Hình tượng Rahu trong văn hóa Khmer Nam Bộ

Trong đời sống tâm linh của người Khmer Nam Bộ, Rāhu là một hình tượng văn hoá thể hiện ở nhiều kiểu thức khác nhau, được các nghệ nhân thể hiện trong công trình kiến t[r]

LỜI CAM ĐOAN

Tôi cam đoan đây là công trình nghiên cứu của tôi

Các số liệu, kết quả nêu trong luận văn là trung thực và chưa từng được ai công bố trong bất kỳ công trình nào khác

Trà Vinh, ngày 12 tháng 5 năm 2015

Huỳnh Sang

LỜI CẢM ƠN

Để hoàn thành một công trình nghiên cứu khoa học phải mất nhiều thời gian, đầu tư tìm hiểu, nghiên cứu nhiều khía cạnh và nhất là cần sự định hướng của người hướng dẫn khoa học Luận văn khoa học có tên đề tài “Hình tượng Rāhu trong văn hoá Khmer Nam Bộ” ngoài sự nổ lực của bản thân, còn có sự đóng góp tích cực của các nhà khoa học đi trước, người hướng dẫn khoa học, các cá nhân, tổ chức Do vậy, tôi trân trọng cảm ơn và biết ơn đến:

Ban Giám hiệu Trường Đại học Trà Vinh, Phòng Khoa học Công nghệ và Đào tạo Sau đại học, Khoa Ngôn ngữ, Văn hóa, Nghệ thuật Khmer Nam Bộ, Thư Viện, Trung tâm Truyền thông và Quảng bá Cộng đồng, quý thầy cô là giảng viên đào tạo sau đại học cũng như các phòng ban khác, đã tạo điều kiện thuận lợi nhất cho chúng tôi tham gia học tập và nghiên cứu trong suốt quá trình của khóa học

Tôi xin tri ân đến các vị thầy, vị sư, các vị Achar, gia đình và các cá nhân đã động viên tinh thần, tạo điều kiện cho chúng tôi tiếp cận, dành thời gian trao đổi phỏng vấn, giúp chúng tôi sưu tầm, chụp hình có được nguồn tư liệu thực tế, bổ sung vào công trình nghiên cứu khoa học

Đặc biệt, tôi xin chân thành cảm ơn và biết ơn sâu sắc đến Tiến sỹ Nguyễn Xuân Hương, người hướng dẫn khoa học đã tận tình giúp đỡ, định hướng cho tôi trong suốt thời gian nghiên cứu và thực hiện công trình nghiên cứu khoa học này

Trong quá trình thực hiện luận văn, không tránh khỏi những sai sót mong Hội đồng khoa học, quý thầy cô và các đọc giả đóng góp, để chúng tôi kịp thời bổ sung và điều chỉnh hoàn thiện hơn Chúng tôi xin chân thành cảm ơn!

Trà Vinh, ngày 12 tháng 5 năm 2015

Tác giả Huỳnh Sang

TÓM TẮT

Những đề mục trong cuốn luận văn này đều nói lên những khía cạnh quan trọng, lý thuyết tiếp cận về nghiên cứu văn hóa biểu tượng và đưa đến nghiên cứu hình tượng Rāhu trong đời sống tín ngưỡng của người Khmer Nam Bộ Những đề mục này cho chúng ta thấy được hình tượng Rāhu có đặc điểm khá đa dạng, nhiều ý nghĩa biểu trưng nên được ứng dụng trên nhiều lĩnh vực: trong văn học, nghệ thuật, thiên viên, bói toán,… Chúng ta có ai từng suy nghĩ rằng, tại sao hình tượng ấy luôn tồn tại ở công trình kiến trúc Phật giáo Khmer cho đến ngày nay?

