Nhiệm vụ nghiên cứu của luận án ... Phê phán một số tài liệu cụ thể ... Tài liệu lưu trữ về phong trào Thi đua ái quốc-cơ sở nghiên cứu công tác lãnh đạo, tổ chức phong trào TĐAQ ... Ng[r]
Trang 1ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN
Trần Thương Hoàng
NGHIÊN CỨU NGUỒN SỬ LIỆU
VỀ PHONG TRÀO THI ĐUA YÊU NƯỚC TRONG PHÔNG LƯU TRỮ PHỦ THỦ TƯỚNG (1945 - 1954)
CHUYÊN NGÀNH: BIÊN SOẠN LỊCH SỬ VÀ SỬ LIỆU HỌC
MÃ SỐ: 50311
LUẬN ÁN TIẾN SĨ LỊCH SỬ
HÀ NỘI - 2003
Trang 2MỤC LỤC Trang Lời cam đoan
Lời cảm ơn
Mục lục
Bảng các chữ viết tắt 1
Danh mục ảnh minh họa 2
Danh mục các biểu bảng 2
Dẫn luận 3
1 Mục đích và ý nghĩa của đề tài 3
2 Nhiệm vụ nghiên cứu của luận án 8
3 Lịch sử nghiên cứu vấn đề
9 4 Các nguồn tài liệu và phương pháp nghiên cứu
11 5 Đóng góp của luận án 16
6 Bố cục và nội dung chủ yếu của luận án
17 Chương 1 Tổng quan tài liệu lưu trữ về phong trào Thi đua ái quốc trong phông lưu trữ Phủ Thủ tướng (1945 - 1954)
20 1.1 Hoàn cảnh ra đời phong trào Thi đua ái quốc
21 1.2 Tài liệu về phong trào Thi đua ái quốc trong phông lưu trữ Phủ Thủ tướng (1945 - 1954)
24 1.3 Đặc thù của tài liệu lưu trữ về phong trào Thi đua ái quốc trong phông lưu trữ Phủ Thủ tướng (1945 - 1954)
30 Chương 2 Phê phán tài liệu về phong trào Thi đua ái quốc trong phông lưu trữ Phủ Thủ tướng (1945 - 1954) 43
2.1 Các thể loại sử liệu 44
2.2 Phê phán một số tài liệu cụ thể 73
Chương 3 Giá trị của sử liệu về phong trào Thi đua ái quốc trong phông lưu trữ Phủ Thủ tướng (1945-1954)
136 3.1 Tài liệu về phong trào TĐAQ trong phông lưu trữ PTT-nguồn sử liệu nghiên cứu lịch sử phong trào TĐAQ trong thời kỳ kháng chiến chống Pháp (1945-1954) 136
3.2 Tài liệu lưu trữ về phong trào Thi đua ái quốc-cơ sở nghiên cứu công tác lãnh đạo, tổ chức phong trào TĐAQ 153 3.3 Nguồn sử liệu là các tài liệu về phong trào TĐAQ trong phông
Trang 3lưu trữ PTT (1945-1954)-cơ sở để hoạch định chính sách thi đua
khen thưởng hiện tại và trong tương lai
159 Kết luận 165
Danh mục công trình của tác giả 170
Danh mục tài liệu tham khảo 171
Phụ lục 185
Trang 4BẢNG CÁC CHỮ VIẾT TẮT
HĐQPTC Hội đồng quốc phòng tối cao
UBKCHC Ủy ban kháng chiến hành chính
VĐTĐAQTW Vận động Thi đua ái quốc Trung ương
Trang 5DẪN LUẬN
1 Mục đích và ý nghĩa của đề tài
Trong một xã hội mà nhân dân làm chủ, đặc trưng nổi bật và động lực to lớn của sự vận động và phát triển của xã hội chính là thi đua Thi đua làm khơi dậy trong mỗi con người, mỗi tập thể tính chủ động sáng tạo, đua sức, đua tài cả trong thời chiến lẫn thời bình Ngay từ năm 1918, V.I Lê nin đã nhấn mạnh là: "Chủ nghĩa xã hội đã tạo ra khả năng áp dụng thi đua một cách
thật sự rộng rãi, với một qui mô thật sự to lớn, tạo ra khả năng thu hút thật sự
đa số nhân dân lao động vào vũ đài hoạt động khiến họ có thể tỏ rõ bản lĩnh, dốc hết năng lực của mình, phát hiện những tài năng mà nhân dân sẵn có cả một nguồn vô tận"[223, tr.234-235] Ở nước ta, cũng như V.I.Lê nin, Chủ tịch
Hồ Chí Minh xuất phát từ quan điểm cách mạng là sự nghiệp của quần chúng
