Tran day chùng tói thù phàn tfch sàu bon càc càch su dung càc tir phiém dinh trong càu bàc bò dupc gidi ban trong sàcb Giào trình tiéng Viet 3 do Khoa Viét Nam hpc (Dai hpc Khoa hpc Xà[r]
Trang 1MOT SODiéM CÀN CHÙ Y TRONG VIÉC GIÀNG DAY GAG GÀU BÀG BÒ
Th.S Bùi Thi Phuung Chi
Khoa Ngù vdn Nga Truùng DH KHXH&NV, DHQG Tp HCM
l Trong sich Giào trình tié'ng Viét 3 do khoa Viét Nam hpc va Tiéng
Viet cho Nguòi nude ngoài, trudng Dai hpc Khoa hpc Xà bòi va Nhàn vàn Dai hpc Quò'c già Tbànb phd Ho Chi Minh xuà't bàn, càc tàc già dua ra khà nhieu ciu trùc mang y nghla bàc bd dùng tu phiém dinh,
cbàng han nhu Tién bgc ddu ed dì kiém, Thdm gì md thdm; Ai ma biét Tuy nhién, viec giài thfch y ngbia va càch su dung trong giào
trình cdn khà so sài Vi vày, néu kbòng ed su giài thfch can kè eùa giào vién thì di din dén viec sinh vién su dung sai So di nhu vày vi nghla eùa càu khdng pbài là tdng nghla eùa càc thành to' trong càu Lói thudng gap là viéc su dung càc càu bàc bò nhu nhùng càu phù dinh
miéu tà (miéu tà tfnh àm, kieu nhu Anh Nam khóng cao) va thudng
dupc su dung khdng dùng ngù cành, khdng dùng ddi tupng Dói khi nhihig lói vó tình màc pbài eùa sinh vién gay nén càm giàc khó chiù,
co ve nhu bit lich su Viec phàn tfch dieu kien su dung, ddi tupng su dung, càc phuong tbùc tao nan bàm y bàc bó, nhùng barn y tu phfa ngudi ndi khi su dung càc tu phiém dinh này là nói dung chfnh eùa bài bào
2 Trudc hé't, cbùng ta cin làm rò bai khài niém phù dinh va bdc bó Nguyén Due Dan dà viét: *'Suphù dinh miiu td co the xiid't hiin trong bàt kì thdi diém ndo trong qud trình tu duy ve su vàt va mó'i quan hi giOa chùng Su bdc bò mot diéu A chi xdy ra khi truòc dò da
11
Trang 2co su khdng dinh ve A, khang dinh truc tiép, gidn tiép hay kliang dinh pili ngón ngd qua mot hdnh dgng cu chi ndo dò " '
Theo dinh nghla Uén, su khàc biét co bàn giiJa bành vi phù dinh
va hành vi bàc bò là ò chó bành vi bàc bò mot diéu A chi ed tha xày ra
néu ed tiln già dinh là dilu A dà dupc kbàng dinh truóc Su kbàng
djnh dò co thI dupc diln dat bang Idi, cùng ed tbi khóng cin nbàc din nhung dò là dieu m i tit cà mpi ngudi diu dà rd, dupc ngim hilu trong cdng dóng nhùng ngudi thuc hien bành vi bàc bò va ngudi nghe
Vày dilu kien tian quyét d i co thI thuc hien bành vi bàc bò là
pbài co tién già dinh ve mot diéu A
VI hình tbùc, càu bàc bò va càu miau tà ed thI trùng nbau, tuy nhién nhimg cùng ed nbimg càu chi ed thè dùng de bàc bò ma Ichòng thI dùng di miéu tà
(a) Chùng nò khóng ve thdm bd
(b) Thdm gì md thdm Dia ndo cùng bàn Idy ddu ra thdi gian
md ve thdm bd.^
^^"* Càu (a) là càu phù dinh hoàn toàn (di tra Idi cho càu boi: Chi
Hoa, anh Hitng, anh Tud'n co hay ve qui thdm bd khóng, bd?) nhimg
cùng là càu bàc bò lai già thiét cho là càc chàu bà hay vi thàm bà, con càu (b) chi ed thI là càu bàc bò ed kèm theo bàm y tràch cu càc chàu mlnh qua bàn rpn khóng co thdi gian dành cho bà
