Có thể nói, giới tính của con người là một vấn đề quan trọng, ảnh hưởng trực tiếp đến quyền lợi của mỗi cá nhân nói riêng và của cả xã hội nói chung Đặc biệt, trong hệ thống pháp luật của các nước cũng sẽ có những quy định về quyền và nghĩa vụ khác nhau dành riêng cho từng giới tính cụ thể Vì vậy, để đảm bảo quyền lợi chính đáng của cá nhân trước pháp luật thì mỗi người cần được sống đúng, sống thật với giới tính của mình Giới tính được hiểu là các đặc điểm sinh lý gắn liền với từng cá nhân, là yếu tố mang tính tự nhiên không được quyết định bởi lựa chọn chủ quan của con người, tức là con người khi sinh ra đã mang một giới tính nhất định Tuy nhiên, không phải bất kì cá nhân nào khi sinh ra cũng được đặt đúng với giới tính mà mình mong muốn Vẫn có một số ít cá nhân, mặc dù có một cơ thể hoàn toàn bình thường về mặt sinh học nhưng lại cảm thấy không hài lòng với giới tính ban đầu của mình Họ

có nhu cầu và luôn khát khao được chuyển đổi giới tính, chúng ta gọi họ là Người chuyển giới (hay Người hoán tính)

Ngày 24 tháng 11 năm 2015, lần đầu tiên trong lịch sử lập pháp Việt Nam, Quốc hội đã chính thức thông qua Bộ luật Dân sự mới với việc công nhận quyền chuyển đổi giới tính là một trong những quyền nhân thân của cá nhân quy định tại

điều 37 BLDS 2015: “Việc chuyển đổi giới tính được thực hiện theo quy định của luật Cá nhân đã chuyển đổi giới tính có quyền, nghĩa vụ đăng ký thay đổi hộ tịch theo quy định của pháp luật về hộ tịch; có quyền nhân thân phù hợp với giới tính đã được chuyển đổi theo quy định của Bộ luật này và luật khác có liên quan”.Đây là một bước tiến mang tính lịch sử, thể hiện sự quan tâm của Nhà nước Việt Nam trong việc bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của Người chuyển giới nói riêng cũng như quyền con người nói chung

Hoàn thiện quy định pháp luật về Quyền chuyển đổi giới tính trong quy định của luật Dân sự 2015

GVHD: DIỆP HUYỀN THẢO 2 SVTH: TRẦM HỬU LỘC

Xuất phát từ sự đồng cảm, từ góc nhìn của một người học luật cộng với mong muốn giúp cho mọi người có một cái nhìn toàn diện, chính xác hơn về Người chuyển giới Thông qua đó, người viết muốn đề xuất một số kiến nghị để các nhà làm luật có thể sớm ban hành Luật chuyên ngành về chuyển đổi giới tính, góp phần làm cho xã hội trở nên công bằng, dân chủ và văn minh hơn Đảm bảo tốt nhất quyền lợi của mỗi công dân cho dù họ là những nhóm người thiểu số trong xã hội

Do đó, tôi đã quyết định lựa chọn đề tài “Hoàn thiện quy định pháp luật về Quyền chuyển đổi giới tính trong quy định của Bộ luật Dân sự 2015” để làm đề tài luận

văn tốt nghiệp của mình

2 Tình hình nghiên cứu

Hiện nay, vẫn chưa có nhiều công trình nghiên cứu luật học thật sự phân tích chuyên sâu về quyền của Người chuyển giới Đặc biệt, với quy định hợp pháp hóa Quyền chuyển đổi giới tính trong BLDS 2015, đây là một quy định hoàn toàn mới, chưa từng được quy định trong lịch sử lập pháp của Việt Nam và chỉ mới có hiệu lực từ ngày 1 tháng 1 năm 2017 Do đó, các công trình nghiên cứu về đề tài này vào thời điểm hiện tại lại càng trở nên hiếm hoi Có thể kể ra một vài công trình nghiên cứu tiêu biểu có lên quan đến Người chuyển giới và quyền chuyển đổi giới tính như sau:

 Tác phẩm “Khát vọng được là chính mình: những vấn đề thực tiễn và pháp lý với Người chuyển giới” của nhóm tác giả Phạm Quỳnh Phương, Lê Quang Bình và