Công trình nghiên cứu này, chúng tôi cố gắng đi tìm những ẩn khuất, tiếp cận từ nhiều khía cạnh để nêu bật các đặc điểm của hình tượng và giải mã nó với mong muốn đóng góp một phần trí sức vào nguồn tư liệu nghiên cứu về văn hóa Khmer Nam Bộ

Chương 1: Luận văn đề cập đến một số khái niệm công cụ và đặc điểm văn hoá Khmer Nam Bộ, tiếp cận các lý thuyết chuyên ngành văn hoá học, lý thuyết về biểu tượng để làm nền tảng, cơ sở lý luận nhận diện biểu tượng văn hóa của người Khmer Nam Bộ

Luận văn cũng đã khái quát về môi trường địa lý, sự hình thành nên vùng văn hoá tộc người, với sự cộng cư của các cộng đồng dân tộc Việt Nam, trong đó có tộc người Khmer Nam Bộ Tác giả đã khái quát về nghệ thuật tạo hình của người Khmer Nam Bộ, nêu nổi bật một số tác phẩm phổ biến liên quan đến hình tượng Rāhu, và hình tượng này được thể hiện một cách đa dạng

Chương 2: Khảo sát hình tượng Rāhu trong đời sống văn hoá Khmer Nam

Bộ Tác giả miêu tả đặc điểm của hình tượng Rāhu ở các lĩnh vực như văn học, nghệ thuật, tín ngưỡng, tâm linh, thiên văn, bói toán,… và cách thể hiện của nó qua

các tác phẩm ở mỗi giai đoạn, đề làm cơ sở nhận dạng hình tượng Rāhu trong văn hoá Khmer Nam Bộ

Chương 3: Luận văn đề cập đến ý nghĩa và giá trị hình tượng Rāhu trong văn hoá Khmer Nam Bộ Ở chương này, chúng tôi cũng có liên hệ mối tương quan giữa hình tượng Rāhu trong văn hoá Khmer Nam Bộ với Rāhu trong văn hoá Khmer Campuchia và văn hoá Champa Từ đó nêu lên những ý nghĩa biểu trưng và giá trị lịch sử, giá trị nghệ thuật và giá trị tâm linh của hình tượng Rāhu ảnh hưởng trong văn hoá vật chất và văn hoá tinh thần của người Khmer Nam Bộ

Kết luận: Luận văn nêu lên hai khía cạnh Bà La Môn giáo và Phật giáo có sự dung hoà, bổ sung cho nhau và phát triển qua từng giai đoạn Từ hình ảnh Asura (A

tu la) (A(trong thần thoại Ấn Độ cổ đại trở thành nhân vật gần gũi trong cuộc sống đời thường trong truyện dân gian Khmer

Hình tượng Rāhu được Khmer hoá một cách tích cực, trở thành một nhân vật đời thường bảo hộ cho Tam Bảo, qua đó thấy được hình tượng Rāhu có mặt trong công trình kiến trúc Phật giáo Khmer và lĩnh vực tâm linh khác mà họ có niềm tin vào hình tượng này

