đặc điểm của tiểu thuyết có tính chất tự truyện trong văn học việt nam thế kỷ xx

Hệ thống hóa các hướng nghiên cứu, tiếp cận tiểu thuyết có tính chất tự truyện đã có, phân tích, lý giải nhằm làm rõ hơn những chỗ còn bỏ ngỏ và xác định hướng nghiên cứu cụ thể; Xác đ[r]

ĐẠI HỌC HUẾ TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC

NGUYỄN VĂN TỔNG

ĐẶC ĐIỂM TIỂU THUYẾT CÓ TÍNH CHẤT

TỰ TRUYỆN TRONG VĂN HỌC VIỆT NAM

THẾ KỶ XX

TÓM TẮT LUẬN ÁN TIẾN SĨ VĂN HỌC VIỆT NAM

HUẾ - 2019

ĐẠI HỌC HUẾ TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC

NGUYỄN VĂN TỔNG

ĐẶC ĐIỂM TIỂU THUYẾT CÓ TÍNH CHẤT

TỰ TRUYỆN TRONG VĂN HỌC VIỆT NAM

Công trình được hoàn thành tại:

Người hướng dẫn khoa học:

Phản biện 1:

Phản biện 2:

Phản biện 3:

Luận án đã được bảo vệ trước Hội đồng chấm luận án cấp Đại học Huế họp tại

Vào hồi: giờ ngày tháng năm 2019 Có thể tìm hiểu luận án tại:

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

1.1 Thuật ngữ tiểu thuyết tự truyện (tiếng Pháp gọi là autofiction,

tiếng Anh/ Mỹ gọi là autobiographical novel), đến nay không còn quá

xa lạ trong đời sống văn học Thuật ngữ này được biết đến lần đầu tiên vào năm 1977, khi Serge Doubrovsky “đã sáng chế thuật ngữ ghép hai

từ auto (chính mình) và fiction (hư cấu) dính liền với nhau” [20, tr.34] Trên thế giới, tiểu thuyết tự truyện bắt đầu nở rộ từ thế kỷ XX, gắn liền với những tên tuổi lớn như: Ch Dickens (với David Copperfil), M

Gorki (Thời thơ ấu, Kiếm sống, Những trường đại học của tôi), L Tolstoy (Thời thơ ấu, Thời niên thiếu, Thời thanh niên), Aragon (Gã

dân quê), Claude Simon (Điền viên, Cây keo), M Duas (Người tình)

Tuy nhiên, điều đó không có nghĩa là nó đã trở nên quen thuộc với mọi đối tượng độc giả cũng như được mọi người trong giới nghiên cứu, phê bình văn học thừa nhận Vì, ngay trong cách định nghĩa về thể loại, giới nghiên cứu, phê bình cũng không đồng nhất: có tài liệu thì định nghĩa

tiểu thuyết tự truyện là tự truyện viết dưới dạng trần thuật qua bút pháp

hư cấu; có tài liệu thì định nghĩa tiểu thuyết tự truyện là Truyện trong

đó tác giả vừa là người kể vừa là nhân vật, họ cùng chia sẻ chung một danh hiệu với nhau, còn tên gọi thì chứng tỏ đó là tiểu thuyết …[20, tr

34 - 35] Ở Việt Nam, đến nay, tiểu thuyết tự truyện vẫn chưa có được một danh xưng thể loại cụ thể Tuy nhiên, trong hành trình sáng tạo nghệ thuật, rất nhiều nhà văn đã sử dụng yếu tố tự truyện làm chất liệu trong tiểu thuyết, từ những thử bút ban đầu của các nhà văn ở chặng đường nửa đầu thế kỷ XX như Tản Đà, Nguyên Hồng, Mạnh Phú Tư, Lan Khai cho đến những cây bút sáng tác ở đô thị miền Nam: Thanh Tâm Tuyền, Mai Thảo, Duyên Anh, Võ Hồng, Túy Hồng… Đặc biệt, từ sau thời kỳ đổi mới, con số những tiểu thuyết có tính chất tự truyện xuất hiện khá đầy đặn trên văn đàn, tạo thành một dòng chảy mạnh mẽ Rất nhiều những cây bút đã sử dụng yếu tố tự truyện như một thủ pháp nghệ thuật để cách tân, làm mới tiểu thuyết

1.2 Nhìn trên phương diện lý thuyết về tiểu loại cũng như thực tế

sáng tác, tiểu thuyết có tính chất tự truyện ở Việt Nam hiện nay vẫn còn nhiều vấn đề đang bỏ ngỏ, đòi hỏi cần phải có một sự tiếp tục Đây cũng

chính là lý do để chúng tôi chọn “Đặc điểm tiểu thuyết có tính chất tự

truyện trong văn học Việt Nam thế kỷ XX” làm đề tài nghiên cứu nhằm

tìm ra sự vận động, quá trình phát triển cũng như những thành tựu đạt được cả về nội dung lẫn hình thức nghệ thuật, góp phần làm rõ hơn diện mạo của tiểu thuyết có tính chất tự truyện, một tiểu loại khá giàu tiềm năng đang trong quá trình vận động

2 Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu

2.1 Mục tiêu

Với đề tài Đặc điểm tiểu thuyết có tính chất tự truyện trong văn học Việt Nam thế kỷ XX, tác giả luận án đặt mục tiêu nhận diện, lý giải những đặc điểm của tiểu thuyết có tính chất tự truyện trong văn học Việt Nam suốt chiều dài của thế kỷ XX

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

3.1 Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng khảo sát của luận án là những tiểu thuyết có tính chất

tự truyện trong văn học Việt Nam thế kỉ XX

3.2 Phạm vi nghiên cứu

Luận án tập trung nghiên cứu tiểu thuyết có tính chất tự truyện trong văn học Việt Nam thế kỷ XX trên các phương diện cơ bản: Cách định danh tiểu loại; tiền đề cơ sở hình thành; sự vận động của tiểu thuyết có tính chất tự truyện qua các chặng đường khác nhau; các phương thức thể hiện của tiểu loại tiểu thuyết này

4 Phương pháp nghiên cứu: Phương pháp tiểu sử; Phương pháp thống

kê, phân loại; Phương pháp liên ngành; Phương pháp so sánh, đối chiếu

5 Đóng góp của luận án

Chúng tôi chọn lựa đề tài nghiên cứu Đặc điểm tiểu thuyết có

tính chất tự truyện trong văn học Việt Nam thế kỷ XX là một hướng

nghiên cứu mới và cần thiết Đây là một đề tài vừa có ý nghĩa lý luận, vừa có giá trị thực tiễn, không trùng lắp với các công trình nghiên cứu khác

Khi tiến hành khảo sát và nghiên cứu tiểu thuyết có tính chất tự truyện Việt Nam trong khoảng thời gian một thế kỷ, chúng tôi đã cố gắng xác lập những nét đặc trưng cơ bản của tiểu thuyết có tính chất tự truyện dựa trên cơ sở lý luận, những tiền đề hình thành cũng như sự vận động của tiểu thuyết có tính chất tự truyện trong vòng một thế kỷ

Từ việc hệ thống hóa lý luận về tiểu thuyết có tính chất tự

truyện, luận án đưa ra những kiến giải có tính thực tiễn nghiên cứu để khái quát một số khái niệm mang tính đặc trưng của tiểu thuyết có tính chất tự truyện

Là một công trình nghiên cứu chuyên biệt, luận án cũng đã xác lập cái nhìn tổng thể về sự vận động, phát triển và diện mạo của tiểu thuyết có tính chất tự truyện trong văn học Việt Nam thế kỷ XX

Luận án cũng góp phần khẳng định rõ vai trò, vị trí của tiểu thuyết có tính chất tự truyện trong quá trình và phát triển của tiểu thuyết hiện đại Việt Nam

6 Cấu trúc luận án

- Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu; - Chương 2: Cơ

sở lý luận và diện mạo tiểu thuyết có tính chất tự truyện trong văn học

Việt Nam thế kỷ XX; - Chương 3: Tiểu thuyết có tính chất tự truyện

trong văn học Việt Nam thế kỷ XX – Nhìn từ cảm quan hiện thực và

con người; - Chương 4: Tiểu thuyết có tính chất tự truyện trong văn

học Việt Nam thế kỷ XX - Nhìn từ phương thức thể hiện

CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU

1.1 Những nghiên cứu về tự truyện trên thế giới được giới thiệu ở Việt Nam

Những tác phẩm tự truyện đầu tiên trên thế giới bắt đầu xuất hiện

từ thời cận đại ở Tây Âu Tuy nhiên, danh từ tự truyện chính thức được

sử dụng phải đợi đến cuối thế kỉ XVIII, khi mà thể loại này bắt đầu nở

rộ ở Châu Âu và Bắc Mỹ Những tài liệu nghiên cứu đầu tiên về thể loại

tự truyện xuất hiện vào khoảng đầu thế kỉ XX với những chuyên khảo của Anna Robson Burr (1909), Wayne Shumaker (1926) Nhưng phải

đợi đến năm 1960, khi chuyên luận Phác thảo và Sự thật trong Tự

truyện (Design and Truth in Auubiography) của Roy Pascal ra đời thì tự

truyện mới bắt đầu được nghiên cứu như “một hoạt động sáng tạo” Đến thập niên 70, nhà phê bình văn học người Mỹ James Olney trong một công trình nghiên cứu về tự truyện của mình đã viết: “Chính sự chuyển hướng sang cái “tôi” khi đã có được nhận thức về sự tồn tại của nó sẽ định hình và quyết định bản chất của tự truyện và trong quá trình ấy sẽ vừa khám phá vừa sáng tạo lại mình - đã khởi đầu cho chủ đề tự truyện trong những cuộc tranh luận” [155]

Trong ba thập niên cuối của thế kỉ XX, cùng với sự nở rộ của thể loại tự truyện, các nhà nghiên cứu, phê bình văn học không còn xem tự truyện thuộc hàng “ngoại biên” nữa mà soi ngắm nó qua nhiều chiều kích khác nhau trong vai trò của một thể loại văn học Chính nhờ thế mà

cả một hệ thống lí luận thể loại cũng được định hình rõ nét Và một

trong số đó phải kể đến Hiệp ước Tự thuật (Le Pacte Autobiographique)

(1975) của Philippe Lejeune Nhưng trong khoảng hai thập niên cuối thế kỉ XX, khi thể tự truyện ngày một thêm phong phú, vấn đề nghiên cứu về tự truyện lại được xuất hiện trở lại khá đầy đặn mà xem chừng

như những lí thuyết về tự truyện từ trước đó và cả Hiệp ước tự thuật của

Philippe Lejeune gần như không thể theo kịp đà phát triển đa dạng của

tự truyện Nhiều nhà nghiên cứu tập trung đi vào khám phá thế giới tự truyện từ lĩnh vực tâm lí sáng tạo và dân tộc học, từ văn hóa và tâm lí học nghệ thuật…