Trong qua trình giàng day tié'ng Viét cho nguòi nude ngoài, viéc phàn tfch bàm y eùa hành vi bàc bd là diéu bét ^ùc cin thiét Nlu
chùng ta chi giài thfch cum tu "Thdm gi md thdm" ed nghla "khóng
thdm" ihì dà xày ra trudng hpp nhu sau: mot sinh vian ke vi mot buoi
sàng eùa mình " Sdng nay em tilde day lue 6 già song nhung em dn gi
md dn (y muó'n nói: em khóng dn gi ed), sau dò di chg Ben Thành Già ed à dò khóng ré ddu " (già hàng hoà a chg Ben Thdnh khóng ai cho là ré nin khóng co tién già dinh là ré -> cdM su dung sai)
' L^gic va tié'ng Viét Nguyén Diic Dan NXB Giào due 1998 tr 381 ^ ,.,,
^ Ciao trình tié'ng Viét cho nguài nude ngoài 3 Nguyén Vàn Hu4 (Chù biin), NXB Giio
due Ir 108
28
Trang 3' Trong tiéng Viét, bành vi bàc bò dupc tao thành tu càc hành vi
chat vàn, tur choi, thanh minh De tao thành hành vi bàc bò, co the su dung eie tu phiém dinh nhu ai, gì, ddu, ndo, bao già,
Cin chù y ring nhihig tu nhu ai, ddu, gì co thI két hpp vói tu phù dinh khóng trong càu phù dinh, ma néu bò tur khóng thì phin cdn lai
boàc là càu boi boàc là càu sai (nhu trudng hpp càc càu a, b duói day)
Tu khóng là yéu td duy nhit tao ra y nghla phù dinh Tu khóng tic
dóng vào nhùng yéu td phiém dinh khién cho càu mang y nghla phù dinbtuyétddi^ Vfdu:
(e) Trdi mua liy lói Khóng ai mudn buóc chàn ra khói nhà (d) Trdi mua liy lòi Khóng ai muó'n làm gì
Ngupc lai, trong càu bàc bd néu chùng ta bd tu khóng thì phin
cdn lai sé trò thành mot càu vàn mang y nghla phù dinh Nhu vày, trong càu bàc bò càc tu phiém dinh co chùc nàng tao càu bàc bó."*
Vf du:
(e) "Diy" kl di, "day" chàng làm gì dàu ma sp! (Bóng hóng thù bay, Dién Nggc Phdch)
Cac loai càu bàc bò chù yéu ehi dùng trong khau ngiìr mang
nhilu sic thài bilu càm khàc nbau Mot hành vi bàc bò co thI dién dat bang nhilu càch khàc nbau Vf du:
(0 Anh nói vói nò vi tói à?
(fi ) Tói co nói vói nò dàu
(f2) Tói nói vói nò làm gì!
(f3) Tói nói vói nò khi nào/bao gid?
Trong càu (fi), ngudi nói bàc bò hoàn toàn hành dóng; trong càu (f2) va (f3), nguòi nói bàc bò muc dfcb eùa bành dóng va thdi gian xày
ra hành ddng thóng qua bành vi bòi va mot ngù diéu thfch hpp, nhimg muc dfcb cuòi cùng eùa nguòi ndi vàn là bàc bd già thiét cho ràng mình dà ndi vi ngudi kia Ddi vdi ngudi hpc tiéng Viét cài khd nhat vàn là bilu bàm y eùa ngudi ndi
' Logic va tieng Viét, Nguyén Due Dan NXB Giào due 1998, tr 396
* Logic va tié'ng Viét, Nguyén Diic Dan NXB Giào due 1998, tr 396
29
Trang 43 Sau day, chùng tdi sé phàn tfch càc phuong tbùc bac bò disoc dò càp
dén trong bó Giào trình tiéng Viét dùng cho sinh vien nuàc ngodi do
Khoa Viét Nam hpc, Trudng Dai hpc Khoa hoc xà hòi va Nhàn vàn
-DHQG TP Ho Cbf Minh bién soan
3.1 Làm sao (ma) dupc/hét/rò ? Két ciu này dùng trong càu hòi,
kèm tbeo y nghi ngd boàc phù dinh, ed nghla nhu "Tai sao (ma) ,
" V ì l è g ì m à " - V f d u :
Mai quen co mot tudn Idm sao md con biét rd tinh net eùa co ày?
