từ đó về sau, trong các làn điệu dân ca thái mỗi dịp có liên hoan, đám cưới, hoặc mừng nhà mới đều có lời bùa của nàng Han để cầu may: nàng ỏ ma năng pheng/ nàng Ánh ma năng lọm/ nà[r]
Trang 1nànG Han – từ truyền tHuyết Đến Lễ Hội
truyền tHuyết Bi HùnG
ngày xưa, ở Mường Mít (thuộc huyện
than uyên) có hai vợ chồng sinh được
hai người con gái cô chị tên là ỏ (tức
nàng Han), cô em là Ánh Được sự dạy
bảo ân cần của bố mẹ, hai chị em ỏ và
Ánh luôn nói lời hay, làm việc tốt Lớn
lên, ỏ và Ánh không chỉ hát hay, cấy
giỏi, khéo léo thêu thùa, mà còn giỏi võ
nghệ nên được nhiều người ngợi khen,
tiếng vang khắp các bản làng gần xa
nhiều chàng trai muốn ngỏ lời tâm tình,
nhưng ỏ đã ưng lòng anh Hịa, còn Ánh
vẫn vô tư như cánh ban rừng
Bỗng đâu quân giặc kéo đến chiềng
Xa cướp bóc, phá phách bản mường
thấy quê hương gặp buổi lâm nguy, trai tráng làng trên bản dưới nô nức lên đường đánh giặc nàng ỏ liền xin phép cha mẹ lên đường Vì là phận gái nên nàng đã phải cải trang giả trai mới có thể cùng anh Hịa chỉ huy đoàn quân dẹp giặc Vốn đã biết tài năng chàng Hịa và nàng ỏ, quân lính liền suy tôn hai người làm thủ lĩnh dẫn quân đánh đuổi giặc từ Mường Lự - San thàng ra thèn Sin – Bản Mấu, cho đến Mường So (hay còn gọi tùng So) ngoài chiến trường, nàng ỏ
đã nhanh nhẹn mưu trí, không sợ gian nguy, xông pha đánh tan quân giặc cờ vàng
theo các cụ cao niên trong bản, vì quân
ta phải lên đường gấp, nàng ỏ đã ra lệnh lấy vỏ chăn để làm cờ và hết lời động viên quân sĩ quyết tâm diệt giặc Sau khi đánh đuổi giặc ra khỏi biên cương, nàng ỏ đi xuống mó nước cạnh làng Bát để tắm thì bị lộ thân phận là gái, rồi không biết kẻ nào đã phục bắn nàng trọng thương nằm gục bên mó nước Vị trí này trở thành di tích còn đến ngày nay Khi đó, có một tốp phụ
nữ chạy loạn, đi ngang chiềng On (Bản Lang) qua mó nước thì gặp ỏ bị nạn, họ liền đưa nàng về chiềng On chữa trị Do vết thương quá nặng, nàng qua đời mà không kịp trăn trối điều gì nên không ai
rõ lai lịch của nàng ra sao Lại có một
dị bản khác, cho rằng sau khi nàng Han chiến thắng quân giặc, về đến mó nước thì hoá
Lại nói, anh Hịa đi tìm ỏ mãi mà không thấy rồi đột ngột nhận được tin nàng đã chết, anh về nhà rầu rĩ bao ngày nhân dân ở đây đã đưa linh hồn nàng ỏ về trung tâm chiềng Xa, làm một cái nhà
nànG Han Là tên Một Liệt nữ Được cộnG ĐồnG nGười tHÁi ở
Xã MườnG SO (Huyện pHOnG tHổ, tỉnH Lai cHâu) tÔn VinH Vì
có cÔnG Dẹp Giặc, Giữ BìnH yên cHO Bản LànG từ Xa Xưa, cứ
ĐÚnG nGày rằM tHÁnG Hai (âM LịcH) HằnG năM, nGười Dân
MườnG SO Lại rộn rànG VàO Kỳ Lễ Hội tưởnG nHớ cÔnG ơn
Vị nữ cHủ tướnG Huyền tHOại này.