1.2 Những nghiên cứu về tự truyện và tiểu thuyết có tính chất tự truyện ở Việt Nam

Ở Việt Nam, ngay từ những ngày đầu, khi trang tiểu thuyết mang bóng dáng tự truyện xuất hiện với gương mặt đầy lạ lẫm, giới học thuật của Việt Nam đã bắt đầu chú ý đến bước đi của nó Trong số các công

trình nghiên cứu, Nhà văn hiện đại của Vũ Ngọc Phan có lẽ là công

trình đầu tiên nghiên cứu về tự truyện dưới góc nhìn thể loại Dần về sau, đặc biệt là chặng đường sau năm 1986, khi mà quan niệm và tư duy nghệ thuật thay đổi, tạo điều kiện cho sự xuất hiện của khuynh hướng tự truyện ngày một nhiều đã thu hút được sự chú ý của các nhà nghiên cứu, phê bình văn học Có lẽ vì thế nên những công trình nghiên cứu về khuynh hướng này cũng ngày một nở rộ

Có thể kể đến những công trình nghiên cứu sau: Từ sự nghiệp

đổi mới nhìn lại lịch sử các mối giao lưu với văn học phương Tây

(Phong Lê); Đổi mới của văn học Việt Nam từ sau 1975 (Nguyễn Văn Long); Truyện và tự truyện của Phan Bội Châu (Hoàng Đức Khoa); Tiếp cận tiểu thuyết Việt Nam thời kỳ đổi mới (Bích Thu);

Văn xuôi Việt Nam 1975 - 1995 (Nguyễn Thị Bình); Văn học Việt Nam trong bước chuyển mình (Lã Nguyên); Văn học và nền kinh tế thị trường trong mười năm cuối thế kỷ (Nguyễn Phượng); Nghệ thuật

tổ chức điểm nhìn trong tiểu thuyết Việt Nam thời kỳ đổi mới (Mai

Hải Oanh); Tiểu thuyết, một giá trị không thể thay thế (Ma Văn Kháng); Sự vận động của các thể loại văn xuôi trong thời kỳ đổi mới (Lý Hoài Thu); Thế kỷ tiểu thuyết (Nguyễn Vy Khanh); Khuynh

hướng tự truyện trong tiểu thuyết Việt Nam (Đỗ Hải Ninh); Mối quan

hệ giữa tự truyện - tiểu thuyết và một số dạng tự thuật khác trong văn học Việt Nam đương đại (Đỗ Hải Ninh); Một vài lý giải về hiện tượng tự thuật trong sáng tác văn xuôi của các tác giả nữ Việt Nam

từ 1900 đến nay (Hồ Khánh Vân); Tính chất tự truyện trong tiểu thuyết nữ Việt Nam đương đại (Trần Huyền Sâm)…

Tự truyện và tiểu thuyết có tính chất tự truyện ở nước ta đã có cả

một chuỗi thời gian dài hình thành và phát triển Tuy nhiên, cho đến nay, so với các thể loại khác dường như nó vẫn chưa được nhiều sự ưu

ái của các nhà nghiên cứu, phê bình văn học Theo khảo sát của chúng tôi, đã có nhiều tác giả chú ý khảo sát các tác phẩm tự truyện và tiểu thuyết có tính chất tự truyện nhưng nhìn chung chỉ dừng lại ở việc kết hợp trong nhận định, đánh giá, hoặc nếu có thì cũng chỉ dừng lại ở mức

khảo sát một chặng đường ngắn (Tiểu thuyết có khuynh hướng tự truyện

trong văn học Việt Nam đương đại của Đỗ Hải Ninh), chưa có một công

trình thật sự chuyên sâu nào đi vào nghiên cứu về tự truyện và tính chất

tự truyện trong tiểu thuyết Việt Nam thế kỉ XX

1.3 Nhận xét và đánh giá về các tác phẩm cụ thể

1.3.1 Giai đoạn trước 1945

Khảo sát chặng đường một thế kỷ, từ lúc những dấu vết ban đầu của tiểu thuyết có tính chất tự truyện xuất hiện cho đến khi tiểu loại này hợp vào dòng chủ lưu của tiểu thuyết Việt Nam, chúng tôi nhận thấy, sự tồn tại của tiểu thuyết có tính chất tự truyện là nhờ “sự đọc” của công chúng độc giả qua mọi thời đại, trong đó có sự góp mặt của những siêu độc giả, những người gần như là nhịp cầu nối để đưa tiểu loại này đến gần hơn với công chúng

Sau đây, chúng tôi điểm lược những bài viết, những công trình nghiên cứu về những tiểu thuyết có tính chất tự truyện trong văn học Việt

Nam giai đoạn trước 1945: Nhà văn hiện đại (Vũ Ngọc Phan); Những

ngày thơ ấu - cuốn hồi ký tự truyện đặc sắc (Nguyễn Ngọc Thiện); Sống nhờ của Mạnh Phú Tư (Bùi Huy Phồn); Hai không gian trong Sống mòn

(Đỗ Đức Hiểu); Đọc lại và nhìn lại “Sống mòn” (Phong Lê); Bút pháp tự

sự đặc sắc trong Sống mòn (Nguyễn Ngọc Thiện)…

Có thể những nghiên cứu về tiểu thuyết có tính chất tự truyện ra đời trong chặng đường trước 1945 được viết ở những thời điểm khác nhau Nhưng nhìn chung, những nghiên cứu này thường thiên về tính khái quát, hoặc chỉ đi vào khai thác những nét đơn lẻ của tác phẩm cả trên phương diện nội dung lẫn nghệ thuật

1.3.2 Giai đoạn từ 1945 đến 1975

Bẵng đi một thời gian dài, trong chặng đường từ 1945 đến 1954, tiểu thuyết có tính chất tự truyện gần như không xuất hiện trên văn đàn Việt Nam Đến những năm sau 1954, dòng tiểu thuyết này bắt đầu xuất hiện trở lại trong lòng đô thị miền Nam và cả ở vùng kháng chiến, với các tác phẩm

như: Vòng tay học trò của Nguyễn Thị Hoàng, Bếp lửa của Thanh Tâm Tuyền, Tôi nhìn tôi trên vách của Túy Hồng, Người về đầu non và Hoa

bươm bướm của Võ Hồng… Sự xuất hiện của các tác phẩm này có thể

được xem là những thành tựu đáng ghi nhận của tiểu thuyết có tính chất tự truyện trong văn học Việt Nam chặng đường từ sau 1954 đến 1975

Tuy nhiên, phần lớn các tác phẩm tiểu thuyết này được các nhà nghiên cứu nhìn nhận và đánh giá trên phương diện tổng thể trong việc

nghiên cứu về thể loại tiểu thuyết đương thời như: Tiểu thuyết năm

1961 của Cô Phương Thảo đăng trên Bách khoa (121) ngày 15/1/1962; Nhận định về tiểu thuyết hiện đại của Nguyễn Ngu Í, đăng trên Bách

khoa số 136, ngày 1/9/1962; Tiểu thuyết hiện đại (1963) của Tràng Thiên (Nxb Đời mới); Tình hình tiểu thuyết trong năm 1964 của Thu Thủy (Tin sách tháng 2/1965); Sinh hoạt tiểu thuyết một năm qua của

Nhật Tiến đăng trên Bách Khoa số 265 - 266 (15/1/1968)…

1.3.3 Giai đoạn từ 1975 đến hết thế kỷ XX

Từ sau 1975, khi đất nước bắt đầu dần hồi sinh đó cũng là lúc mà những tiểu thuyết có tính chất tự truyện ngày một thêm nảy nở, trong số

đó phải kể đến những tiểu thuyết: Thời xa vắng của Lê Lựu, Nỗi buồn

chiến tranh của Bảo Ninh, Tuổi thơ dữ dội của Phùng Quán, Chuyện kể năm 2000 của Bùi Ngọc Tấn, Miền thơ ấu của Vũ Thư Hiên và một số

tác phẩm khác của nhà văn Ma Văn Kháng…

Chúng tôi điểm qua những bài viết và nhận xét về các tác phẩm cụ

thể ra đời ở chặng đường này, bao gồm: Những bước phát triển của văn

xuôi Việt Nam sau 1975 (Lê Tiến Dũng); Văn xuôi Việt Nam 1975 - 1995

(Thái Thị Mỹ Bình); Lê Lựu và giọng điệu trần thuật trong Thời xa vắng (Nguyễn Thị Như Trang, Ngô Thu Thủy); Nỗi buồn chiến tranh nhìn từ

Mỹ (Phạm Xuân Nguyên); “Nỗi buồn chiến tranh” viết về chiến tranh thời hậu chiến từ chủ nghĩa anh hùng đến nhu cầu đổi mới bút pháp

(Phạm Xuân Thạch); Người kể chuyện tự ý thức trong “Nỗi buồn chiến

tranh” (Cao Kim Lan); Những nét đặc sắc của nghệ thuật tiểu thuyết Phùng Quán (Vĩnh Mẫn); Chuyện kể năm 2000 - Bản cáo trạng không được công bố (Lê Minh Hà); Đọc Chuyện kể năm 2000 của Bùi Ngọc Tấn (Nguyễn Thị Hải Hà); Sóng từ trường II (Thụy Khuê); Đọc “Chuyện

kể năm 2000” của Bùi Ngọc Tấn (Trần Bình Nam)

Trong phạm vi khảo sát của mình, chúng tôi nhận thấy, các nhà nghiên cứu qua nhiều cách tiếp cận khác nhau đã đưa ra những nhận định, đánh giá về tiểu thuyết có tính chất tự truyện dựa trên nhiều phương diện, từ tác giả, tác phẩm đến đề tài, nhân vật và cả ở góc nhìn thủ pháp nghệ thuật trần thuật… Đây chính là nguồn tư liệu không chỉ mang tính chất gợi dẫn mà còn cung cấp những cơ sở lý luận rất hữu ích trong quá trình nghiên cứu về tiểu thuyết có tính chất tự truyện

CHƯƠNG 2

CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ DIỆN MẠO TIỂU THUYẾT CÓ TÍNH CHẤT

TỰ TRUYỆN TRONG VĂN HỌC VIỆT NAM THẾ KỶ XX

2.1 Giới thuyết về thể loại

2.1.1 Tiểu thuyết có tính chất tự truyện

Sử dụng thuật ngữ Tiểu thuyết có tính chất tự truyện trong luận

án này, chúng tôi muốn cụ thể hóa những tác phẩm mà ở đó tác giả sử dụng chất liệu tự truyện để hư cấu thành tiểu thuyết, trong đó bao gồm

cả các tác phẩm tiểu thuyết có khuynh hướng tự truyện, tiểu thuyết có bóng dáng tự truyện, tính chất tự truyện trong tiểu thuyết Trong các tiểu thuyết này, hầu như các tác giả đều chọn lựa thể loại tiểu thuyết để