Day là loai càu bàc bò khà nàng thuc bién hành dóng Trong càu
này phdn ddu dua ra suphi li eùa tién già dinh, hogc ngiiyin nhàn dàn
dén hành vi bàc bò khà nàng xày ra bành dòng Phin này ed thI là mdt
ngù hay mot ménh de Làm boàc ma ed thI dupc lupe bò, cum tu
"làm sao ma " co the dùng d dàu càu, giùa càu, thàm cbf ò cuoi càu
da nhin manh su phù dinh két qua Mot so vi du khàc:
(a) Làm sao ma dpc dupc tàm tu eùa ngudi con gài khd hilu này
, (Im Igng, NguyénTlìi)
(b) Sao anh khdng chju ngù? - Bung lép kep ngù nghé sao dupc!
{Khùc ca dàn bién, Chu Vàn Mdi) ,
(e) Rat dùng day, nhung khdng di tlm bd Làm sao ma biét dng
say ròi tat vào khóm nào ma ngù day (Bin mgi cugc dui,
Quynh Linh) ,
(d) Dàu ed Làm sao tói dàm khi di càc co (Nd sinh, Nguyén
Nhàt Ành) "^ 3.2 Ai (ma) : (Tach noi dùng d i bilu dat y phàn bàc lai dieu ma
ngudi khàc ndi/nghl
(a) Ai ma khdng biét = ai cùng biét; Ai md biét = khdng ai biét
Càch ndi này thudng dùng trong khau ngùf Tu md ed thI dupc
lupe bò Thf du: Ngày gi, ai nhà noi - Anh làu bau trong mieng {Bài
lìdt cium nhóng xanh, Ngó Thi Kim Cùc)
Dac dilm eùa ciu trùc này là chù thI trong càu dupc khài quat
bòa bang tu "ai", dùng de chat van diéu dupc néu ra d i bàc bò mot
càch tuyét ddi Nhu vf du trén ngudi ndi ed bàm y là "khdng ai co thI
nhó dupc thl tòi cùng khóng nhó dupc'*
Trang 5•Mot sd vi du khàc:
(b) Ai bào mình khóng bin Bin ngay cà nhà di tói cùng màc Mình co biét tói khó dém, khó ngày
(e) Ai bit mình khó ma mình khó (Thè là hai vp chóng cài nbau)
(Diéu vdn, Nam Cao)
(d) Ai dai gì dùng y ra diy (Chi Phèo, Nam Cao, tr 10)
(e) Ai làm gì ma anh pbài chét? Ddi nguòi chù ed phài con ngoé
dàu? (Chi Phèo, Nam Cao)
(f) Dung y gì, Ddng ndi di? - Ai biét, Dóng chi doàn thói (Bà vai nghiing nàng, Nguyén Nhàt Anh)
(g) Càu ddi eùa cu con ai ma hach nói chù nào (càc cu Tu ndi
chuyén vdi nbau) (Huang cuoi, Nguyén Tuàn)
Hành vi bàc bd dupc bilu thi mdt càch gian tiép thóng qua hành
vi hòi ngupc lai cho thiy tfnh phi li eùa dilu dupc néu trudc do ed kèm theo sic thài tràch móc (e), bay bue bòi (a, b, e) Ciu trùc này thudng dupc su dung giùa ban bè bay ngudi Idn tuoi boi vàn lai ngudi nbò tuoi
bon Vi thè néu sii dung khi nói vài ngUài làn tuoi thuàng co ve hón Ido, bàt lich su, khóng phù hgp vài vdn hoà Viet Nam
3.3 Ma: dùng di bilu thi dilu sàp néu ra trai vdi le thudng nhàm muc dfcb bàc bò, phàn bac Vf du:
Ao này md co che
Ngudi nói ed bàm y "ed che thì thàt là la vi ào này ai cùng thfch"
Càc càu tuong tu: Bài tàp này md khó/ Phim này ma hay/ Luang the này ma nói là khd
Trong ciu trùc này, tu ma tuong duong vói tu khóng de bilu thi
y kié'n ngupc lai eùa nguòi ndi ddi vdi dilu dupc néu ra sau tu ma:
"Lucmg thè này ma nói là khd" co nghla "Anh nói luang khd nhung tói chàng nghilà khd"
Tu ma ed thl dùng truóc mot tu hay mot ngù va co the bién càu
tudng thuàt thành càu bàc bd: Bài tàp này md khó -> Bài tàp này khó; Phim này ma hay -> Phim này hay Vf du:
Tói ma làm triét If ir? (Vgnhà tha kéchuyen, Trung Trung Dinh)
31
Trang 63 Sau day, chùng tói sé phàn tfch càc phuong tbùc bac bò d\XOc de càp
dén Uong bó Giào trình tiéng Viet dùng cho sinh viin nUàc ngoài do
Khoa Viét Nam hpc, Trudng Dai hpc Khoa hpc xà hdi va Nhàn vàn
-DHQG TP Ho Crhf Minh bién soan
3.L Làm sao (ma) dupc/hét/rò ? Két ciu này dùng Uong càu bòi,
kèm theo y nghi ngò boàc phù dinh, ed nghla nhu "Tai sao (ma) ,
" V ì l è g ì m à " Vfdu:
Mài quen co mot tudn làm sao ma con biét rd tinh net eùa ed dy?