MỤC LỤC

Trang tựa

Quyết định giao đề tài

LỜI CAM ĐOAN

LỜI CẢM ƠN

TÓM TẮT

DANH SÁCH CHỮ VIẾT TẮT 3

DANH SÁCH CÁC HÌNH 4

PHẦN MỞ ĐẦU 7

1 Lý do chọn đề tài 7

2 Mục đích nghiên cứu 8

3 Ý nghĩa khoa học và thực tiễn 8

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 9

5 Lịch sử nghiên cứu vấn đề 9

6 Phương pháp nghiên cứu 12

7 Bố cục luận văn 13

PHẦN NỘI DUNG 14

CHƯƠNG 1: KHÁI QUÁT VỀ VĂN HÓA CỦA NGƯỜI KHMER NAM BỘ 14

1.1 Khái niệm văn hoá 14

1.1.1 Các quan niệm về văn hoá 14

1.1.2 Biểu tượng văn hoá 17

1.1.3 Tính hình tượng và tính biểu tượng trong mỹ thuật 20

1.2 Khái quát về văn hoá Khmer Nam Bộ 21

1.2.1 Sự hình thành cộng đồng văn hoá 21

1.2.2 Những đặc điểm cơ bản của văn hoá Khmer Nam Bộ 27

CHƯƠNG 2: KHẢO SÁT HÌNH TƯỢNG RĀHU TRONG ĐỜI SỐNG VĂN HOÁ KHMER NAM BỘ 35

2.1 Về hình tượng nghệ thuật 35

2.2 Nguồn gốc Rāhu 36

2.2.1 Thần thoại “Khuấy biển sữa” 36

-2-

2.2.2 Truyện kể dân gian Khmer 41

2.2.3 Trong Aṭṭhakathā (Kinh Pháp cú) 42

2.2.4 Rāhu là ai? 44

2.3 Rāhu trong tập tục nghi lễ 45

2.3.1 Tập tục lúc mang thai 45

2.3.2 Trong tang lễ 48

2.4 Rāhu trong tập tục bói toán 52

2.5 Rāhu trong mỹ thuật Khmer Nam Bộ 57

2.5.1 Đặc điểm Rāhu 57

2.5.2 Cách trang trí 58

CHƯƠNG 3: Ý NGHĨA VÀ GIÁ TRỊ HÌNH TƯỢNG RĀHU TRONG VĂN HOÁ KHMER NAM BỘ 76

3.1 Ý nghĩa hình tượng Rāhu 76

3.2 Giá trị hình tượng Rāhu trong văn hoá Khmer Nam Bộ 83

3.2.1 Giá trị lịch sử văn hoá 83

3.2.2 Giá trị mỹ thuật 83

3.2.3 Giá trị tâm linh 86

KẾT LUẬN 90

TÀI LIỆU THAM KHẢO 92

PHỤ LỤC 97

PHỤ LỤC 1 97

PHỤ LỤC 2 123

DANH SÁCH CHỮ VIẾT TẮT

ĐBSCL : Đồng bằng Sông Cửu Long

ĐKSSYN : Đoàn kết Sư sãi yêu nước

BBPV : Biên bản phỏng vấn

-4-

DANH SÁCH CÁC HÌNH

Số hiệu

Hình 1.1 Rāhu trên Hô-cheang chùa Kam-Pong-Ksan, Phường 6,

Trà Vinh

123

Hình 1.2 Rāhu cách điệu hoa văn trên cột ngôi chánh điện 123 Hình 1.3 Rāhu trên cổng phụ chùa Kam-pong, Phường 1, Trà Vinh

(cổng phụ)

123

Hình 1.4 Rāhu trên cổng phụ chùa Âng, Phường 8, Trà Vinh (cổng

phụ)

123

Hình 2.1 Rāhu trang trí trên lò hoả táng/ Phnom Yong 124 Hình 2.2 Rāhu cách điệu hoa văn trên quan tài Hoà thượng Lâm

Pậu, PCT HĐKSSYN Trà Vinh

124

Hình 2.3 Rāhu cách điệu hoa văn trên nắp quan tài, chùa Kam-Pong-

Ksan, Phường 6, Trà Vinh

124

Hình 2.4 Rāhu trên vòm cổng chùa Phướn, Phường 7, Trà Vinh 125 Hình 2.5 Rāhu trên vòm cửa Sala chùa Phướng, Phường 7, Trà Vinh 125

Hình 2.7 Rāhu trên tháp hài cốt chùa K’tưng, Phường 8, Trà Vinh 125 Hình 2.8 Rāhu trên tháp hài cốt chùa Ô Mịch, Cầu Kè 126 Hình 2.9 Rāhu tháp hài cốt chùa Sâm-Rông-Ek, Phường 8, Trà Vinh 126 Hình 2.10 Rāhu trên phông trần cổng đi lên chánh điện chùa K’tưng,

Phường 7, Trà Vinh

126

Hình 2.11 Rāhu trên phông trần chánh điện chùa Hang, Châu Thành 127 Hình 2.12 Rāhu trên tường chánh điện chùa Ô Mịch, Cầu Kè 127 Hình 2.13 Rāhu cách điệu Pnhi trên quan tài 50 Hình 2.14 Rāhu hai mặt thể hiện ý nghĩa đối nhau 51 Hình 2.15 Rāhu trong biểu tượng của 12 vận mệnh 53 Hình 2.16 Mô hình chuối vàng xem duyên số 56