“viết lại” câu chuyện đời mình Nhưng trong quá trình sáng tạo, mỗi một nhà văn đều có một phương cách xử lý chất liệu sự thật đời mình theo những cách thức riêng

2.1.2 Quan niệm về tự truyện

Theo một số tài liệu nghiên cứu về tự truyện của các nhà khoa học, những tác phẩm tự truyện đầu tiên bắt đầu xuất hiện từ thời cận đại ở Âu Tây Nhưng mãi đến thế kỉ XVIII, danh từ tự truyện (autobiography) mới chính thức được sử dụng Tuy nhiên, để có được một định nghĩa khá đầy

đặn về tự truyện phải đợi đến khi Hiệp ước tự thuật (1975) của Philippe Lejeune ra đời Trong hiệp ước này, Philippe Lejeune định nghĩa: “Tự

truyện là một thể loại tự sự tái hiện dĩ vãng, trong đó một con người có thật kể lại cuộc đời của chính mình, nhấn mạnh về đời sống riêng tư, đặc

biệt là về mặt lịch sử hình thành nhân cách” [154] Từ điển Văn học

Pháp từ A đến Z định nghĩa: “Tự truyện là một thể loại văn học mà ở đó

tác giả viết lại một câu chuyện về chính cuộc đời mình” [94, tr.35] Từ

điển văn học của Đỗ Đức Hiểu (chủ biên) định nghĩa tự truyện là “một

thể loại văn học trong đó tác giả kể chuyện về cuộc đời mình Nhân vật

chính của truyện chính là tác giả” [94, tr.35] Còn Từ điển thuật ngữ

văn học của Lê Bá Hán (đồng chủ biên) định nghĩa “tự truyện là một tác

phẩm văn học thuộc loại tự sự do tác giả tự viết về cuộc đời mình” [34, tr.389] Từ những định nghĩa trên, có thể thấy, điểm đáng lưu ý trong quan điểm của các tác giả là: đều công nhận tự truyện là một thể loại văn học, trong đó, chất liệu làm nên tác phẩm chính là từ cuộc đời thực của tác giả

2.1.3 Quan niệm về tiểu thuyết tự truyện

Trong cuộc Hội thảo về tiểu thuyết, tại trường Đại học Strasbourg

(1970), đã có rất nhiều ý kiến xoay quanh vấn đề vai trò và con đường phát triển của tiểu thuyết tự truyện trong việc đổi mới thể loại tiểu thuyết Rất nhiều tham luận cho rằng sự dung hợp và xâm nhập giữa tiểu thuyết

và tự truyện đã mở ra một hướng phát triển đầy hứa hẹn ở tương lai cho thể loại tiểu thuyết Tuy nhiên, trên thực tế, vẫn có nhiều ý kiến trái chiều,

có nhiều tác giả không đồng tình với việc đưa yếu tố tự truyện vào trong một tác phẩm tiểu thuyết và không thể đổi mới tiểu thuyết bằng con

đường tự thuật (tự truyện) Trong hội thảo Autofiction & Cie (tiểu thuyết

tự truyện và đồng loại) tổ chức tại Đại học Nanterre (1992), trong bài

tham luận Tiểu thuyết tự truyện: một thể loại tồi? (L‟Autofiction: un

mauvais genre?), Jacques Lecarme khẳng định: tiểu thuyết tự truyện (tự truyện hư cấu) là “truyện trong đó tác giả vừa là người kể vừa là nhân vật,

họ cùng chia sẻ chung một danh hiệu với nhau, còn tên gọi thì chứng tỏ

đó là tiểu thuyết” [20, tr.35] T.S Eliot lại cho rằng: “Sự tiến bộ của nghệ

sĩ là sự từ bỏ không ngừng bản thân mình, là sự giảm thiểu không ngừng

yếu tố cá nhân” [94, tr.40] Theo như Pierre Alexandre, tiểu thuyết tự

truyện (tự sự hư cấu) là chuyện riêng tư, trong đó tác giả vừa là người kể vừa là nhân vật, còn văn bản và/ hay chung quanh văn bản thì chứng tỏ

đó là hư cấu” [20, tr 35]

Có thể nói, tiểu thuyết tự truyện là những hư cấu nghệ thuật dựa trên phần nền tiểu sử của chính cuộc đời tác giả Những chi tiết từ cuộc đời tác giả đều trở thành chất liệu để làm nên tác phẩm tiểu thuyết

2.1.4 Tiểu thuyết có tính chất tự truyện trong mối quan hệ với các thể loại tương cận

2.1.4.1 Mối quan hệ với hồi ký và nhật ký

Đều là những thể loại gắn với câu chuyện đời tư, đều là những thể loại lý tưởng có khả năng “cấp chứng chỉ” để tả lại chân thật nhất những kinh nghiệm của thời đại, nhưng nếu như thể nhật kí thường gắn liền với thời gian mang tính thời sự, được thực hiện dưới dạng ghi chép những diễn biến, sự việc diễn ra hàng ngày, có đánh số ngày tháng cụ thể thì tiểu thuyết

có tính chất tự truyện và hồi kí thường tác giả ngược dòng thời gian, tìm về quá khứ - kể lại những biến cố đã xảy ra trong đời mình Nhật kí thường mang tính độc thoại, viết cho riêng mình, còn hồi kí và tiểu thuyết có tính chất tự truyện, người viết nhằm hướng đến giãi bày, trao gửi với người khác Nhưng, giữa tiểu thuyết có tính chất tự truyện và hồi kí lại có địa hạt phân định tương đối rõ nét Bởi, xét trên trục hệ thống thể loại văn học, bản chất của kí là ghi chép, đòi hỏi có sự chính xác về các sự kiện và đánh giá một cách khách quan của người viết Những yếu tố hư cấu, nếu có, chỉ mang chức năng tựa như chất phụ gia để hỗ trợ cho những sự kiện khách quan Còn bản chất của tiểu thuyết mang tính hư cấu để tạo nên những hình tượng văn học hoàn chỉnh Hơn nữa, hồi kí thường cần có độ lùi thời gian

“đủ để đong đầy” miền kí ức nên thường không tồn tại một cái tôi trong hiện tại Ngược lại, trong tiểu thuyết có tính chất tự truyện thường tồn tại một cái tôi trong hiện tại ngoái nhìn về quá khứ như một hành trình tìm lại chính mình

2.1.4.2 Mối tương quan với tự truyện

Sự giống và khác nhau từ tính chất và đặc điểm của tiểu thuyết có tính chất tự truyện và tự truyện có thể được cụ thể hóa qua bảng tóm tắt sau:

Đặc điểm

Mối quan hệ giữa tác giả - nhân vật – người kể chuyện

Tự truyện Đóng vai trò chủ

yếu Trần thuật ở ngôi thứ nhất,

xưng tôi

Tác giả - nhân vật – người kể chuyện

là một, đồng nhất Tiểu thuyết có

tính chất tự

truyện

-Nghiêng về chất tiểu thuyết

-Sự thật đời tư + Hư cấu

Có thể trần thuật ở ngôi thứ nhất hoặc ngôi thứ ba

Có thể tương đồng, trùng khít nhưng hoàn toàn không đồng nhất

Từ những gì khảo sát và nghiên cứu về tiểu thuyết có tính chất tự truyện, chúng tôi giới thuyết khái niệm về tiểu thuyết có tính chất tự truyện,

xem đây là cơ sở lý thuyết cho luận án: Tiểu thuyết có tính chất tự truyện là

một tiểu loại tiểu thuyết mà tác giả đã sử dụng chất liệu đời tư của chính bản thân mình để hư cấu hóa thành thế giới nghệ thuật tiểu thuyết Trong tiểu thuyết có tính chất tự truyện, bức chân dung tự họa của tác giả được cấu trúc lại thành một sáng tạo nghệ thuật

2.1.5 Cơ sở hình thành tiểu thuyết có tính chất tự truyện

2.1.5.1 Sự ra đời và phát triển của những thể loại mới

Trước khi xuất hiện hệ thống thể loại nghệ thuật tự sự có nguồn gốc từ phương Tây như: tiểu thuyết, tự truyện, tiểu thuyết tự truyện, truyện ngắn… thì văn học Việt Nam cũng đã có cả một hệ thống loại hình tự sự được định hình trong suốt chiều dài của nền văn học trung đại Đến thế kỷ XX, trên cơ sở những thay đổi về văn hóa - xã hội, văn học Việt Nam đã có những bước chuyển biến mới, chỉ trong vòng chưa đầy nửa thế kỷ (1900 -1945), nhưng văn học Việt Nam đã sớm có được cả một hệ thống thể loại tương đối hoàn chỉnh Điều đáng nói ở đây là, gần như tất cả các thể loại được hình thành và phát triển trong quá trình hiện đại hóa đều tồn tại “trong trạng thái động”, có sự dung hợp, xâm nhập lẫn nhau Đây là một trong những yếu tố kích thích sự phát triển của văn học, đồng thời, nó cũng làm cho mỗi thể loại càng trở nên phong phú và đa dạng thêm Cùng với sự vận động của hệ thống thể loại, một trong những hiện tượng đáng để lưu tâm nhất là quá trình hiện đại hóa văn học trên phương diện thể loại được khởi động từ thể tài văn xuôi mà trước hết là thể loại tiểu thuyết, một trong những thể loại mặc dù đã có mặt trong đời sống văn học trung đại nhưng thành tựu không nhiều

Tiểu thuyết, một thể loại mang đậm “cái nhìn cuộc sống từ góc độ đời tư có khả năng tổng hợp nhiều nhất các khả năng nghệ thuật của các thể loại văn học khác” [34, tr.330], cùng với tính năng “chưa hề chịu ngưng kết”, nó đã “lấn át thể loại này, thu hút thể loại kia vào trong cấu trúc của mình… nó làm chúng lây nhiễm tính biến đổi và tính không

hoàn thành Nó lôi cuốn chúng một cách đầy quyền lực vào quỹ đạo của mình” [78, tr.27 - 30] Chính nhờ những đặc tính ấy của tiểu thuyết đã tạo điều kiện cho tiểu thuyết có tính chất tự truyện, một tiểu loại nằm trung gian giữa tiểu thuyết và tự truyện ra đời