đã biết phát huy nội lực của toàn dân bằng việc phát động và tổ chức thi đua Ngày 27/3/1948, theo sáng kiến của Chủ tịch Hồ Chí Minh, Ban Chấp hành Trung ương Đảng đã ra Chỉ thị phát động phong trào thi đua ái quốc (TĐAQ); Ngày 01/6/1948 Chủ tịch Hồ Chí Minh đã ký Sắc lệnh số 195/SL thành lập Ban vận động Thi đua ái quốc Trung ương do cụ Tôn Đức Thắng làm Trưởng ban [73, tr.39] Nhân dịp kỷ niệm 1000 ngày kháng chiến toàn quốc Chủ tịch Hồ Chí Minh đã chính thức phát động cuộc vận động Thi đua
ái quốc từ ngày 19/6/1948 (Tuy Chủ tịch Hồ Chí Minh đôi khi dùng cụm từ
"Thi đua yêu nước", nhưng trong các văn bản chính thức lại dùng cụm từ "Thi đua ái quốc" Từ đây, chúng tôi xin được sử dụng một trong hai cụm từ trên hợp với ngữ cảnh) Hệ thống lãnh đạo phong trào thi đua từ Trung ương đến địa phương được hình thành Phong trào TĐAQ đã thực sự trở thành phong trào cách mạng của quần chúng trong cả nước, trở thành một nhân tố quan trọng đưa cuộc kháng chiến chống Pháp của nhân dân ta đến thắng lợi vẻ vang
Trang 6Tại Đại hội toàn quốc các chiến sỹ thi đua (CSTĐ) và cán bộ gương mẫu (CBGM) lần thứ nhất năm 1952, cụ Tôn Đức Thắng đại diện Ban Thường trực Quốc hội và Uỷ ban Liên Việt toàn quốc trong diễn văn chào mừng Đại hội đã khẳng định: "Từ khi phát động phong trào thi đua yêu nước đến nay, cuộc kháng chiến, kiến quốc của ta tiến những bước vĩ đại về mọi mặt, đặc biệt về mặt quân sự và kinh tế, đã giáng cho địch những đòn chí tử " [121, tr.133] Nhiều tài liệu lưu trữ phản ánh phong trào TĐAQ nằm trong phông lưu trữ PTT Phông lưu trữ Phủ Thủ tướng là một loại hình phông lưu trữ cơ quan Phông lưu trữ cơ quan, nếu hiểu theo nghĩa rộng là toàn bộ tài liệu lưu trữ hình thành trong quá trình hoạt động của một cơ quan được đưa vào bảo quản ở lưu trữ [14, tr.62] Phông lưu trữ Phủ Thủ tướng (PTT) là khái niệm dùng để chỉ toàn bộ tài liệu lưu trữ hình thành trong quá trình hoạt động của PTT được thu thập từ các đơn vị thuộc PTT
Nếu như cả Phông lưu trữ PTT (1945 - 1954) là một trong những phông quý nhất của các kho lưu trữ của Nhà nước ở Trung ương thì những tài liệu lưu trữ về thi đua yêu nước trong phông này là những hạt ngọc vô cùng quí giá Phông lưu trữ PTT (1945 - 1954) là nguồn sử liệu phong phú lẽ ra có thể tách thành 3 phông độc lập gồm tài liệu lưu trữ của Văn phòng Chủ tịch nước, Văn phòng Chủ tịch Chính phủ (1), Văn phòng Hội đồng Quốc phòng tối cao (HĐQPTC), nhưng từ trước đến nay vẫn lập một phông lưu trữ thống nhất là Phông lưu trữ PTT
Phông lưu trữ PTT bao gồm những văn bản gốc phản ánh trung thực việc
tổ chức bộ máy, quá trình hoạt động thực hiện chức năng, nhiệm vụ của Chính phủ và PTT nước Cộng hoà non trẻ
Về nội dung, phông lưu trữ PTT bao gồm những tài liệu về vấn đề chung, tài liệu nội chính, quân sự, ngoại giao, kinh tế-tài chính, phong trào TĐAQ
(1) Chủ tịch Chính phủ là cách gọi chức vụ Thủ tướng Chính phủ thời kỳ này