Hình 2.17 Rāhu đắp nổi trên hàng rào chùa Kos-kel-sê-ri, Phường 8,

Trà Vinh

59

Hình 2.18 Rāhu đắp nổi trên hàng rào chùa Lò Gạch, Lương Hòa, Trà

Vinh

59

Hình 2.19 Mô-tip Rāhu và chằn ở cổng chùa Kan-Đal, Hoà Ân, Cầu

Kè

61

Hình 2.20 Mô-tip Rāhu và chằn ở cổng chùa Sâm – Rông - Ek,

Phường 8, Trà Vinh

61

Hình 2.21 Rāhu trên quan tài cố Hòa thượng Lâm Pậu, Phó Chủ tịch

HĐKSSYN tỉnh Trà Vinh

66

Hình 2.22 Hình đầu con Heo trên Hô-cheang chùa K’tưng, Trà Vinh 67

Hình 2.23 Rāhu trên khung cửa ngôi Chánh điện chùa Canh-chon

Kam-pong-leo, Tiểu Cần, Trà Vinh

68

Hình 2.24 Rāhu trên khung cửa ngôi Chánh điện chùa Cos-kel-sê-ri,

Phường 8, Trà Vinh

68

Hình 2.2 Rāhu cách điệu pnhi trên Rô-neak-đet (bộ gõ sắt) 69 Hình 2.26 Rāhu cách điệu pnhi trên Rô-neak-ek (bộ gõ cây) 69 Hình 2.27 Rāhu ở bệ tượng Phật vào Niết bàn, chùa Phướn, Trà Vinh 70

Hình 2.28 Rāhu trên phông trần Sala-Tean chùa K’tưng, Phường 7,

Trà Vinh

127

-6-

Hình 3.1 Rāhu trên bàn thờ tổ sư ngồi thiền ngôi chánh điện Chùa

Hang, Thị trấn Châu Thành, Trà Vinh

127

Hình 3.2 Rāhu trang trí hàng rào chùa Chou-von Song-va-meas, Cầu

Kè,Trà Vinh

128

Hình 3.3 Rāhu hô-cheang Sala-Tean chùa K’tưng, Phường 7, Trà

Vinh

128

Hình 3.4 Rāhu cách điệu hoa văn trên nắp quan tài chùa Kam-Pong-

Ksan, Phường 6, Trà Vinh

77

Hình 3.6 Rāhu trên hô-cheang chùa Kam-pong, Phường 1, Trà Vinh 80 Hình 3.7 Rāhu trên cổng chùa Âng, Phường 8, Trà Vinh 87

PHẦN MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Hình tượng Rāhu thường bắt gặp trong các tác phẩm nghệ thuật điêu khắc, hội hoạ của các dân tộc ở Đông Nam Á Trong đời sống tâm linh của người Khmer Nam Bộ, Rāhu là một hình tượng văn hoá thể hiện ở nhiều kiểu thức khác nhau, được các nghệ nhân thể hiện trong công trình kiến trúc Chùa Phật giáo Nam Tông Khmer, trên các loại nhạc cụ dân tộc, đồ vật trang trí, trên quan tài, tháp hài cốt,… mang một giá trị văn hoá nhận thức của người Khmer Nam Bộ

Nhiều người thường cho rằng Rāhu là một quỷ thần hung dữ, đem lại nhiều thiên tai, phá hoại mùa màn cho nhân loại Do đâu mà người Khmer Nam Bộ lại ưa chuộng hình tượng này và phác hoạ nhiều đến như vậy? Phải chăng bản chất của nó

là một quỷ thần hung dữ hay một vị thần bảo hộ, mang lại nguồn sinh khí mới, sức sống cho nhân loại?