2.1.5.2 Sự xuất hiện con người cá nhân trong văn học

Đầu thế kỷ XX, Pháp đẩy nhanh công cuộc khai thác thuộc địa, khiến cho cơ cấu xã hội Việt Nam có những thay đổi sâu sắc: từ một xã hội phong kiến trở thành một xã hội thực dân nửa phong kiến Đặc biệt,

sự du nhập ngày một sâu rộng của văn hóa phương Tây vào đời sống xã hội Việt Nam đã tác động mạnh mẽ đến đời sống văn học Chính hiện thực này đã tạo điều kiện cho con người cá nhân có dịp được bừng thức, nảy nở và nhanh chóng trở thành yếu tố trung tâm, làm thay đổi văn học Việt Nam trong những thập niên đầu thế kỷ XX Sự bùng nổ về ý thức

cá nhân này được thai nghén trong suốt chiều dài của văn học trung đại

và đến đầu thế kỷ XX, nhờ sự du nhập của văn hóa phương Tây đã tiếp sức cho nó để thoát thai, trở thành cái tôi tự thuật đầy tươi trẻ

2.2 Diện mạo của tiểu thuyết có tính chất tự truyện thế kỷ XX

2.2.1 Giai đoạn từ đầu thế kỷ XX đến 1945

Trên nền của đời sống văn học đang làm cuộc cách tân rầm rộ, những tác phẩm tiểu thuyết có tính chất tự truyện cũng bắt đầu định hình được gương mặt tiểu loại của mình trên văn đàn Những ngày đầu khi

Phan Bội Châu niên biểu hay Giấc mộng lớn ra đời, người đọc còn thấy

bỡ ngỡ nhưng chỉ trong một thời gian ngắn, có đến hàng loạt tác phẩm

tiểu thuyết như Bốc đồng, Mực mài nước mắt, Chiếc cáng xanh, Sống

nhờ, Dã tràng, Ngậm miệng, Hai người điên giữa kinh thành Hà Nội, Sống mòn ra đời mang theo câu chuyện đời tư tự kể đã nhanh chóng trở

nên quen thuộc và neo vào lòng người đọc niềm trăn trở, xót xa Dẫu thế nhưng, đại từ nhân xưng “tôi” mang nghĩa tuyệt đối của cá nhân nhà văn trong tiểu thuyết vẫn còn có những giới hạn nhất định Tuy nhiên, sự hiện diện của cái tôi tự thuật trong tiểu thuyết có tính chất tự truyện cũng đã tạo nên được những thành tựu đáng kể cho văn học Việt Nam trên bước đường hiện đại hóa

2.2.2 Giai đoạn từ 1945 đến 1975

Từ bước chuyển ban đầu ở giai đoạn nửa đầu thế kỷ XX, tiểu thuyết có tính chất tự truyện lưu lại những dấu ấn đậm nét qua hàng loạt tác phẩm ra đời ngay giữa lòng đô thị miền Nam trong những năm kháng

chiến Khi Mười đêm ngà ngọc của Mai Thảo ra đời, dư luận công chúng

độc giả thời bấy giờ đã thoáng thấy bóng dáng câu chuyện tình vượt ra ngoài khung nền văn hóa phương Đông ẩn trong tâm tình “chuyện ba người” tựa như chuyện tình một thời từng xôn xao giữa Mai Thảo và ca sĩ

Thái Thanh Cho đến Vòng tay học trò của Nguyễn Thị Hoàng cũng đã

làm dấy lên làn sóng trong dư luận những ngờ vực rằng: liệu chăng đây là câu chuyện tình của chính nữ sĩ? Tuy nhiên, đây cũng chỉ là một vài nét chấm phá về cuộc đời tác giả qua tác phẩm Tính chất tự truyện trong tiểu

thuyết ở đô thị miền Nam chỉ thực sự in đậm dấu ấn của mình qua Hoa

bươm bướm và Như cánh chim bay của Võ Hồng, Tôi nhìn tôi trên vách

của Túy Hồng, Bếp lửa của Thanh Tâm Tuyền Ở những tác phẩm này,

mức độ nhận biết về sự thật trong tác phẩm có phần khó hơn so với các tác phẩm ra đời ở giai đoạn trước Vì, đa phần sự thật trong tác phẩm đã được “làm mới” lại qua nghệ thuật hư cấu, chất tiểu thuyết trong các tác phẩm này có phần đậm hơn và chất tự truyện khá mờ nhạt Người đọc nếu như không có một vốn hiểu biết nhất định về tác giả sẽ khó mà nhận diện ra được đâu là cuộc đời, con người thật tác giả, đâu là nhân vật hư

cấu trong tác phẩm Nhân vật Luân (Hoa bươm bướm), Trâm (Vòng tay

học trò), Khanh (Tôi nhìn tôi trên vách) đã không còn “mang tấm thẻ căn

cước” cuộc đời tương khớp với nhà văn nữa mà họ chỉ còn là “cái bóng”,

“hao hao” giống tác giả

2.2.3 Giai đoạn từ 1975 đến hết thế kỷ XX

Từ sau 1975, đặc biệt là sau thời kỳ đổi mới (1986), cùng với những thay đổi quan niệm hiện thực và con người đã tạo điều kiện cho nhà văn “tự tìm lại chính mình”, để một lần được trung thực với mình, chân thành bộc bạch, giãi bày những niềm suy tư, trăn trở ẩn sâu trong bể tâm hồn Có lẽ vì thế mà công chúng độc giả hôm nay ít nhiều được bắt gặp bóng dáng cuộc đời nhà văn đổ bóng xuống trang tiểu thuyết qua:

Thời xa vắng (Lê Lựu), Nỗi buồn chiến tranh (Bảo Ninh), Chuyện kể năm

2000 (Bùi Ngọc Tấn), Tuổi thơ dữ dội (Phùng Quán) Và hiện tượng này

còn kéo dài cho đến những năm đầu thế kỷ XXI qua các tác phẩm:

Thượng đế thì cười (Nguyễn Khải), Một mình một ngựa (Ma Văn

Kháng), Gia đình bé mọn (Dạ Ngân), Tấm ván phóng dao (Mạc Can)…

Ở các tác phẩm này, gần như phần tiểu sử đời tư tác giả cũng đã được

“viết lại” bằng thủ pháp nghệ thuật theo dụng ý của tác giả

CHƯƠNG 3 TIỂU THUYẾT CÓ TÍNH CHẤT TỰ TRUYỆN

TRONG VĂN HỌC VIỆT NAM THẾ KỶ XX - NHÌN

TỪ CẢM QUAN HIỆN THỰC VÀ CON NGƯỜI

3.1 Hiện thực cuộc đời qua chiêm cảm của người trong cuộc

3.1.1 Hiện thực được tái hiện theo dòng hoài niệm

Đa phần các tác phẩm tiểu thuyết có tính chất tự truyện ra đời trong giai đoạn đầu thường mang tính chất tái hiện lại quãng đời tuổi thơ của tác giả khi mà phần lớn các tác giả ấy có tuổi đời chưa xa lắm với thời thơ ấu

Tiểu thuyết có tính chất tự truyện Việt Nam giai đoạn nửa đầu thế kỷ XX, khi viết về tuổi thơ thường hay đi vào khai thác mảng màu

u tối trong cuộc sống Cảm thức về thân phận, về những nỗi đau đớn, xót xa trước các bất hạnh trong cuộc đời mà tác giả phải luôn đối mặt trở thành tâm điểm nổi bật trong các tác phẩm này

Qua các tác phẩm Những ngày thơ ấu, Sống nhờ, Chiếc cáng

xanh, Sống mòn, hay Mực mài nước mắt… cùng với hình ảnh những

đứa trẻ mồ côi, những người đàn bà góa, hay những gã trí thức nghèo…

là những số phận con người trong xã hội trước 1945 đang từng ngày đối mặt với nạn nghèo đói cùng những hủ tục lạc hậu Nếu như sự bất hạnh

và tình người rẻ rúng sớm đày đọa những đứa trẻ, những văn sĩ nghèo hay một thầy giáo khổ trong phận đời cơ cực trước miếng cơm manh áo thì những hủ tục lạc hậu lại dày vò những người đàn bà trẻ sớm chịu cảnh góa bụa trong nạn tam tòng tứ đức, chỉ cần bước chân họ nhích đi

về miền khát vọng tự do, hạnh phúc thì lập tức sẽ bị vùi dập bởi dư luận

và lễ giáo phong kiến hà khắc

3.1.2 Hiện thực qua cái nhìn hồi cố, chiêm nghiệm

Đặc trưng của tiểu thuyết có tính chất tự truyện là kể lại cuộc đời

đã qua của tác giả bằng nghệ thuật hư cấu Vì vậy, tiểu loại này thường

có xu hướng xây dựng lại con người trong hồi quang số phận Nhân vật trong tiểu thuyết có tính chất tự truyện thường là những con người bình thường, nhỏ bé, luôn khắc khoải một nỗi đau thân phận về đời mình trong quá khứ Tuy nhiên, vấn đề về thân phận con người hiện lên khá đậm nét trong các tác phẩm tiểu thuyết có tính chất tự truyện ra đời ở đô thị miền Nam trước 1975

Từ Bếp lửa (Thanh Tâm Tuyền), Hoa bướm bướm, Như cánh

chim bay (Võ Hồng), đến Tôi nhìn tôi trên vách (Túy Hồng), Vòng tay học trò (Nguyễn Thị Hoàng)… đều là những cảm nhận sâu sắc về thân

phận con người trong hoàn cảnh chiến tranh Ở các tác phẩm này, các tác giả đã đi vào đào sâu cái tôi nội cảm, cái bản ngã của những con

người cảm thấy chới với, cố gắng vùng vẫy để vượt thoát khỏi kiếp sống vô nghĩa nhưng hầu như rơi vào bất lực trước hiện thực đời sống

luôn như “thảm kịch” và hư vô Các nhân vật: Luân (Hoa bươm bướm,

Như cánh chim bay - Võ Hồng), Tâm (Bếp lửa - Thanh Tâm Tuyền),

đến cô giáo Tôn Nữ Quỳnh Trâm (Vòng tay học trò - Nguyễn Thị Hoàng), Khanh (Tôi nhìn tôi trên vách -Túy Hồng)… đều mang đầy nỗi

băn khoăn, hoài nghi trước cuộc đời tăm tối của những năm đất nước ngập chìm trong khói lửa chiến tranh

Trong bước chuyển của tiểu thuyết có tính chất tự truyện chặng đường 1945 đến 1975, một trong những điểm đáng để lưu tâm nhất có

lẽ đó chính là sự góp mặt của những cây bút nữ Với sự xuất hiện của

Vòng tay học trò (1966), Tôi nhìn tôi trên vách (1970) đã đánh dấu

bước đột phá mới của tiểu thuyết có tính chất tự truyện Trước đây, dường như lối “tự thú” bằng tiểu thuyết chỉ là lãnh địa dành riêng cho nam giới, thì kể từ 1966, tình hình đã khác Sự hiện diện những lời “tự thú” thành thật của các nữ văn sĩ đã mang đến cho đời sống văn học hiện đại chút nồng nàn, đầy táo bạo, mang đậm thiên tính nữ Điều này