Mai Thanh Tú thuộc Viện nghiên cứu Xã hội, Kinh tế và Môi trường (ISEE) năm

2012 Nghiên cứu này tập trung vào tìm hiểu nhóm Người chuyển giới ở Việt Nam bao gồm cả hai nhóm chuyển giới từ nam sang nữ và từ nữ sang nam, cũng như những vấn đề mà họ đang phải đối mặt Đồng thời đưa ra các khuyến nghị về mặt

xã hội và pháp lý nhằm đáp ứng nhu cầu của Người chuyển giới và thay đổi nhận thức xã hội về nhóm đối tượng này

 Luận văn tốt nghiệp Thạc sĩ chuyên ngành Xã hội học “Nhận thức, thái độ của Người chuyển giới về quyền chuyển giới tại Việt Nam” của Nguyễn Thị Thanh

Phượng - học viên cao học trường Đại học Quốc gia Hà Nội năm 2014 Đề tài tập trung nghiên cứu thái độ, cảm nhận của những Người chuyển giới về sự thay đổi trong cuộc sống của họ khi quyền cho Người chuyển giới đã được pháp luật thừa

Hoàn thiện quy định pháp luật về Quyền chuyển đổi giới tính trong quy định của luật Dân sự 2015

GVHD: DIỆP HUYỀN THẢO 3 SVTH: TRẦM HỬU LỘC

nhận tại Việt Nam vào 1/1/2017 Bên cạnh đó, luận văn cũng nêu ra một số kết luận

và khuyến nghị trong việc tiếp tục hiện thực hóa những Luật liên quan tới quyền cho Người chuyển giới tại Việt Nam

 Luận văn Thạc sĩ Luật học “Quyền của người đồng tính, song tính và chuyển giới: Pháp luật và thực tiễn trên thế giới và ở Việt Nam” của Nguyễn Thanh Tùng -

Khoa Luật, chuyên ngành Pháp luật về quyền con người, Đại học Quốc gia Hà Nội năm 2014 Luận văn tập trung so sánh pháp luật và thực tiễn về quyền của người đồng tính, song tính và chuyển giới trên thế giới và ở Việt Nam Từ những nghiên cứu cơ bản về pháp luật và thực tiễn, luận văn đã đề xuất một số kiến nghị trong việc xây dựng, sửa đổi, bổ sung pháp luật liên quan đến quyền của người đồng tính, song tính và chuyển giới ở Việt Nam sao cho phù hợp với luật nhân quyền quốc tế

 Báo cáo “Là người đồng tính, song tính và chuyển giới ở Châu Á: Báo cáo quốc gia Việt Nam” của Chương trình Phát triển Liên Hợp Quốc (United Nations

Development Programme) năm 2014 Báo cáo này đã cung cấp cái nhìn tổng quan

về quyền của Người chuyển giới tại Việt Nam liên quan cụ thể đến những vấn đề như việc làm; giáo dục; chăm sóc sức khỏe; gia đình; truyền thông và cộng đồng Ngoài ra còn có một số bài viết, sách, báo, tạp chí khác hoặc các ý kiến của các chuyên gia pháp lý Nhưng nhìn chung, cũng chỉ mới dừng lại ở góc độ nghiên cứu về mặt xã hội học, tâm lý học hoặc chỉ nêu lên những quan điểm cá nhân về quyền chuyển đổi giới tính mà chưa có nhiều công trình nghiên cứu thật sự đi sâu vào khía cạnh pháp luật về quyền chuyển đổi giới tính theo quy định mới tại Điều

37 Bộ luật Dân sự 2015

3 Mục tiêu nghiên cứu

 Mục tiêu chung

Đề tài nghiên cứu chủ yếu phân tích quy định pháp luật về quyền chuyển đổi giới tính trong BLDS và một số quốc gia trên thế giới Đồng thời làm rõ nhu cầu, thực trạng hiện nay về chuyển đổi giới tính và hạn chế, thiếu sót của pháp luật về quyền chuyển đổi giới tính Bên cạnh đó, tác giả đề xuất một số giải pháp nhằm xây dựng và hoàn thiện hệ thống các quy định pháp luật về Quyền chuyển đổi giới tính trong BLDS 2015 và những quy định pháp luật khác có liên quan

Hoàn thiện quy định pháp luật về Quyền chuyển đổi giới tính trong quy định của luật Dân sự 2015

GVHD: DIỆP HUYỀN THẢO 4 SVTH: TRẦM HỬU LỘC

 Mục tiêu cụ thể

Mục tiêu 1: Giúp cho người đọc hiểu được các khái niệm có liên quan đến

Người chuyển giới, quyền chuyển đổi giới tính và những vấn đề lý luận chung liên quan đến đề tài nghiên cứu