Với chủ đề nghiên cứu này, chúng tôi khảo sát đặc điểm hình tượng Rāhu trên nhiều lĩnh vực và nêu bật được ý nghĩa và giá trị lịch sử, giá trị nghệ thuật, giá trị tâm linh của hình tượng Rāhu trong đời sống văn hóa của người Khmer Nam Bộ Chính vì tầm quan trọng ấy, mà họ thể hiện hình tượng Rāhu trên nhiều lĩnh vực

Mặt khác, hình tượng Rāhu xuất hiện với chức năng như vị thần bảo vệ, có sức mạnh vô biên, còn xem Rāhu là một hình tượng của dòng thời gian, biểu trưng cho quy luật luân hồi, “chết – tái sinh” của vòng đời người

Vì xác định được tầm quan trọng hình tượng Rāhu trong văn hoá nhận thức

của Khmer Nam Bộ, nên chúng tôi chọn đề tài “Hình tượng Rāhu trong văn hoá

Khmer Nam Bộ” làm luận văn Thạc sĩ của mình với mong muốn cung cấp một góc

nhìn tổng thể về giá trị hình tượng Rāhu ở nhiều khía cạnh cũng như đóng góp một phần trí sức vào kho tàng văn hoá Khmer Nam Bộ

-8-

2 Mục đích nghiên cứu

Nghiên cứu có hệ thống các câu chuyện, mô-tip liên quan đến hình tượng Rāhu trong thần thoại Ấn Độ cổ đại và trong truyện kể dân gian Khmer, nhằm làm rõ nguồn gốc hình tượng Rāhu và ảnh hưởng trong văn hoá của người Khmer Nam Bộ

So sánh hình tượng Rāhu trong văn hoá Campuchia và văn hoá Champa để tìm ra các giá trị hình tượng Rāhu trong văn hoá Khmer Nam Bộ

Đóng góp một phần trong việc bảo tồn và phát huy, giữ gìn vốn văn hóa đặc sắc của người Khmer Nam Bộ theo chủ trương của Đảng và Nhà nước Ngoài ra, chúng tôi cũng mong muốn cung cấp tư liệu tham khảo về văn hóa người Khmer Nam Bộ cho công tác giảng dạy, học tập và nghiên cứu sau này

3 Ý nghĩa khoa học và thực tiễn

Chứng minh được sự dung hoà giữa hai yếu tố Bà La Môn giáo và Phật giáo: Cùng một câu chuyện, trong văn hoá Ấn Độ cổ đại, Rāhu là một trong những người đứng đầu quỷ Asura trong huyền thoại Khuấy biển sữa, khi tiếp nhận người Khmer biết cải biến nhân vật mang yếu tố thần sang nhân vật mang yếu tố con người trong truyện kể dân gian

Trong nghệ thuật tạo hình, Rāhu là một mô-tip khơi nguồn sáng tạo bất tận đối với các nghệ nhân Khmer Hình tượng Rāhu được khắc họa ở một số vị trí mang tính bảo vệ, có sức mạnh hùng vĩ chủ yếu ở trước cổng chùa, đầu hồi ngôi chánh điện hoặc biểu thị cho quy luật luân hồi “chết – tái sinh” được khắc họa trên quan tài, đắp nổi trên tháp hài cốt hoặc ở Phnom Yong, lò hoả táng

Nghệ thuật ngôn từ, chủ yếu lấy đề tài từ những thần thoại Bà La Môn và Phật thoại Hình tượng Rāhu ở đây đã được cải hóa, quy phục bởi đức Phật và trở thành thế lực bảo vệ cho chùa, qua đó đề cao tinh thần khoan dung và chính nghĩa của Phật giáo Nghệ nhân Khmer bằng tài nghệ của mình đã thể hiện được ý nghĩa sâu sắc trên

Từ một hình tượng xuất phát từ nền văn hóa Ấn Độ mang dấu ấn Bà La Môn giáo, người Khmer tiếp nhận đã cải biến hình tượng Rāhu trở thành một hình ảnh

TÀI LIỆU THAM KHẢO

A Tác phẩm kinh điển, sách báo và các công trình nguyên cứu bằng tiếng Việt

[1] Phan An (2009), Dân tộc Khmer Nam Bộ, NXB Chính trị Quốc gia, Hà Nội

[2] Trần Thúy Anh (2000), Cơ sở Văn hóa Việt Nam, NXB Giáo Dục (tái bản lần

thứ 2), Hà Nội

[3] Nguyễn Thị Tâm Anh (2008), Hình tượng Chằn (Yak) trong văn hóa Khmer Nam bộ, Luận văn thạc sĩ, Trường Đại học KHXH&NV, TP.HCM