đã cho thấy, người phụ nữ trong thời hiện đại không còn bị ràng buộc bởi những quan niệm phong kiến quá lỗi thời thuở trước Người phụ nữ của thời hiện đại được giải phóng hoàn toàn về mặt tư tưởng, tình cảm

Họ lên tiếng, khẳng định cái tôi của mình bằng tiếng nói bình đẳng với nam giới, và việc bày tỏ quan điểm, tiếng nói riêng tư kể từ đây không còn chỉ là “đặc quyền” của nam giới Bằng trái tim nhạy cảm, các nhà văn nữ đã cảm nhận một cách sâu sắc về nỗi đau thân phận con người,

về sự mong manh, bé nhỏ của con người trong thế giới ngổn ngang những phi lý của xã hội hiện đại

3.1.3 Hiện thực qua góc nhìn phản tư

Cùng chung trong dòng chảy của tiểu thuyết có tính chất tự

truyện nhưng những tác phẩm ra đời từ những năm sau 1975 như Tuổi

thơ dữ dội (Phùng Quán), Thời xa vắng (Lê Lựu), Chuyện kể năm 2000

(Bùi Ngọc Tấn), Nỗi buồn chiến tranh (Bảo Ninh)… lại mang một sắc

màu khác Vấn đề đặt ra trong các tác phẩm này không chỉ đi vào khai thác số phận con người dưới góc nhìn hiện sinh, hay phảng phất chút sắc màu Phật giáo mà nó còn cho thấy một lối nhìn đầy soát xét của con người trong cuộc sống hôm nay, nhìn lại quá khứ để khám phá con người thật của mình như hòng tìm lời giải cho câu hỏi “Tôi là ai?” Vì thế, quá trình viết của tác giả không còn là sự tái hiện lại quá khứ, hoặc làm sống lại quá khứ ấy qua góc nhìn hồi cố, chiêm nghiệm mà đó còn

là cả một sự phản tỉnh, thức ngộ của mình trước cuộc đời Bởi, chính tác giả cũng chưa hiểu và không thể hiểu hết được bản thân mình ở quá khứ, một quá khứ như mới vừa diễn ra nhưng để hiểu hết về nó, hiển

nhiền là điều không dễ Cho nên, nhà văn không kể, trình bày lại “thời

đã qua” mà chủ yếu là phân tích, lý giải, cắt nghĩa, soát xét để tìm ra sự thật về con người mình, một sự thật mà tác giả muốn hiểu hết về nó chứ không phải là sự thật tác giả đã từng biết/từng hiểu

3.2 Từ nguyên mẫu nhà văn đến nhân vật

3.2.1 Từ con người thực đến nhân vật tự trình bày

Khi xây dựng nhân vật từ nguyên mẫu đời mình, mẫu nhân vật thường thấy trong các tiểu thuyết có tính chất tự truyện từ đầu thế kỷ

XX đến 1945 đó là kiểu nhân vật tự trình bày, kiểu một người nhớ lại quãng đời đã qua của mình và tái dựng lại theo trình tự biên niên, gần như không có sự xáo trộn thời gian Ở các tác phẩm này thường nghiêng

về hướng tự trình bày nhằm tái hiện lại quãng đời đã qua của tác giả qua điểm nhìn của cái tôi trong hiện tại “thấu suốt và nhất quán” Nhưng, mỗi một con người đều có một cuộc đời riêng, một tính cách, số phận khác nhau, không ai giống ai, cho nên, mỗi một tác giả lại có một cách

“tự trình bày” khác nhau về thời quá khứ của mình

Tuy nhiên, trong chặng đường này cũng đã có một số tác giả đã khai thác lai lịch bản thân mình từ góc độ của một nhà văn ngẫm về

nghề như Sống mòn của Nam Cao và Mực mài nước mắt của Lan Khai

Nhưng đây vẫn chỉ là điểm dự báo cho bước chuyển động ban đầu của tiểu thuyết có tính chất tự truyện theo hướng hiện đại

3.2.2 Từ con người thực đến nhân vật hồi cố, chiêm nghiệm

Mang nét đặc trưng của tiểu loại tiểu thuyết viết về cuộc đời cá nhân tác giả, tiểu thuyết có tính chất tự truyện giai đoạn 1945 - 1975 khi xây dựng nhân vật cũng lấy từ chính chất liệu hiện thực cuộc đời nhà văn Nhưng điểm khác biệt ở tiểu thuyết có tính chất tự truyện giai đoạn này

so với giai đoạn trước đó chính là cấu trúc đơn tuyến, biên niên dần được thay thế bằng nhiều dạng cấu trúc đa tuyến, những sự việc trong quá khứ được “tái cấu trúc” lại, đan xen cùng với sự việc trong hiện tại theo dòng mạch của sự chiêm nghiệm Đôi khi, tồn tại trong câu chuyện là cả một

chuỗi đối thoại giữa hiện tại và quá khứ (Hoa bươm bướm, Như cánh

chim bay, Vòng tay học trò, tôi nhìn tôi trên vách) Vì vậy, nhân vật trong

các tác phẩn ở giai đoạn này thường tìm về quá khứ, hồi cố, chiêm nghiệm lại để tìm ra con người thật của chính mình trong miền hồi ức Khai thác số phận cá nhân qua cái nhìn hồi cố, đã không ít lần tiểu thuyết có tính chất tự truyện chạm đến cái tôi chứa đầy lạc lõng, cô đơn Thậm chí, không ít những tác phẩm mà ở đó màu sắc hiện sinh hiện lên tương đối đậm nét: sự mong manh của kiếp người trước những cơn dư chấn của lịch sử, con người cảm thấy lạc loài, đánh mất niềm tin vào cuộc sống, con người được gì, mất gì trong một thế giới xô bồ, hỗn độn và phi lý… Gần như không tìm thấy trong tiểu thuyết có tính chất tự truyện ra

đời ở chặng đường 1945 đến 1975 một mẫu hình nhân vật có được cuộc sống đời tư đủ đầy, ấm êm và hạnh phúc Họ phần lớn là những người sống trong tâm trạng bất an, hoài nghi, cùng cảnh vừa “không gia đình”,

vừa “thiếu quê hương” Nhân vật Tâm trong Bếp lửa, Trâm trong Vòng

tay học trò, hay Luân trong Hoa bươm bướm, Khanh trong Tôi nhìn tôi trên vách… tất cả đều mang tâm trạng rã rời, “buồn nôn”, đều hoài nghi

chính sự hiện hữu của mình, sống giữa cuộc đời mà cứ ngỡ như giữa

“một hành tinh bằng cát bụi lơ lửng giữa không gian, bắt đầu hư không rồi chấm dứt ở đó Sống như một di chuyển lạnh lùng” [40] Không những thế, trong tiểu thuyết có tính chất tự truyện ở đô thị miền Nam, đặc biệt là trong các tác phẩm của nhà văn nữ, kiểu con người nổi loạn trong tâm hồn, nổi loạn trong hành động để chống đối, phản kháng lại thực tại

đã được các nhà văn xây dựng thành công qua các tác phẩm Vòng tay học

trò và Tôi nhìn tôi trên vách

3.2.3 Từ con người thực đến nhân vật phản tư

Trong những trang tiểu thuyết có tính chất tự truyện chặng đường sau 1975, người đọc sẽ rất khó tìm thấy mẫu nhân vật tự trình bày lai lịch cuộc đời mình theo trình tự biên niên, với hàng loạt những câu kể với điểm

khởi đầu là: tôi sinh; tôi là; tôi đã; tôi còn nhớ rất nhiều; tôi còn biên nhiều

lắm… như trước đây đã từng hiện diện trong câu chuyện kể của tiểu thuyết

có tính chất tự truyện chặng đường nửa đầu thế kỷ XX Giai đoạn này nổi lên rất rõ mẫu hình nhân vật phản tư, “tự phân tích”, chất vấn để tìm lại con người rất thật của mình giữa cuộc sống đời thường thời hậu chiến, đan xen tốt - xấu, vui - buồn, hạnh phúc - đắng cay đầy phức tạp

Vẫn là câu chuyện đời tự kể nhưng ở những tiểu thuyết có tính chất tự truyện chặng đường sau 1975 đã tìm đến một lối ứng xử mới để tái tạo lại chất liệu hiện thực Từ thành thật tự thú, đi sâu vào vùng hiện thực ẩn khuất đến phá vỡ tất cả những “qui tắc” phản ánh hiện thực để

đi vào khai thác cả vùng mờ, vô thức cùng những giấc mơ và cả nhại, giả hiện thực, “gây nhiễu”, khiến cho người tiếp nhận khá hao tổn tâm trí trong việc đọc - hiểu tác phẩm khi phải “đồng sáng tạo”

CHƯƠNG 4

TIỂU THUYẾT CÓ TÍNH CHẤT TỰ TRUYỆN TRONG VĂN HỌC VIỆT NAM THẾ KỈ XX - NHÌN TỪ PHƯƠNG THỨC THỂ HIỆN 4.1 Người kể chuyện và điểm nhìn trần thuật

4.1.1 Người kể chuyện ở ngôi thứ nhất với điểm nhìn bên trong và sự thay đổi điểm nhìn

Trong tiểu thuyết có tính chất tự truyện có rất nhiều tác phẩm sử

dụng ngôi kể thứ nhất, từ Những ngày thơ ấu, Sống nhờ, đến Người về

đầu non, Trường cũ, Miền thơ ấu… Sử dụng ngôi kể thứ nhất, người

kể chuyện xưng “tôi” ở đây đồng nhất với nhân vật chính, nhân vật xưng “tôi” để kể lại câu chuyện về đời mình theo trình tự biên niên của thời gian tuyến tính Chọn ngôi thứ nhất, người trần thuật lúc bấy giờ đóng vai trò là nhân chứng - người chứng kiến tất cả mọi diễn biến xảy ra trong đời mình và thuật lại bằng những dòng hồi tưởng kiểu như: “tôi không thể nói rõ là bao nhiêu”, “tôi cũng không thể nhớ rõ”… Ở hình thức trần thuật này, điểm nhìn trần thuật thường hướng vào diễn biến tâm lý bên trong cái tôi đóng vai trò là người kể chuyện Phương thức trần thuật này có đường biên sát với các dạng tự thuật khác với kiểu nhân vật trải nghiệm tự thú Trần thuật ở ngôi thứ nhất, cái tôi tự thuật hiển lộ rõ trên bề mặt tác phẩm Tất cả những sự kiện, hành động, những trạng thái cảm xúc, yêu ghét, hờn giận… đó có thể

là của nhân vật nhưng đồng thời nó cũng chính là những sự kiện, hành động, những trạng thái xúc cảm mà tác giả từng trải qua Và khi hồi tưởng lại những gì đã qua trong quá khứ, lẽ dĩ nhiên, nó có một khoảng cách nhất định về thời gian Hơn nữa, quá khứ ấy hiện về trong hoài niệm, nên đôi lúc mức độ xác thực chưa hẳn đã là trọn vẹn Tuy nhiên, dẫu thế nào thì người đọc vẫn có cơ hội được sống trong miền hiện thực mà từ lâu từng ẩn giấu trong tâm hồn tác giả