Trang 7Để tìm ra những nhân tố thắng lợi của cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp xâm lược (1945 - 1954) chúng tôi đã đi sâu nghiên cứu tài liệu lưu trữ
về phong trào TĐAQ trong phông lưu trữ PTT Trong quá trình nghiên cứu chúng tôi đặc biệt quan tâm tìm hiểu về phong trào TĐAQ Đó là phong trào được phát động để động viên mọi lực lượng "làm cho kháng chiến mau thắng lợi, kiến quốc mau thành công" [105, tr.4] Chúng tôi tin chắc rằng nghiên cứu tài liệu lưu trữ về phong trào TĐAQ trong phông lưu trữ PTT (1945- 1954) một cách hệ thống có ý nghĩa về nhiều mặt:
1.1 Trước hết, việc nghiên cứu tài liệu lưu trữ về phong trào TĐAQ
trong phông lưu trữ PTT (1945 - 1954) sẽ giúp cho các nhà sử học hiểu biết sâu sắc và chính xác hơn nguồn sử liệu gốc quan trọng và có giá trị đặc biệt đang được lưu trữ trong phông lưu trữ quốc gia Việt Nam, để nghiên cứu về phong trào TĐAQ nói riêng và lịch sử cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp (1945 - 1954) nói chung
Trên thực tế, vì nhiều lý do, từ trước tới nay chưa có ai nghiên cứu toàn diện khối tài liệu này, ngoài một vài luận văn tốt nghiệp của sinh viên đề cập tới một số thể loại văn bản về phong trào TĐAQ trong phông lưu trữ PTT Khi nghiên cứu những thông tin có trong nội dung các văn bản này, các nhà
sử học đã và sẽ gặp không ít khó khăn khi xác minh tính chính xác và độ tin cậy của các thông tin đó Vì vậy, chúng tôi đã tiến hành nghiên cứu các tài liệu về TĐAQ trong phông lưu trữ PTT nhằm giới thiệu, phân tích và nhất là thẩm định những thông tin cần thiết được phản ánh trong khối tài liệu về TĐAQ
1.2 Nghiên cứu tài liệu lưu trữ về phong trào TĐAQ trong phông lưu trữ
PTT (1945 - 1954) góp phần nghiên cứu lịch sử tổ chức quản lý nhà nước về thi đua khen thưởng ở Việt Nam nói chung và thời kỳ kháng chiến chống Pháp nói riêng
Trang 8Thông qua việc nghiên cứu tài liệu lưu trữ, có thể rút ra những kinh nghiệm tổ chức, động viên các tầng lớp nhân dân tham gia kháng chiến, kiến quốc Những chỉ thị, sắc lệnh, lời kêu gọi, biên bản các cuộc họp, biên bản đại hội, các bản báo cáo thành tích thi đua còn lưu trữ được với những bút tích của Chủ tịch Hồ Chí Minh là nguồn sử liệu quí Những tài liệu TĐAQ quý, hiếm trong phông lưu trữ PTT sẽ giúp ích cho việc nghiên cứu lịch sử phong trào TĐAQ nói riêng và lịch sử thời kỳ kháng chiến chống Pháp (1945 - 1954) nói chung
1.3 Nghiên cứu các tài liệu lưu trữ về phong trào TĐAQ trong phông
lưu trữ PTT (1945-1954) có ý nghĩa cấp thiết cung cấp những luận cứ phục
vụ hoạch định các chế độ, chính sách, tổ chức khoa học việc quản lý Nhà nước về công tác thi đua khen thưởng trong thời kỳ đổi mới
Sở dĩ nói như vậy vì trong công cuộc đổi mới, lĩnh vực mà phong trào thi đua thường gặp khó khăn là lĩnh vực kinh tế như tăng năng suất lao động, thay đổi cơ cấu kinh tế xã hội, phân vùng chuyên canh, cải tiến công nghệ, sử dụng giống mới V.I.Lênin đã dạy rằng "Trong lĩnh vực chính trị, thi đua dễ thực hiện hơn nhiều so với lĩnh vực kinh tế, song muốn cho chủ nghĩa xã hội thắng lợi, thì chính thi đua trong lĩnh vực kinh tế là quan trọng"[224, tr.232] Chính vì lẽ đó mà những năm đầu của sự nghiệp đổi mới khi chúng ta chú trọng phát triển kinh tế, không ít người đã lầm tưởng rằng bây giờ xã hội cầu
