Chế định xóa án tích theo luật hình sự Việt Nam - Lý luận và thực tiễn

phạm tội; xuất hiện khi người đó đã chấp hành xong hình phạt và được xóa khi đáp ứng đủ các điều kiện Bộ luật hình sự quy định hoặc tồn tại một khi người đã bị kết án dù đã chấp[r]

MỤC LỤC

Trang

MỤC LỤC 1

LỜI NÓI ĐẦU 3

1 Tính cấp thiết của đề tài 3

2 Mục đích, nhiệm vụ của khóa luận 4

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu của khóa luận 5

4 Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu của khóa luận 6

5 Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của khóa luận 6

6 Kết cấu của khóa luận 6

CHƯƠNG 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CHUNG VỀ XÓA ÁN TÍCH 8

1.1 CÁC KHÁI NIỆM CHUNG 8

1.1.1 Án tích 11

1.1.2 Xóa án tích 11

1.2 ĐẶC ĐIỂM VỀ XÓA ÁN TÍCH 13

1.2.1 Về đối tượng được xóa án tích 14

1.2.2 Thẩm quyền xóa án tích 15

1.3 Ý NGHĨA CỦA VIỆC XÓA ÁN TÍCH 16

1.4 CHẾ ĐỊNH XÓA ÁN TÍCH THEO PHÁP LUẬT VIỆT NAM QUA CÁC GIAI ĐOẠN 18

1.4.1 Giai đoạn trước khi ban hành Bộ luật hình sự năm 1985 18

1.4.2 Giai đoạn từ khi ban hành Bộ luật hình sự giai đoạn từ năm 1985 đến trước khi ban hành Bộ luật hình sự năm 1999 19

1.4.3 Giai đoạn từ khi ban hành Bộ luật hình sự năm 1999 đến nay 20 1.5 CHẾ ĐỊNH XÓA ÁN TÍCH THEO PHÁP LUẬT HÌNH SỰ CỦA MỘT SỐ NƯỚC 23

1.5.1 Theo quy định của Bộ luật hình sự Nhật Bản 23

1.5.2 Theo quy định của Bộ luật hình sự nước Cộng hòa nhân dân Trung Hoa 24

1.5.3 Theo quy định của Bộ luật hình sự Thái Lan 25

CHƯƠNG 2 CHẾ ĐỊNH XÓA ÁN TÍCH THEO QUY ĐỊNH CỦA

PHÁP LUẬT HÌNH SỰ VIỆT NAM 26

2.1 ĐIỀU KIỆN XÓA ÁN TÍCH 26

2.2 CÁC TRƯỜNG HỢP XÓA ÁN TÍCH 29

2.2.1 Trường hợp đương nhiên xóa án 29

2.2.2 Xóa án tích theo quyết định của Tòa án 35

2.2.3 Xóa án tích trong trường hợp đặc biệt 41

2.2.4 Xóa án tích đối với người chưa thành niên phạm tội 43

2.3 THỦ TỤC XÓA ÁN TÍCH 46

2.3.1 Trường hợp đương nhiên xóa án tích 46

2.3.2 Trường hợp xóa án tích theo quyết định của Tòa án 47

CHƯƠNG 3 THỰC TRẠNG XÓA ÁN TÍCH TRÊN ĐỊA BÀN TỈNH TRÀ VÀ GIẢI PHÁP HOÀN THIỆN 50

3.1 THỰC TRẠNG XÓA ÁN TÍCH TRÊN ĐỊA BÀN TỈNH TRÀ VINH 50

3.2 GIẢI PHÁP HOÀN THIỆN THỰC TIỄN ÁP DỤNG PHÁP LUẬT VỀ XÓA ÁN TÍCH THEO LUẬT HÌNH SỰ VIỆT NAM 57

KẾT LUẬN 63

LỜI NÓI ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Xóa án tích là một chế định quan trọng của luật hình sự Việt Nam Chế định án tích thể hiện nội dung các nguyên tắc cơ bản của luật hình sự Việt Nam: Nguyên tắc nhân đạo, dân chủ xã hội chủ nghĩa và tôn trọng quyền con người Với chế định này, Nhà nước đã ghi nhận sự nỗ lực cải tạo của người phạm tội nhằm xóa bỏ đi vết nhơ đã từng bị kết án của mình, nhằm giúp xóa

bỏ thành kiến của xã hội đối với người phạm tội, giúp họ sớm hòa nhập với cộng đồng và trở thành người có ít cho xã hội Vì vậy, quy định về xóa án tích có ý nghĩa quan trọng không chỉ đối với người phạm tội mà còn giúp xã hội ngày càng phát triển và văn minh