Văn Hóa - nGHệ tHuật
60 Bản tin Đại học Quốc gia Hà nội
Trang 2mồ theo kiểu nhà sàn người thái thu
nhỏ, cạnh mó nước Dân gian gọi nơi
đây là nặm bó nàng Han từ đây, nhân
dân Mường So lập đền thờ cúng đời này
truyền đời khác các ông then, bà then
cũng biết đến tên tuổi của nàng ỏ và
nàng Ánh từ đó về sau, trong các làn
điệu dân ca thái mỗi dịp có liên hoan,
đám cưới, hoặc mừng nhà mới đều có
lời bùa của nàng Han để cầu may: nàng
ỏ ma năng pheng/ nàng Ánh ma năng
lọm/ nàng ỏ au nang me/ nàng Ánh me
pa pói/ tặp xốc au nang me/ pha ché au
nàng Han
truyền thuyết là vậy, một khi được hình
tượng hóa bằng lễ hội thì truyền thuyết
ấy được hiện ra vô cùng đa dạng và sinh
động
Độc ĐÁO Lễ Hội
từ năm 2008, đồng bào thái ở Mường
So lại tưng bừng tham gia lễ hội nàng
Han vào rằm tháng Hai (âm lịch) hàng
năm, nhằm tưởng nhớ công ơn của vị
nữ thủ lĩnh đã lãnh đạo 16 xứ thái đánh
tan cuộc xâm lược của giặc phương Bắc
theo nhà văn Đỗ thị tấc, hiện là chủ
tịch Hội VHnt tỉnh Lai châu, người đã
góp phần quan trọng trong việc phục
dựng hội nàng Han, cho biết: “Không
thể phục dựng lễ hội chính xác 100%
các nghi thức cổ, vì khá phức tạp và thời
gian gián đoạn đã lâu Hội nàng Han lần
cuối cùng được tổ chức cách đây đã hơn
60 năm những bài cúng bằng chữ thái
cổ mà các vị thầy mo uy tín nhất thời kỳ
đó sử dụng hiện tại không còn nữa Đã
không có sự truyền miệng chính xác và
đầy đủ bởi chiến tranh và nghèo túng.”
tuy nhiên, bằng sự cố gắng của các nhà nghiên cứu và bà con địa phương, các nghi lễ được tái hiện, như rước nàng Han, ôn lại công lao của nàng, cầu xin nàng phù hộ độ trì cho khắp bản mường an thái, phong đăng hòa cốc
các nghi lễ này đã được các thầy mo thỉnh lên nàng bằng tiếng thái hiện đại
Vật phẩm dâng lên nàng Han gồm hoa trái của bản làng với một con trâu trắng được ngả thịt
Đông đảo nhân dân của 11 bản trong
xã Mường So như: tây an, Vằng pheo, Huổi én, nà củng, phiêng Đanh cùng tham gia các trò chơi dân gian như ném còn, đánh cầu, chơi má-lệ, đi cà kheo, kéo co… những trò chơi mang đậm tinh thần thượng võ như đẩy gậy, bắn nỏ, với
sự tham gia của cả trai và gái, không phân biệt tuổi tác, được tổ chức bên dòng suối Vằng pheo thơ mộng các tiết mục văn nghệ đặc trưng của người thái với những cô gái khăn piêu áo cỏm múa
xòe, múa quạt như những cánh hoa ban bung nở giữa ngày xuân Bên cạnh sắc màu thanh nhã từ những bộ trang phục của thiếu nữ thái, du khách cùng với bà con tham gia lễ hội còn được thưởng thức các món ăn đặc trưng của Mường
So như sâu đá, rau gai rừng, cà đắng, măng đắng, cơm lam
như vậy, Lễ hội nàng Han là sự hòa quyện giữa truyền thuyết và lễ hội thông qua những hoạt động của lễ hội, truyền thuyết trở nên sinh động và gần gũi đời sống còn lễ hội lấy truyền thuyết như một điểm tựa lịch sử tồn tại trong ý thức dân gian để duy trì qua nhiều thế
hệ trong lễ hội ở Mường So, phần lễ được tiến hành thiêng liêng và nghiêm cẩn, còn phần hội diễn ra rất sinh động
và đa dạng Đến với lễ hội, tham gia vào các trò chơi dân gian, mọi người đều cảm thấy thoải mái trong không khí hòa đồng, quên đi mọi lo toan thường nhật
Để rồi sau mỗi kỳ hội lễ, con người được tiếp thêm sức mạnh trong công việc làm
ăn và hẹn lại mùa xuân năm sau hội lại tiếp diễn
Về dự Lễ hội nàng Han, du khách mong sao chính quyền địa phương cùng với
bà con Mường So tiếp tục gìn giữ và phát huy vẻ đẹp của lễ hội độc đáo này, đồng thời sửa sang tôn tạo khu di tích đền thờ nàng Han xứng tầm một không gian tưởng niệm linh thiêng, không gian văn hóa có giá trị lâu đời của cộng đồng người thái ở phong thổ (Lai châu)
KHÚc HồnG
Văn Hóa - nGHệ tHuật
61
Số 244 - 2011