"lợi" chứ không cầu "danh" và công tác thi đua, khen thưởng đã không được chú ý đúng mức
Để phong trào thi đua khen thưởng sát hợp hơn đối với công cuộc đổi mới đất nước, ngày 03/6/1998 Bộ Chính trị đã ra Chỉ thị số 35/CT-TƯ về đổi mới công tác thi đua khen thưởng trong giai đoạn mới Sau đó Chính phủ, Thủ tướng Chính phủ và các cấp bộ đảng, chính quyền từ Trung ương đến
Trang 9tỉnh huyện đã ra nhiều văn bản để triển khai Chỉ thị 35/CT-TƯ ngày 03/6/1998 của Bộ Chính trị
Sau gần 5 năm thực hiện Chỉ thị nói trên phong trào thi đua trong cả nước đã có chuyển biến Tuy nhiên, so với tầm vóc lớn lao của sự nghiệp đổi mới, trước những nhiệm vụ cực kỳ khó khăn của sự nghiệp công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nước thì phong trào thi đua nói chung và quản lý nhà nước về thi đua, khen thưởng nói riêng còn nhiều hạn chế, còn mang dấu ấn trì trệ của thời bao cấp, chưa thấm nhuần và quán triệt sâu sắc tư tưởng Hồ Chí Minh về thi đua, khen thưởng Vì vậy công tác thi đua khen thưởng vẫn chưa theo kịp yêu cầu cách mạng trong giai đoạn hiện nay và chưa phát triển một cách sôi nổi, mạnh mẽ như nó đã từng có trong phong trào TĐAQ trước đây
Vì những lý do trên, nghiên cứu những tài liệu lưu trữ chân thực phản ánh sự chỉ đạo, tổ chức của Đảng và Chính phủ, của Chủ tịch Hồ Chí Minh những trăn trở để phát động phong trào qua những chữ dập, xoá, những phương án chọn lựa trên những trang bản thảo sẽ giúp chúng ta quán triệt sâu sắc tư tưởng chỉ đạo về TĐAQ nhằm rút ra những bài học kinh nghiệm, nhằm đưa ra những quyết sách đúng đắn quản lý nhà nước về công tác thi đua khen thưởng trong thời gian tới
Đã gần nửa thế kỷ đi qua, mặc dù đã có nhiều công trình khảo cứu và nhiều cuốn sách lịch sử viết về cuộc kháng chiến chống Pháp, nhưng các công trình nghiên cứu thường đi sâu vào các vấn đề chính trị, quân sự, kinh tế mà ít
đề cập tới vấn đề phát huy nội lực như tổ chức phong trào TĐAQ Vì vậy, nghiên cứu những tài liệu về TĐAQ trong phông lưu trữ PTT chắc chắn sẽ góp phần nghiên cứu lịch sử Việt Nam thời kỳ 1945 - 1954 một cách sâu sắc hơn và toàn diện hơn
Là một người đã có nhiều năm làm công tác trong ngành lưu trữ, chúng tôi đã có dịp đi sâu tìm hiểu vấn đề này thông qua việc thực hiện các
Trang 10đề tài nghiên cứu khoa học hoặc viết các công trình nghiên cứu cho các tạp chí chuyên ngành, xây dựng và ban hành các văn bản quản lý nhà nước của ngành về thi đua, khen thưởng đã giúp chúng tôi hiểu sâu sắc hơn tác dụng của việc nghiên cứu nguồn sử liệu về phong trào TĐAQ trong phông lưu trữ PTT (1945 - 1954) đối với việc làm phong phú thêm kinh nghiệm thực tế trong việc vận dụng lý luận về sử liệu học để giải quyết một vấn đề cụ thể và giúp cho hoạt động quản lý nhà nước về thi đua khen thưởng nói chung Kết quả nghiên cứu toàn diện phong trào TĐAQ giúp ích cho quản lý nhà nước về thi đua khen thưởng là góp phần vào việc thực hiện thắng lợi nhiệm vụ xây dựng kinh tế-xã hội, quốc phòng an ninh của đất nước