Kế thừa và phát triển Bộ luật hình sự năm 1985, Bộ luật hình sự năm

1999 (sửa đổi bổ sung 2009) là bước phát triển mới trong việc giải quyết vấn

đề án tích và xóa án tích trong luật hình sự ở nước ta Đã có nhiều quy phạm của chế định xóa án tích đã được sửa đổi, bổ sung cho phù hợp với thực tiễn, tạo điều kiện cho các cơ quan áp dụng pháp luật đấu tranh phòng, chống tội phạm có hiệu quả như: Phân định lại đối tượng áp dụng, thời hạn xóa án tích trong từng trường hợp xóa án tích Tuy nhiên, một số quy định về chế định xóa án tích trong Bộ luật hình sự vẫn còn những hạn chế, thiếu sót và chưa rõ ràng như: thiếu văn bản hướng dẫn về xóa án tích, quy định về thời hạn xóa

án tích dẫn đến việc nhận thức và áp dụng quy định về xóa án tích không thống nhất giữ các tòa án, hoặc chưa đáp ứng được yêu cầu của việc xây dựng

xã hội công bằng, dân chủ, văn minh hiện nay Mặc khác, công tác giải thích, hướng dẫn áp dụng pháp luật hình sự trong thời gian qua chưa được quan tâm đúng mức nên một số quy định của pháp luật hình sự, trong đó có quy định về chế định xóa án tích còn có những nhận thức không thống nhất, gây khó khăn cho việc áp dụng pháp luật trong hoạt động thực tiễn

Trong thời gian qua, việc nghiên cứu những vấn đề liên quan đến chế định xóa án tích chưa được quan tâm đúng mức Cùng với sự phát triển của

các lĩnh vực kinh tế, chính trị, xã hội, nhiều vấn đề của luật hình sự, trong đó

có vấn đề xóa án tích luôn được quan tâm và đòi hỏi cần phải nghiên cứu giải quyết Trước tình hình đó, việc nghiên cứu một cách có hệ thống những vấn

đề liên quan đến chế định xóa án tích, trên cơ sở đó đưa ra những giải pháp hoàn thiện pháp luật về xóa án tích theo Bộ luật hình sự Việt Nam Từ khi Bộ luật hình sự năm 2015 được Quốc hội thông qua ngày 29 tháng 6 năm 2016 với những quy định khá mới về xóa án tích Tuy nhiên, những nghiên cứu này hiện nay vẫn còn nhiều quan điểm khác nhau, chính vì thế, để có thể góp phần hoàn thiện pháp luật về chế định xóa án tích trong luật hình sự Việt Nam

Vì vậy, người viết chọn đề tài “Chế định xóa án tích theo Luật hình sự

Việt Nam – Lý luận và thực tiễn” làm đề tài nghiên cứu cho khóa luận tốt

nghiệp của mình

2 Mục đích, nhiệm vụ của khóa luận

Mục đích: Việc nghiên cứu đề tài “Chế định xóa án tích trong Luật hình

sự Việt Nam – Lý luận và thực tiễn” nhằm làm sáng tỏ những quy định của pháp luật có liên quan đến chế định xóa án tích và đánh giá thực trạng việc áp dụng những quy định này trong cuộc sống Trên cơ sở đó, nêu lên những quan điểm, giải pháp nhằm khắc phục những bất cập trong việc áp dụng pháp luật

về xóa án tích giai đoạn hiện nay Đồng thời góp phần vào nguồn tài liệu làm

cơ sở cho những nghiên cứu tiếp theo

Khóa luận là một công trình nghiên cứu một cách tổng quát các vấn đề

có liên quan đến chế định xóa án tích qua các giai đoạn lịch sử, để phân tích đưa ra những nhận định, đánh giá góp phần làm sáng tỏ quá trình phát triển và thực trạng áp dụng của pháp luật Việt Nam qua các giai đoạn cụ thể Từ những nhận xét, đánh giá sự phát triển và thực trạng áp dụng pháp luật về xóa