[4] Huỳnh Thanh Bình (2012), Câu chuyện về Mô-tip Rìahu ở chùa Phật Khmer,

Tạp chí Phật giáo Nguyên thuỷ, số 26

[5] Trần Văn Bổn (2002), Phong tục và Nghi lễ vòng đời người Khmer Nam bộ,

NXB Đại học Quốc gia Hà Nội, Hà Nội

[6] Đoàn Văn Chúc (1997) Văn hóa học, Viện Văn hóa, NXB Văn hóa thông tin,

Hà Nội

[7] Nguyễn Mạnh Cường (2002), Vài nét về người Khmer Nam Bộ, NXB Khoa

học xã hội, Hà Nội

[8] Nguyễn Đăng Duy (2002), Văn hoá tâm linh NXB Văn hoá thông tin, Hà Nội [9] Nguyễn Anh Động (2014), Vài nét về văn hoá dân gian của người Khmer, Hội

Văn Nghệ Dân gian Việt Nam, NXB Văn hoá thông tin, Hà Nội

[10] Huỳnh Thị Được (2009), Điêu khắc Chăm và Thần thoại Ấn Độ, NXB Đà

Nẵng

[11] Phạm Thị Phương Hạnh (chủ biên) (2012), Văn hoá Khmer Nam Bộ nét đẹp trong văn hoá Việt Nam, NXB Chính trị quốc gia – sự thật, Hà Nội

[12] Nguyễn Văn Hậu (2001), Về biểu tượng trong lễ hội dân gian truyền thống,

Luận án tiến sỹ Lịch sử, Hà Nội

-93-

[13] Trường Lưu (chủ biên), Hoàng Túc, Đặng Vũ Thị Thảo (1993), Văn hoá người Khmer ĐBSCL, NXB Văn học Dân tộc, Hà Nội

[14] Bùi Thị Thanh Mai (2007), Biểu tượng rồng trong mỹ thuật truyền thống của người Việt, Luận án Tiến sĩ Nghệ thuật, Hà Nội

[15] Hồ Chí Minh (2000), Hồ Chí Minh Toàn tập, tập 3, NXB Chính trị Quốc gia,

Hà Nội

[16] Trần Bảo Ngọc (2011), Kiến trúc chùa Khmer – Biểu tượng nghệ thuật và tâm thức phật giáo Tạp chí VHNT số 327, tháng 9-2011

[17] Lương Ninh (2009), Về Văn hóa Óc Eo, Kỷ yếu Hội thảo khoa học “Văn hóa

Óc Eo – Nhận thức và giải pháp bảo tồn, phát huy giá trị di tích”, An Giang

[18] Hoàng Phê (chủ biên) (1997), Ngôn ngữ học, Từ điển Tiếng Việt, NXB Đà

Nẵng và Trung tâm từ điển học, Hà Nội – Đà Nẵng

[19] Cao Xuân Phổ (1992), Vấn đề tín ngưỡng tôn giáo trong chiến lược phát triển,

Mấy vấn đề văn hóa và phát triển ở Việt Nam hiện nay, NXB Thế giới, Hà Nội

[20] Huỳnh Thanh Quang (2011), Giá trị văn hóa Khmer ĐBSCL, NXB Chính trị

Quốc gia, Hà Nội

[21] Radugin.A.A (Vũ Đình Phòng dịch 2002), Từ điển Bách khoa văn hóa học,

Viện nghiên cứu Văn hóa Nghệ thuật, Hà Nội

[22] Sang Sết (2002), Phong tục lễ nghi và tranh ký tự dân tộc Khmer Nam Bộ, NXB Văn hoá dân tộc

[23] Trần Ngọc Thêm (2005), Văn hoá học và văn hoá Việt Nam NXB Đại học Sư phạm, Hà Nội

[24] Phan Thị Yến Tuyết (1988), Mô-tip Rea hu ở chùa Khmer Đồng bằng Sông Cửu Long, Vốn Văn hoá dân tộc Khmer Nam Bộ, NXB Hậu Giang