Khi chọn ngôi kể thứ nhất, các tác giả đã đứng trên lập trường của “cái tôi” chính mình nên đã gọi ra được tất cả niềm trăn trở, cùng những cay đắng, đau đớn, đến những kỷ niệm êm đềm của đời mình

Ưu thế của lối trần thuật ở ngôi thứ nhất đó chính là việc thể hiện cái tôi

cá nhân một cách trực tiếp Với ngôi kể này, nhà văn dễ dàng xác lập được điểm nhìn trần thuật bên trong, nhờ vậy mà nhà văn dễ đi sâu vào khai thác những diễn biến tâm lý đầy phức tạp nhằm thỏa được niềm suy tư, cùng những giãi bày tâm trạng của nhân vật - tác giả - người kể chuyện Tuy nhiên, truyện được kể ở ngôi thứ nhất cũng bị giới hạn bởi tính cá nhân, chủ quan và hạn chế điểm nhìn Những giới hạn của việc trần thuật ở ngôi thứ nhất đã được khắc phục một cách đáng kể khi điểm nhìn đơn tuyến đã được thay thế bằng việc trần thuật ở ngôi thứ

nhất với điểm nhìn đa tuyến

Trong Tôi nhìn tôi trên vách của nữ văn sĩ Túy Hồng chủ yếu được

kể ở ngôi thứ nhất Cái tôi trải nghiệm - Tôi - cô Khanh vừa là người kể chuyện, đồng thời là nhân vật chính Ở tác phẩm này, Túy Hồng đã tránh lối sử dụng kể chuyện với điểm nhìn đơn tuyến, hạn định điểm nhìn Mặc

dù trong tác phẩm nhân vật “tôi” - cô Khanh - người kể chuyện vẫn giữ vai trò trung tâm, nhưng toàn bộ câu chuyện không phải duy nhất một mình

“tôi” kể với duy chỉ có một điểm nhìn của „tôi” - người kể chuyện Trong tác phẩm đã có sự trao chuyển vai kể chuyện cho nhiều người khác nhau

với nhiều điểm nhìn khác nhau Ở Bếp lửa, nhà văn Thanh Tâm Tuyền

cũng sử dụng người kể chuyện ngôi thứ nhất trong suốt cả từ đầu đến cuối tác phẩm Mặc dù truyện được kể lại thông qua nhân vật “tôi” - Tâm với lối

kể gần như đơn tuyến theo một mạch chảy mà không hề xuất hiện sự đảo tuyến xảy ra trong tác phẩm, nhưng trong tác phẩm, tác giả đã vận dụng khá khéo léo điểm nhìn đa tuyến Chính yếu tố này tạo cho tác phẩm một sắc diện mới, đậm chất hiện đại

4.1.2 Người kể chuyện ở ngôi thứ ba với điểm nhìn bên trong

Là sản phẩm của quá trình lai ghép, dung hợp giữa tự truyện và tiểu thuyết, một mặt, tiểu thuyết có tính chất tự truyện vẫn giữ được nét đặc trưng của tự truyện, nhưng mặt khác, nó cũng chịu sự ảnh hưởng tính chất

hư cấu của tiểu thuyết nên tiểu loại này hoàn toàn tự do trong cách chọn lựa bút pháp, cũng như việc tổ chức trần thuật Đã có không ít tiểu thuyết có tính chất tự truyện “khước từ” lối trần thuật ở ngôi thứ nhất - “tôi” bằng cách chọn lối trần thuật ở ngôi thứ ba nhằm tạo nên tính khách quan hóa cho câu chuyện kể Trong văn học trên thế giới (cả ở thế kỉ XX và XXI) cũng có nhiều tác phẩm tiểu thuyết giàu chất tự truyện đã tìm đến ngôi kể

thứ ba làm yếu tố trung tâm cho câu chuyện kể (như Người tình của M Duras, Một mùa đông ở Stockholm của Agneta Pleife) Ở Việt Nam, vào

những năm đầu thập niên 40 (thế kỷ XX), lối kể chuyện ngôi thứ ba cũng

đã được nhà văn Nam Cao và Lan Khai sử dụng khá thành công trong Sống

mòn và Mực mài nước mắt

Từ sau 1945, trong số những tiểu thuyết có tính chất tự truyện mà chúng tôi khảo sát, có đến 2/3 tác phẩm sử dụng ngôi thứ ba để trần thuật Tuy nhiên, mỗi một chặng đường khác nhau, cùng với những thay đổi quan niệm và tư duy nghệ thuật, các nhà văn đã không ngừng làm mới phương thức trần thuật ở ngôi thứ ba Phương thức trần thuật ở ngôi thứ ba với điểm nhìn bên trong của tiểu thuyết có tính chất tự truyện khi bước vào quỹ đạo mới ở những năm sau 1945 đã phát huy tối

đa tác dụng của nó khi được các nhà văn kết hợp với điểm nhìn đa tuyến Sự kết hợp này đã làm tăng thêm độ thông thoáng và tính mở cho tiểu thuyết có tính chất tự truyện

4.2 Ngôn ngữ của tiểu thuyết có tính chất tự truyện

4.2.1 Ngôn ngữ kể và sự hòa phối giữa kể - tả - bình luận

Thông thường, ngôn ngữ người kể chuyện tồn tại dưới hai hình thức: ngôn ngữ của người kể chuyện ngôi thứ ba giấu mặt, khách quan

và ngôn ngữ người kể chuyện ngôi thứ nhất nếm trải, chứng nhân, người trong cuộc mang tính chủ quan Nghiên cứu tiểu thuyết có tính chất tự truyện Việt Nam trong vòng một thế kỷ, chúng tôi nhận thấy, nảy sinh từ đặc trưng tiểu loại, tiểu thuyết có tính chất tự truyện thường lựa chọn hình thức trần thuật ở ngôi thứ nhất, mang tính chủ quan:

Chiếc cáng xanh (Lưu Trọng Lư), Sống nhờ (Mạnh Phú Tư), Tôi nhìn tôi trên vách (Túy Hồng), Người về đầu non (Võ Hồng), Miền Thơ ấu

(Vũ Thư Hiên) Bên cạnh đó, vẫn có những tác phẩm được các tác giả lựa chọn hình thức trần thuật từ ngôi thứ ba mang lại không ít sự thú vị

như: Sống mòn (Nam Cao), Mực mài nước mắt (Lan Khai), Hoa bươm

bướm (Võ Hồng), Vòng tay học trò (Nguyễn Thị Hoàng), Bếp lửa

(Thanh Tâm Tuyền), Thời xa vắng (Lê Lựu), Chuyện kể năm 2000 (Bùi

Ngọc Tấn) Điều này có thể dễ dàng lí giải bởi những ưu thế về sự năng động, sức bao quát rộng lớn của người kể chuyện ở ngôi thứ ba, điều mà thể loại tiểu thuyết cũng như tiểu thuyết có tính chất tự truyện cần hơn bất kì thể loại nào khác

Tuy nhiên, trong tiểu thuyết có tính chất tự truyện, các nhà văn hay vận dụng linh hoạt giữa lời kể và tả làm cho câu chuyện kể được tái sinh

từ quá khứ cuộc đời tác giả thêm phần sinh động Ngay cả những tiểu thuyết có tính chất tự truyện ra đời giữa lòng đô thị miền Nam chặng đường trước 1975, mặc dù các tác giả đã cố gắng gia tăng thêm lời thoại trực tiếp, nhưng bên cạnh lời kể, sự xuất hiện của ngôn ngữ tả trong truyện cũng đã phát huy được tối đa khả năng mô tả sự vật, hiện tượng… một cách cụ thể chi tiết Trong một số trường hợp, để tăng thêm hiệu quả cho câu chuyện kể, nhà văn đã hòa kết giữa lời kể - tả và có cả sự xâm nhập của lời bình luận trong lời kể Sự kết hợp này diễn ra khá nhiều trong các tác phẩm tiểu thuyết có tính chất tự truyện ra đời từ sau 1945

Sự kết hợp các lớp ngôn ngữ trong cùng một câu chuyện kể không chỉ đem lại sức hấp dẫn cho câu chuyện mà nó còn giúp cho tiểu thuyết có tính chất tự truyện vượt thoát mô hình truyện kể truyền thống Giờ đây, tiểu loại này đã mang đúng đặc tính đa thanh, đa âm, phức điệu đặc trưng vốn có Các nhà văn đã không ngừng nỗ lực, sáng tạo những nguyên tắc mới trong việc tiếp cận, thể hiện, luận giải có chiều sâu về “lịch sử” chính bản thân mình Từ câu chuyện về cá nhân, mang tính riêng tư trở thành câu chuyện về thế sự cuộc đời, về những vấn đề của ngày hôm nay và cả tương lai trong sự nối kết với quá khứ Nhờ vậy, tiểu thuyết có tính chất tự truyện mang một hình hài, một sức sống

mới, tiếng nói mới, lạ mà quen

4.2.2 Ngôn ngữ gián tiếp tự do (lời nửa trực tiếp)

Không đơn nghĩa như lời gián tiếp hay lời trực tiếp, lời gián tiếp

tự do thường mở ra nhiều hướng tiếp nhận, trở thành kiểu lời nói đặc trưng cho ngôn ngữ trần thuật đa thanh trong tiểu thuyết Đây là kiểu lời nói có sự hòa trộn giữa ngôn ngữ người kể chuyện và ngôn ngữ nhân vật, giọng người kể và giọng nhân vật xen lẫn vào nhau

Trong một số tác phẩm ở chặng đường đầu thế kỷ XX đến 1945, kiểu lời trần thuật nửa trực tiếp cũng đã xuất hiện qua một số tác phẩm

như: Sống mòn, Mực mài nước mắt Từ sau 1945, lời gián tiếp tự do

được sử dụng khá rộng rãi trong các tác phẩm tiểu thuyết có tính chất tự truyện Có thể nói, đây là một trong những phương thức thể hiện tính hiện đại trong việc khai mở kiểu tư duy phức hợp của con người trước cuộc sống đa chiều, đa diện Đây là một trong những nét cơ bản nhất, đánh dấu

sự đổi mới của tiểu thuyết có tính chất tự truyện Sự xâm nhập lẫn nhau của các kiểu diễn ngôn và đặc biệt là sự hiện diện của lời gián tiếp tự do

đã cho thấy sự cách tân trong cách sử dụng ngôn ngữ, góp phần làm mới nghệ thuật kể chuyện trong tiểu thuyết có tính chất tự truyện