án tích ở Việt Nam, tham khảo một số quan điểm của nhà luật học, Thẩm phán… Khóa luận đã đưa ra các quan điểm, giải pháp cụ thể nhằm khắc phục những bất cập trong những quy phạm pháp luật hiện hành có liên quan và thực tiễn áp dụng của chế định này

Nhiệm vụ: Khóa luận tập trung nghiên cứu chế định xóa án tích phát triển trong lịch sử lập pháp của luật hình sự Việt Nam, chế định xóa án tích của một số nước, làm rõ cơ sở pháp lý chế định xóa án tích theo luật hình sự Việt Nam Qua đó làm sáng tỏ một cách có hệ thống về mặt lý luận những nội dung cơ bản của chế định xóa án tích theo Bộ luật hình sự Việt Nam, làm rõ ý nghĩa tốt đẹp, tính nhân văn và giá trị nhân đạo của chế định xóa án tích trong luật hình sự Việt Nam Nghiên cứu việc áp dụng quy phạm pháp luật chế định xóa án tích trong thực tiễn áp dụng pháp luật hình sự ở nước ta, phân tích những hạn chế, thiếu sót và những điểm chưa rõ ràng, từ đó đưa ra những giải pháp hoàn thiện pháp luật về xóa án tích

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu của khóa luận

Đối tượng nghiên cứu: Khóa luận nghiên cứu chế định xóa án tích theo luật hình sự Việt Nam gồm các vấn đề: Khái niệm án tích, xóa án tích; điều kiện xóa án tích; các trường hợp xóa án tích; thủ tục xóa án tích… Nghiên cứu chế định xóa án tích còn liên quan đến một số vấn đề như: Quyết định hình phạt, hình phạt, thời hạn thi hành bản án…Từ đó, nhằm giải quyết có hệ thống, làm rõ chế định xóa án tích theo luật hình sự Việt Nam

Phạm vi nghiên cứu:

Phạm vi không gian: Trên địa bàn tỉnh Trà Vinh;

Phạm vi thời gian: Trong 05 năm từ năm 2012 – 2016;

Khóa luận nghiên cứu chế định xóa án tích theo luật hình sự Việt Nam Khóa luận sẽ nghiên cứu chế định xóa án tích qua các giai đoạn, trước khi Bộ luật hình sự năm 1985 được ban hành, những vấn đề liên quan đến án tích và xóa án tích chưa được đề cập trong pháp luật hình sự của Nhà nước ta Do vậy, trên cơ sở tìm hiểu những quy định của pháp luật liên quan đến án tích và xóa án tích, khóa luận chủ yếu nghiên cứu chế định xóa án tích từ sau khi chế định được pháp điển hóa lần đầu tiên trong Bộ luật hình sự năm 1985 và tiếp theo là các văn bản dưới luật hướng dẫn xóa án, Bộ luật hình sự năm 1999,

Bộ luật hình sự năm 1999 (sửa đổi , bổ sung năm 2009) và Bộ luật hình sự

năm 2015 Trên cơ sở nghiên cứu những quy định của pháp luật liên quan đến

án tích và xóa án tích, khóa luận nghiên cứu chế định xóa án tích qua các giai đoạn theo pháp luật Việt Nam, đồng thời khóa luận nghiêm cứu thực trạng xóa án tích ở Việt Nam hiện Bên cạnh đó khóa luận còn phân tích quy định chế định xóa án tích của một số nước nhằm hoàn thiện quy định về chế định xóa án tích của pháp luật hình sự nước ta

4 Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu của khóa luận

Cơ sở lý luận của khóa luận là quan điểm của chủ nghĩa Mác – Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh, đường lối, chính sách của Đảng, pháp luật của nhà nước

Để hoàn thành Khóa luận người viết sử dụng phương pháp nghiên cứu như: phương pháp hệ thống, lịch sử, phân tích, so sánh, tổng hợp, lôgíc Từ đó

có thể giúp người viết nghiên cứu sâu hơn về đề tài

5 Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của khóa luận

Về mặt lý luận: Khóa luận là công trình nghiên cứu chuyên khảo đề cập đến việc phân tích những nội dung cơ bản của chế định xóa án tích theo luật hình sự Việt Nam

Về mặt thực tiễn: Khóa luận góp phần vào việc xác định nội dung cơ bản, căn cứ, điều kiện của việc áp dụng xóa án tích đối với người đã bị kết án,