Mục tiêu 2: Phân tích quy định của pháp luật Việt Nam về Người chuyển giới

và quyền chuyển đổi giới tính Trong đó tập trung vào quy định mới tại điều 37 Bộ luật Dân sự 2015 và những thay đổi về quyền nhân thân, hệ quả pháp lý của Người chuyển giới sau khi đã chuyển đổi giới tính

Mục tiêu 3: Giúp người đọc nhận biết được tình hình về Người chuyển giới

cũng như nhu cầu chuyển đổi giới tính và những khoảng trống pháp lý mà Người chuyển giới đang phải đối mặt Đồng thời đề xuất một số giải pháp trong việc xây dựng hệ thống các quy định pháp luật về công nhận quyền chuyển đổi giới tính

4 Đối tượng nghiên cứu và phạm vi nghiên cứu

 Đối tượng nghiên cứu

Trong đề tài này, người viết chủ yếu sẽ tập trung tìm hiểu các vấn đề lý luận chung về Người chuyển giới và quyền chuyển đổi giới tính, đồng thời phân tích quy định của pháp luật về quyền chuyển đổi giới tính tại Điều 37 BLDS 2015 Từ đó, đưa ra một số kiến nghị nhằm hoàn thiện quy định pháp luật về quyền chuyển đổi giới tính trong quy định của BLDS và một số luật khác có liên quan

 Phạm vi nghiên cứu

Phạm vi nghiên cứu về văn bản:

Khóa luận tập trung nghiên cứu quy định về quyền chuyển đổi giới tính tại Điều 37 BLDS 2015 và một số luật khác có liên quan

Phạm vi nghiên cứu về thực tiễn:

Khóa luận tập trung nghiên cứu về quyền chuyển đổi giới tính trong cả hai giai đoạn trước và sau khi quyền này được công nhận tại Điều 37 BLDS 2015 (ngày 24 tháng 11 năm 2015)

Hoàn thiện quy định pháp luật về Quyền chuyển đổi giới tính trong quy định của luật Dân sự 2015

GVHD: DIỆP HUYỀN THẢO 5 SVTH: TRẦM HỬU LỘC

5 Phương pháp nghiên cứu

Đối với đề tài này, người viết đã sử dụng chủ yếu các phương pháp nghiên cứu khoa học như sau:

 Phương pháp so sánh: Người viết vận dụng hương pháp này trong việc so

sánh giữa người chuyển giới và người cần xác định lại giới tính, để từ đó tìm ra những điểm khác nhau về khái niệm, bản chất, đối tượng giữa quyền chuyển đổi giới tính và quyền xác định lại giới tính Ngoài ra còn so sánh đối chiếu giữa đề tài của người viết và các đề tài khác có liên quan để từ đó đưa ra những quan điểm khách quan nhất

 Phương pháp phân tích luật: đây là phương pháp được người viết sử dụng phổ

biến trong quá trình hoàn thành khóa luận Phương pháp này giúp làm rõ hơn quy định tại Điều 37 Bộ luật Dân sự 2015 về quyền chuyển đổi giới tính, cũng như những thay đổi về quyền nhân thân như quyền thay đổi tên, quyền kết hôn, quyền nuôi con nuôi, quyền được thay đổi các chính sách về lao động của người đã chuyển đổi giới tính Để từ đó, đề xuất một số kiến nghị nhằm hoàn thiện quy định pháp luật về quyền chuyển đổi giới tính

 Phương pháp thống kê: Trong quá trình nghiên cứu đề tài, người viết đã thu

thập, xử lý thông tin, số liệu từ các cơ quan, tổ chức chuyên môn như Tổ chức bảo

vệ và thúc đẩy quyền của người đồng tính; song tính và chuyển giới tại Việt Nam ICS, Viện nghiên cứu Xã hội; Kinh tế và Môi trường ISEE… để hiểu rõ hơn thực trạng về Người chuyển giới và tình hình chuyển đổi giới tính tại Việt Nam

Ngoài những phương pháp nêu trên, khi thực hiện khóa luận, người viết còn

sử dụng một số phương pháp khác như: phương pháp tổng hợp, đánh giá, phương pháp điều tra xã hội học như phỏng vấn; khảo sát

6 Kết cấu của luận văn

Luận văn được trình bày theo bố cục gồm 03 phần gồm: phần mở đầu, phần nội dung và phần kết luận Trong đó phần nội dung chính được chia thành 03 chương:

Chương 1: Lý luận chung về Người chuyển giới và quyền chuyển đổi giới tính