Với ý nghĩa đặc biệt của phong trào TĐAQ, với hàng nghìn trang tài liệu gốc với hàng chục bút tích của Chủ tịch Hồ Chí Minh phản ánh việc tổ chức
bộ máy, nhân sự và phong trào thi đua rộng khắp các ngành, các địa phương
là những tư liệu vô cùng quí giá cần được nghiên cứu về phương diện sử liệu học Chúng tôi đã thực sự cảm động mỗi lần cầm trong tay những bản có bút tích của Chủ tịch Hồ Chí Minh trong khối tài liệu về TĐAQ Trên các trang bản thảo, với những chỗ dập, xoá, có thể nhận ra rõ ràng hơn những mối suy
tư, những niềm trăn trở, những phương án lựa chọn của Chủ tịch Hồ Chí Minh hơn là trên các trang in sạch sẽ Mặt khác, sau Chỉ thị 35-CT ngày 03/6/1998 của Bộ Chính trị Trung ương Đảng trong sự nghiệp công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nước với những thời cơ và thách thức vô cùng to lớn cần phải phát huy nội lực toàn thể nhân dân thì đổi mới tổ chức và quản lý nhà nước về thi đua khen thưởng là công việc cấp thiết và quan trọng
Xuất phát từ yêu cầu của công tác, đồng thời nhận thức được ý nghĩa nêu
trên, tôi đã chọn vấn đề "Nghiên cứu nguồn sử liệu về phong trào thi đua
yêu nước trong phông lưu trữ Phủ Thủ tướng (1945 - 1954)" làm đề tài cho
luận án tiến sĩ khoa học lịch sử của mình
Trang 11TÀI LIỆU THAM KHẢO
I TIẾNG VIỆT
1 Bác Hồ ở Tân Trào (2001), Nxb Chính trị Quốc gia, Bảo tàng Tân Trào
ATK, Hà Nội
2 Ban biên tập lịch sử ngành Bưu điện (1990), Lịch sử ngành Bưu điện Việt
Nam, tập 1, ngành Bưu điện xuất bản, Hà Nội
3 Ban chấp hành Đảng bộ huyện Chiêm Hóa (1995), Lịch sử Đảng bộ Chiêm
Hóa, huyện ủy Chiêm Hóa
4 Cù Huy Cận (2002), Thư trả lời phỏng vấn của nghiên cứu sinh Trần
Hoàng ngày 13/3/2002
5 La Văn Cầu (2000), Thư trả lời phỏng vấn của nghiên cứu sinh Trần
Hoàng ngày 15/1/2000
6 Chân dung anh hùng thời đại Hồ Chí Minh tập 1 (2000), Nxb Lao động,
Quân đội Nhân dân, Hà Nội
7 Chân dung anh hùng thời đại Hồ Chí Minh tập 2 (2000), Nxb Lao động,
Quân đội Nhân dân, Hà Nội
8 Trường Chinh (1975), Cách mạng dân tộc, dân chủ nhân dân Việt Nam
tập 2 Nxb Sự thật, Hà Nội
9 Nguyễn Thị Chiên (1999), Thư trả lời phỏng vấn của nghiên cứu sinh
Trần Hoàng ngày 15/8/1999
10 Nguyễn Thị Chiên (2000), Thư gửi chính quyền địa phương, Tài liệu viết tay
11 Đào Xuân Chúc (2002), Nguồn tư liệu ảnh về cuộc kháng chiến chống
thực dân Pháp (1945 - 1954), Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội
12 Đào Xuân Chúc-Nguyễn Văn Hàm-Vương Đình Quyền-Nguyễn Văn
Thâm (1990), Lý luận và thực tiễn công tác lưu trữ, Nxb Đại học
chuyên nghiệp, Hà Nội
13 "Công văn số 103/TTg ngày 13/7/1951 của Thủ tướng Chính phủ về việc
sao gửi công văn, chỉ thị của Thủ tướng", Những văn kiện chủ yếu
của Đảng và Nhà nước về công tác công văn, giấy tờ và công tác lưu trữ (1982), Cục Lưu trữ xuất bản, Hà Nội
14 Cục Lưu trữ Nhà nước (1992), Từ điển lưu trữ Việt Nam, Hà Nội