đã thi hành án hoặc hết thời hạn thi hành án và đã trải qua thời gian thử thách nhất định Tạo thuận lợi cho các cơ quan nhà nước có thẩm quyền trong hoạt động truy cứu trách nhiệm hình sự, nhằm góp phần nâng cao hiệu quả của cuộc đấu tranh phòng và chống tội phạm ở nước ta

6 Kết cấu của khóa luận

Ngoài mục lục, phần mở đầu, kết luận và danh mục tài liệu tham khảo

khóa luận còn có phần nội dung nghiên cứu được cơ cấu thành 3 chương:

Chương 1: Một số vấn đề lý luận chung về xóa án tích

Chương 2: Chế định xóa án tích theo quy định của pháp luật hình sự Việt Nam

Chương 3: Thực trạng xóa án tích ở Việt Nam và giải pháp hoàn thiện

Mặc dù đã nỗ lực, cố gắng nhưng do trong quá trình nghiên cứu, xem xét, tham khảo tài liệu người viết không thể tránh khỏi những thiếu sót nhất định Vì vậy, người viết rất mong nhận được ý kiến đóng góp của quý Thầy,

Cô và các bạn để khóa luận được hoàn thiện hơn

Xin chân thành cảm ơn!

SVTH: Trần Thị Mai Ly

Chương 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CHUNG VỀ

XÓA ÁN TÍCH 1.1 CÁC KHÁI NIỆM CHUNG

1.1.1 Án tích

Án tích là chế định quan trọng trong pháp luật hình sự Việt Nam, đã được pháp điển hóa lần đầu tiên trong Bộ luật hình sự năm 1985 bằng chế định xóa án, được nghi nhận tại chế định xóa án tích trong Bộ luật hình sự năm 1999 (sửa đổi, bổng sung năm 2009) và tiếp tục được ghi nhận chế định xóa án tích trong bộ luật hình sự năm 2015 Cho đến nay, khái niệm án tích chưa được ghi nhận trong pháp luật hình sự Việt Nam, trong khi đó khái niệm

án tích là một trong những vấn đề quan trọng của chế định xóa án tích, bởi nó

là cơ sở xuất phát để nghiên cứu những vấn đề khác có liên quan Mặt khác việc làm sáng tỏ khái niệm án tích không những tạo ra một cách hiểu thống nhất trong giới khoa học luật, mà còn giúp các cơ quan bảo vệ pháp luật áp dụng đúng đắn, chính xác các quy định của Bộ luật hình sự về việc xóa án tích Vì vậy, việc nghiên cứu và làm sáng tỏ khái niệm án tích không những

có ý nghĩa lý luận mà còn có ý nghĩa thực tiễn to lớn Thực tế nghiên cứu và

áp dụng pháp luật hình sự Việt Nam, từ trước đến nay chưa xuất hiện một định nghĩa pháp lý về án tích Tuy nhiên, ở các mức độ khác nhau trong khoa học luật hình sự Việt Nam cũng có những nghiên cứu và cách hiểu khác nhau

về khái niệm án tích

Một số quan điểm về khái niệm án tích:

Quan điểm thứ nhất cho rằng: “Án tích là hậu quả pháp lý mà người

phạm tội phải chịu khi bị tòa án kết án, theo đó người này có thể trở thành đối tượng bị áp dụng tình tiết tái phạm hoặc tái phạm nguy hiểm khi tái phạm tội

1 Xem: ThS Phùng Văn Ngân, “Hỏi và trả lời về Luật hình sự Việt Nam”, Học viện Cảnh sát nhân dân, NXB Lao động – xã hội, năm 2004, tr.95

người mang án tích có thể bị áp dụng tình tiết tái phạm, tái phạm nguy hiểm theo Điều 49 Bộ luật hình sự năm 1999 (sửa đổi, bổ sung năm 2009) Tuy nhiên, Quan điểm này chưa thật sự hợp lý vì án tích không phải luôn luôn là hậu quả pháp lý của việc bị kết án Tuy nhiên, trong một số trường hợp án tích vẫn có thể được loại bỏ khi người bị kết án không phải chịu hình phạt như trường hợp được miễn hình phạt hoặc chỉ bị áp dụng biện pháp tư pháp