4.3 Giọng điệu trần thuật

4.3.1 Giọng trữ tình, hoài niệm

Thường trong một tiểu thuyết có tính chất tự truyện hay có khuynh hướng hướng nội, lấy tình cảm, cảm xúc cá nhân làm điểm tựa cho lời văn nghệ thuật Vì vậy, giọng điệu trong tác phẩm tựa hồ là tiếng nói tâm hồn đầy khắc khoải, vô cùng nhạy cảm nhưng cũng mang đậm nét hồn

nhiên của tâm hồn thơ trẻ Trong Sống nhờ (Mạnh Phú Tư) là cả “những

rung động cực điểm của một tâm hồn trẻ dại” lắng trong dòng hoài niệm xót xa đã tạo nên giọng điệu chính bao trùm toàn bộ tác phẩm Mỗi một lần kỉ niệm tuổi thơ ùa về là một lần cảm xúc như dòng chảy cuộn trào

bao nỗi niềm day dứt Ở Sống nhờ, những cụm từ chỉ thời quá khứ như:

buổi chiều đông ấy, mùa đông năm ấy, trong hồi thơ ấu ấy, năm ấy…

luôn hiện diện với tần suất khá nhiều Đây cũng là một trong những yếu

tố giúp cho giọng trữ tình, hoài niệm phát huy được tối đa tác dụng của

nó trong việc tìm lại những gì xa nhất của “những ngày thơ ấu”

Khảo sát các tác phẩm tiểu thuyết có tính chất tự truyện trong suốt

chiều dài nửa sau thế kỷ XX, từ Hoa bướm bướm, Như cánh chim bay (Võ Hồng), Tôi nhìn tôi trên vách (Túy Hồng), cho đến Bếp lửa (Thanh Tâm Tuyền), Vòng tay học trò (Nguyễn Thị Hoàng), Thời xa vắng (Lê Lựu), Chuyện kể năm 2000 (Bùi Ngọc Tấn), và cả trong Nỗi buồn chiến

tranh (Bảo Ninh)… chúng tôi đều nhận thấy, yếu tố không thể thiếu để

làm nên những giá trị nghệ thuật cho tác phẩm đó chính là giọng trữ tình hoài niệm Ở những tác phẩm này, mặc dù độ lùi thời gian có khoảng

cách khá gần so với những sự kiện từng diễn ra trong đời tác giả, đôi khi

có những câu chuyện cứ ngỡ rằng chỉ mới vừa diễn ra, chưa xa lắm so

với thời gian nhà văn đặt bút viết tác phẩm (như Hoa bươm bướm, Tôi

nhìn tôi trên vách), nhưng thời gian ấy vẫn là khoảng thời gian đã diễn ra

trong quá khứ Và một khi tái dựng lại, lẽ dĩ nhiên, con đường hoài niệm trở thành nẻo đường dẫn về nhanh nhất để hướng đến những gì đã, từng diễn ra Dù rằng câu chuyện được kể ở thì hiện tại nhưng nhờ vào giọng hoài niệm nên nó vẫn luôn có mối quan hệ gắn kết với quá khứ

4.3.2 Giọng triết lý, chiêm nghiệm

Bên cạnh giọng trữ tình, hoài niệm, giọng triết lý, chiêm nghiệm cũng là một trong những giọng điệu được nhà văn sử dụng trong các tác phẩm tiểu thuyết có tính chất tự truyện Bởi, khi nhà văn đặt bút viết những dòng tiểu thuyết có tính chất tự truyện, đó cũng là lúc họ bắt đầu bước đi trên hành trình khám phá con người thật của mình trong quá khứ bằng chính cái nhìn đầy nếm trải của người trong cuộc

Sau 1945 cho đến hết thế kỷ XX, đây là khoảng thời gian ghi nhận sự gia tăng đáng kể của giọng triết lý, chiêm nghiệm trong tiểu thuyết có tính chất tự truyện Có thể nói, khi đồng hành cùng với cuộc sống của con người thời hiện đại, cuộc sống mà ở đó con người đang từng ngày đối diện với hiện thực ngổn ngang, những điều ngẫu nhiên, phi lý, đầy rẫy những điều mà lâu nay “tưởng đã biết, đã rõ - giờ lại thấy mông lung, phải định nghĩa lại từ đầu” [16, tr.93] Sống giữa thực tại luôn đối mặt với những bất an mà gần như nếu dựa vào tư duy duy

lý để nhận thức và lý giải thực tại thì con người không thể nào lý giải được, nên con người phải chạy đua với thực tại bằng con đường sống với tận cùng bản thể của mình, đôi khi rút sâu vào cái tôi nội cảm để phản ứng lại với đời Vì vậy, giọng triết lý, chiêm nghiệm trong tiểu thuyết có tính chất tự truyện cũng mang sắc thái riêng Sắc thái ấy được hình thành từ cái tôi của con người luôn cố gắng đi tìm, cắt nghĩa và lý giải sự hiện tồn của mình trước thực tại đầy phi lý, khác hoàn toàn so với giọng triết lý được làm nên từ cái tôi tự trình bày trong tiểu thuyết

có tính chất tự truyện chặng đường trước 1945 Từ Hoa bươm bướm đến Tôi nhìn tôi trên vách, Vòng tay học trò… đều là những nghiệm

sinh về đời sống, về tình yêu, hạnh phúc, về con người trong cái thế giới hằng thường như nó vốn có

4.3.3 Giọng tự trào, giễu nhại

Cảm hứng tự trào, giễu nhại trong tiểu thuyết có tính chất tự truyện khởi nguồn từ cái hài, nhưng cái hài ở đây là cái hài do chính bản thân nó

tự gây ra Giọng điệu tự trào, giễu nhại trong các tác phẩm tiểu thuyết có tính chất tự truyện xuất phát từ kiểu con người tự ý thức được thời cuộc,

ý thức được những mặt tốt - xấu đang hiện hữu trong bản thân mình, luôn

có tinh thần phản tỉnh, đấu tranh để dần hoàn thiện nhân cách Và thông qua lớp vỏ của nhân vật cùng ngôi kể trong tác phẩm, nhà văn dần tự lật tẩy bản thân mình, tự đem mình ra để làm đối tượng để giễu cợt Câu chuyện đời, chuyện nghề nghiệp của Nam Cao được ông thuật lại trong

lớp vỏ hư cấu của tiểu thuyết Sống mòn với nụ cười chua chát thường xuyên xuất hiện qua lời của nhân vật Thứ Cái hài trong Sống mòn nảy

sinh từ sự đau đớn của của con người trước tình trạng nhân tính đang bị bào mòn vì miếng cơm manh áo giữa xã hội “tối ư vô nghĩa lý” Với Lan

Khai, nụ cười tự trào, giễu nhại trong tác phẩm Mực mài nước mắt đôi

khi là tiếng thở dài ngao ngán, đầy cám cảnh cho kiếp sống thực tại của

“một kẻ viết văn kiếm gạo” nuôi thân mình chật vật

Sau 1975, khi khuynh hướng sử thi và thời đại văn chương viết để

cổ vũ cho tinh thần chiến đấu nhạt dần trong đời sống văn học, tiểu thuyết bắt đầu “áp sát” và tiếp xúc “suồng sã đến thô bạo hiện thực” Những mặt trái của cuộc sống được lột trần, cái chất bi một thời từng bị lên án và né tránh cũng được đề cập khá nhiều trong tiểu thuyết, chất hài cũng được gia tăng đã mang đến cho tiểu thuyết Việt Nam một luồng sinh khí mới Tiểu thuyết có tính chất tự truyện ở chặng đường này cũng đã có một số tác phẩm sử dụng khá thành công chất giọng hài hước qua nụ cười tự trào, giễu nhại để khắc họa bức chân dung tinh thần của tác giả Trong

Chuyện kể năm 2000, tuy giọng tự trào, giễu nhại chỉ xuất hiện ở một vài

chi tiết khá rời rạc, nhưng sự hiện diện của nó cũng đã thể hiện thấm thía nỗi đau thân phận của tác giả: “Vào tù hắn đã học được hai điều: ăn cắp

và nói dối Không ăn cắp vẫn sống được đấy Nhưng khổ Và buồn nữa Nếu không có cái lo lắng hồi hộp của việc ăn cắp và bồng của ăn cắp được về trại, thì buồn lắm, buồn không chịu nổi Sung sướng biết bao khi mình vẫn lấy cắp và mang được về trại tất cả, vượt qua vòng kiểm soát nghiêm ngặt của các ông quản giáo Ăn cắp với hắn còn có nghĩa phản kháng, tuy sự phản kháng đó hơi nguy hiểm Nó dẫn tới kỷ luật, cùm xà lim, ăn cháo loãng” [119, tr.9] Nhà văn Lê Lựu khi nhìn lại quá khứ của một “thời xa vắng” cũng đã sử dụng tiếng cười như một phương tiện để giễu nhại lại cả quá khứ một thời được xem là lý tưởng cho mọi chuẩn mực của con người khi đứng chân trong cộng đồng tập thể Nét độc đáo

trong giọng văn tự trào của Lê Lựu trong Thời xa vắng là nhà văn không

cần dùng đến bất kỳ yếu tố cường điệu, phóng đại, hay lạ hóa mà chỉ kể những chuyện thật như đùa, lúc giễu cười, khi xót xa, ưu tư nên trong cái hài lại trộn lẫn chất bi

KẾT LUẬN

1 Hình thành và phát triển trong hoàn cảnh lịch sử Việt Nam thế

kỷ XX đầy biến động, tiểu thuyết có tính chất tự truyện thực sự đã mang đến một luồng gió mới cho văn học Việt Nam Từ bước đầu xuất hiện với cái tôi tự thuật “bỡ ngỡ” bên cạnh những qui phạm của thời tiền hiện đại đã tạo đà để cho tiểu thuyết có tính chất tự truyện được dịp