Quan điểm thứ hai: “Án tích là khoảng hời gian nhất định buộc người

phạm tội sau khi chấp hành xong bản án phải phấn đấu tu dưỡng để được xóa

bỏ mặc cảm của xã hội, xóa bỏ lai lịch rằng mình đã can án và trường hợp nếu

điểm này muốn nhấn mạnh ý nghĩa pháp lý của án tích mà chưa chỉ rõ đặc điểm pháp lý của án tích

Quan điểm thứ ba: “Án tích là vết tích đã từng bị kết án của người

phạm tội; xuất hiện khi người đó đã chấp hành xong hình phạt và được xóa khi đáp ứng đủ các điều kiện Bộ luật hình sự quy định hoặc tồn tại một khi người đã bị kết án dù đã chấp hành xong hình phạt nhưng chưa đáp ứng được những điều kiện được quy định trong Bộ luật hình sự và người đó còn phải chịu tình tiết định khung tăng nặng hình phạt nếu phạm tội trong thời gian mang vết tích đã từng bị kết án hoặc phải chịu trách nhiệm hình sự về những hành vi vi phạm pháp luật mà theo quy định của Bộ luật hình sự vết tích đã

khá đầy đủ hậu quả pháp lý của việc mang án tích nhưng chưa chỉ ra bản chất của án tích

2 Xem: ThS Phùng Văn Ngân, “Hỏi và trả lời về Luật hình sự Việt Nam”, Học viện Cảnh sát nhân dân, NXB Lao động – xã hội, năm 2004, tr.95

3 Xem: Ths: Hồ Sĩ Sơn, “Án tích theo Bộ luật hình sự năm 1999”, tạp chí Nhà nước & pháp luật số 12/2001, tr.65

Quan điểm thứ tư: “Án tích là đặc điểm xấu về nhân thân của người đã

bị kết án và áp dụng hình phạt, được ghi và lưu lại trong lý lịch tư pháp trong

Đây cũng là quan điểm người viết đồng tình, quan điểm này đã chỉ rõ bản chất của án tích cũng như các đặc điểm pháp lý của án tích “Án tích được hiểu một cách bao quát và trước hết ở chỗ chủ thể đã bị kết án và áp dụng

chất chính là một đặc điểm xấu về nhân thân của người phạm tội Yếu tố nhân thân của người phạm tội là tổng hợp các đặc tính, dấu hiệu thể hiện bản chất

xã hội của con người và việc mang án tích tức là “có tiền án” chính là đặc điểm pháp lý hình sự được lưu trong lý lịch tư pháp thể hiện nhân thân không tốt của người phạm tội Án tích cũng chỉ tồn tại đối với người bị kết án và bị

áp dụng hình phạt trong một thời gian nhất định Và việc mang án tích sẽ mang lại nhiều hậu quả pháp lý bất lợi cho người mang án tích

Như vậy, xung quanh vấn đề khái niệm án tích, trong giới khoa học luật nói chung đã tồn tại nhiều quan điểm khác nhau Tuy nhiên, theo người viết

để định nghĩa được án tích một cách chính xác thì trong khái niệm án tích phải đưa ra được bản chất pháp lý, điều kiện, nội dung cũng như giới hạn của bản án:

Về bản chất pháp lý: Án tích là hậu quả pháp lý của việc phạm tội, là một trong những sự thể hiện của trách nhiệm hình sự

Về điều kiện: Án tích xuất hiện khi có bản án kết tội đã có hiệu lực pháp luật của tòa án; người bị kết án bị áp dụng hình phạt Với việc đáp ứng được đồng thời cả hai điều kiện này thì quy định tại khoản 1 Điều 64 bộ luật hình sự năm 1999 sửa đổi bổ sung năm 2009 là không hợp lý vì khi người được miễn hình phạt là được xóa án tích ngay cho nên thực tế án tích không xảy ra trong trường hợp này Nên Bộ luật hình sự năm 2015 đã sửa đổi, bổ

4 Xem: GS TS Nguyễn Ngọc Hòa, sách “Từ điển pháp luật hình sự”, GS TS Nguyễn Ngọc Hòa, PGS TS

Lê Thị Sơn (chủ biên), NXB Tư pháp, 2006, tr.7

5 Xem: GS TS Nguyễn Ngọc Hòa, sách “Từ điển pháp luật hình sự”, tr.7 (đã dẫn)