“cơi nới” vùng không gian nghệ thuật trong đời sống thể loại tiểu thuyết Sự kết hợp giữa yếu tố sự thật đời tư và hư cấu trong thế giới nghệ thuật của tiểu thuyết đã mở ra cho thể loại tiểu thuyết những hình thức biểu đạt mới, vừa lạ vừa quen, vừa gần gũi, vừa xa xôi gợi sự tò

mò, thích thú cho người đọc khi đến với tác phẩm

2 Tiểu thuyết có tính chất tự truyện liệu chăng có phải là một tiểu loại của thể loại tiểu thuyết hay không? Hay đó chỉ là một lối viết

tự truyện “bất thành”, vụt hiện theo kiểu “tự yêu mình” trong quá trình sáng tạo của tác giả? Có thể nói, tiểu thuyết có tính chất tự truyện là một tiểu loại của tiểu thuyết, một loại tự sự mà tác giả đã sử dụng chất liệu hiện thực đời tư của bản thân mình để hư cấu thành thế giới nghệ thuật của tiểu thuyết Là một tiểu loại nghiêng về cái nhìn cuộc sống từ góc độ đời tư, cho nên, đường biên của tiểu thuyết có tính chất tự truyện khá sát với một số thể loại tương cận như: tự truyện, hồi ký, nhật ký… Vậy, để phân định và nhận diện ra đâu là một tiểu thuyết có tính chất tự truyện cần phải dựa trên ba tiêu chí: mối quan hệ giữa sự thật và hư cấu; ngôi kể; mối quan hệ giữa tác giả - nhân vật chính - người kể chuyện trong tác phẩm So với các thể loại khác, tiểu thuyết có tính chất tự truyện ở Việt Nam có tuổi đời còn khá trẻ Sự ra đời của tiểu loại này gắn liền với quá trình hiện đại hóa văn học Việt Nam Nó chính là sản phẩm của sự cộng sinh giữa nội lực truyền thống văn hóa dân tộc và sự tiếp biến một cách có chọn lọc văn hóa phương Tây Đặc biệt, sự ra đời của tiểu thuyết có tính chất tự truyện còn là kết quả của quá trình vận động, phát triển trong trạng thái dung hợp giữa tiểu thuyết và tự truyện Chính điều này giúp cho tiểu thuyết có tính chất tự truyện dung chứa một số đặc điểm của hai thể loại gốc là tiểu thuyết và tự truyện Song, với tư cách là một tiểu loại, nó cũng có những đặc điểm riêng, rất khó trộn lẫn trong đời sống thể loại văn học

3 Khi tiến hành khảo sát và nghiên cứu tiểu thuyết có tính chất tự truyện Việt Nam trong khoảng thời gian một thế kỷ, chúng tôi đã cố gắng xác lập những nét đặc trưng cơ bản của tiểu thuyết có tính chất tự truyện dựa trên cơ sở lý luận, những tiền đề hình thành cũng như sự vận động của tiểu thuyết có tính chất tự truyện trong vòng một thế kỷ So với các tiểu loại khác, mặc dù thành tựu của tiểu loại này chưa nhiều,

song, những nét cách tân táo bạo của nhà văn là điều đáng ghi nhận Ý thức cách tân, khát vọng đổi mới nghệ thuật vốn là lẽ thường trong văn học nhưng khi đặt vấn đề trong đời sống sáng tác của các nhà văn thì đó lại là điều rất đáng trân trọng Nó thể hiện khát vọng muốn giải phóng bản thân khỏi những giá trị đã tồn tại để vươn lên làm chủ nghệ thuật Điều đó đã khẳng định rõ vai trò cũng như vị trí của con người đời tư trong đời sống văn học Hơn thế nữa, sự phát triển của tiểu thuyết có tính chất tự truyện hơn một thế kỷ qua cũng là một minh chứng cho sự thay đổi đáng kể trong tư duy nghệ thuật tiểu thuyết Tuy nhiên, qua mỗi chặng đường khác nhau, tùy thuộc vào dụng ý sáng tạo mà mỗi nhà văn lại chọn những phương thức khác nhau trong việc “viết lại câu chuyện” đời mình Ở chặng đường nửa đầu thế kỷ XX, cùng với sự thay đổi hệ hình tư duy theo hướng hiện đại, tiểu thuyết có tính chất tự truyện bước đầu cũng đã xác lập gương mặt tiểu loại của mình qua những câu chuyện đời tự kể dưới lớp vỏ tiểu thuyết Phần lớn các tác phẩm ra đời ở chặng đường này thường mang tính chất tái hiện lại những gì từng diễn ra trong đời tác giả, theo kiểu: một người hoài niệm, nhớ và kể lại đời mình theo trình tự biên niên, chuyện trước kể trước, chuyện sau kể sau Tất cả những gì thuộc về con người của mình trong quá khứ đều được tác giả thấu hiểu một cách rành mạch, cụ thể Điều

mà tác giả cần làm là chỉ việc xâu chuỗi, nối kết lại để tạo nên những đường nét mạch lạc cho câu chuyện Và hệ quả tất yếu là hầu như trong tiểu thuyết có tính chất tự truyện ở giai đoạn đầu chỉ thuần túy kể về quá khứ mà không có sự kết nối với hiện tại Mặc dù còn có những giới hạn nhất định, nhưng các tác phẩm ra đời ở giai đoạn đầu cũng đã có những thể nghiệm đầu tiên trong việc lý giải tính cách con người bằng hoàn cảnh chứ không phải là sản phẩm của tự nhiên Đến chặng đường

1945 - 1975, cùng với sự ảnh hưởng của những luồng tư tưởng khác nhau trên thế giới: cả phương Đông và phương Tây, đã giúp cho ý thức

cá nhân được dịp trỗi dậy mạnh mẽ Mỗi nhà văn luôn cố gắng tìm tòi, khơi mở những hướng tiếp cận khác nhau để quay trở về khám phá chính con người mình dưới cái nhìn hồi cố, chiêm nghiệm Sau 1975, đặc biệt là sau 1986, trên tình thần “nhìn thẳng” và “nói rõ sự thật”, các nhà văn đã đi vào khai thác hiện thực cuộc đời dưới góc nhìn phản tư, nhận thức lại Những sự kiện trong quá khứ, hiện tại được sắp xếp theo dòng mạch của sự tự nhận thức lại chính mình của tác giả Vì vậy, người đọc sẽ rất khó tìm thấy mẫu nhân vật tự trình bày lai lịch cuộc đời mình theo trình tự biên niên Giai đoạn này nổi lên rất rõ mẫu hình nhân vật phản tư, “tự phân tích”, chất vấn để tìm lại con người rất thật của mình bằng cái nhìn đầy soát xét để trả lời cho câu hỏi “Tôi là ai?”:

4 Nhìn từ phương thức thể hiện của tiểu thuyết có tính chất tự truyện, chúng tôi nhận thấy, sự cách tân thể hiện rõ qua cách sử dụng ngôi

kể, điểm nhìn trần thuật cũng như ngôn ngữ và giọng điệu trong tiểu thuyết Câu chuyện đời tư của mỗi nhà văn khi đi vào tác phẩm tiểu thuyết

đã được “làm mới” nhờ vào kỹ thuật hư cấu Các nhà văn đã biết khai thác triệt để tính chủ quan hóa trong việc sử dụng ngôi kể và điểm nhìn trần thuật cũng như trong ngôn ngữ và giọng điệu Ngôi kể và điểm nhìn trần thuật trong tiểu thuyết có tính chất tự truyện được các tác giả sử dụng rất linh hoạt và có sự chuyển đổi trong việc thực hiện những điểm nhìn khác nhau Bên cạnh việc sử dụng ngôi kể thứ nhất với điểm nhìn hướng nội quen thuộc của tiểu loại, cũng đã có không ít những tác phẩm được nhà văn

sử dụng ngôi kể thứ ba với điểm nhìn bên trong kết hợp với điểm nhìn đa tuyến, trao vai trần thuật cho nhiều nhân vật khác nhau nhằm làm tăng tính khách quan cho câu chuyện kể Sự thành công của tiểu thuyết có tính chất

tự truyện còn được thể hiện qua ngôn ngữ người kể chuyện Tiểu loại tiểu thuyết này đã khai thác những mặt tích cực của ngôn ngữ thông qua việc kết hợp giữa lớp ngôn ngữ kể - tả - bình luận Đặc biệt là ngôn ngữ gián tiếp tự do được sử dụng với tầng suất khá cao trong mỗi câu chuyện kể Đây cũng là một trong những yếu tố cơ bản nhất trong việc đổi mới nghệ thuật của tiểu thuyết Sự đổi mới trên phương diện nghệ thuật còn được thể hiện qua giọng điệu trần thuật Giọng điệu trần thuật chủ âm trong tiểu loại này thường được tác giả sử dụng đó là giọng trữ tình hoài niệm, giọng triết

lý, chiêm nghiệm và giọng tự trào Chính những yếu tố này không chỉ làm nên giá trị cho tác phẩm mà nó còn là nhân tố tạo nên sức hấp dẫn, lôi cuốn người đọc phiêu lưu trong thế giới đời tư với muôn vàn nẻo khuất lấp để cùng đồng sáng tạo với tác giả

Trong bảng xếp danh sách thể loại của văn học Việt Nam, gương mặt tiểu thuyết có tính chất tự truyện không còn là một “nhân vật” vô nhân xưng, hay chỉ là một nhánh phụ trong đời sống thể loại tiểu thuyết

Sự hiện diện của tiểu thuyết có tính chất tự truyện như một bằng chứng minh định nhịp chuyển của thể loại tiểu thuyết trên con đường chiếm lĩnh tầm đón đợi của công chúng

CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC ĐÃ CÔNG BỐ

1 Nguyễn Văn Tổng (2017), “Tính chất tự truyện qua một số tiểu

thuyết Việt Nam từ sau 1986”, Kỷ yếu Hội thảo khoa học Quốc gia,

Đại học Sư phạm, Đại học Huế, tháng 3/2017, tr 328-333

2 Nguyễn Văn Tổng (2017), “Tính chất tự truyện qua một số tiểu

thuyết Việt Nam nửa đầu thế kỷ XX”, Tạp chí Khoa học và Công

nghệ Trường Đại học Khoa học - Đại học Huế, số 2 (06/2017), tr

43- 50

3 Nguyễn Văn Tổng (2017), “Tính chất tự truyện trong tiểu thuyết

Việt Nam sau 1986”, Tạp chí Khoa học Đại học Huế, số 6A, 2017,tr

103 -111

4 Nguyễn Văn Tổng - Nguyễn Quang Minh (2017), “Chuyện kể năm

2000 của Bùi Ngọc Tấn dưới góc nhìn tự truyện”, Tạp chí Khoa học

Đại học Đồng Nai, số 7/2017, tr 106 -111

5 Nguyễn Văn Tổng (2017), “Sự vận động của tiểu thuyết có tính chất

tự truyện trong văn học Việt Nam nửa đầu thế kỷ XX”, Tạp chí Khoa

học Đại học Sài Gòn, số 31(56)/2017, tr 111 - 115

6 Nguyễn Văn Tổng (2017), “Yếu tố tự truyện trong tiểu thuyết “Hoa

bươm bướm” và “Người về đầu non” của Võ Hồng”, Tạp chí Khoa

học Trường Đại học Sư phạm - Đại học Đà Nẵng, số 25 (04)/2017,

tr 20-24

7 Nguyễn Văn Tổng (2018), “Người kể chuyện trong một số tiểu

thuyết có tính chất tự truyện ở đô thị miền Nam”, Tạp chí Khoa học

Đại học Huế, 6A/2018