Day là loai càu bàc bò khà nàng thuc hién bành dóng Trong càu
này phdn ddu dua ra suphi li eùa tién già dinh, hogc ngiiyin nhàn dàn
dén hành vi bàc bò khà nàng xày ra hành dòng Phin này co the là mot
ngù hay mot ménh de Làm boàc ma co thl dupc lupe bò, cum tir
"làm sao ma " co thl dùng ó dàu càu, giùa càu, thàm cbf ò cuòi càu
di nhin manh su phù dinh két qua Mot so vi du khàc:
(a) Làm sao ma dpc dupc tam tu eùa nguòi con gài khd hilu này
(Im Igng, Nguyén Thi) ^
(b) Sao anh khóng chju ngù? - Bung lép kep, ngù nghé sao dupc!
(Khùc ca dàn bién, Chu Vàn Mdi)
(e) Rat dùng day, nhung khdng di tlm bd Làm sao ma biét dng
say rdi tat vào khdm nào ma ngù day (Bin mgi cugc ddi,
Quynh Linh)
(d) Dàu ed Làm sao tdi dàm khi de càc ed (Nù sinh, Nguyén
Nhàt Ành) * 3.2 Ai (ma) : Càch ndi dùng d i bilu dat y phàn bàc lai dilu ma
ngudi khàc ndi/nghi
(a) Ai ma khdng biét - ai cùng biét; Ai ma biét = khdng ai biét
Càch ndi này thudng dùng trong khau ngùr Tu ma ed thl dupc
lupe bò Thf du: Ngày gi, ai nhà noi - Anh làu bau trong mieng (Bài
hàt cium nhóng xanh, Ngò Thi Kim Cùc) ,
Dac dilm eùa càu trùc này là chù thl trong càu dupc khài quàl
bòa bang tu "ai", dùng d i chat vàn dieu dupc néu ra d i bàc bò mot
càch tuyét ddi Nhu vf du trén ngudi ndi co bàm y là "khdng ai ed thl
nhd duoc ibi tòi cùng khóng nhd duoc"
Trang 7•Mot sd VI du khàc:
(b) Ai bào mình khóng bin Bin ngay cà nhà di tói cùng màc Mmh ed biét tói khó dém, khó ngày
(e) Ai bit mình khó ma mình khó (Thè là hai vp chóng cài nbau)
(Diéu vdn, Nam Cao)
(d) Ai dai gì dùng y ra diy (Chi Phèo, Nam Cao, tr 10)
(e) Ai làm gì ma anh phài chét? Ddi ngudi chù ed phài con ngoé
dàu? (Chi Phèo, Nam Cao)
(f) Dung y gì, Dóng ndi di? - Ai biét, Ddng chi doàn thói (Bàvai nghiing nang, Nguyén Nhàt Anh)
(g) Càu ddi eùa cu cdn ai ma hach nói chù nào (càc cu Tu ndi
chuyén vói nbau) (Huang cadi, Nguyén Tuàn)
Hành vi bàc bò dupc bilu thi mot càch giàn tiép thóng qua hành
vi hòi ngupc lai cho thiy tfnh phi If eùa dieu dupc néu truóc dò co kèm theo sic thii tràch móc (e), hay bue bòi (a, b, e) Ciu trùc này thudng dupc su dung giùa ban bè hay ngudi lón tuoi hòi vàn lai ngudi nhd tuoi
bon Vi thè néu su dung khi ndi vài ngUài làn tuoi thuàng co ve hón Ido, bàt lich su, khóng phù hgp vài vdn hoà Viet Nam,
3.3 Ma: dùng di bilu thi dilu sàp néu ra trai vdi le thudng nhàm muc dfcb bàc bd, phàn bàc Vf du:
Ao này md co chi
Ngudi nói co bàm y "ed che thì thàt là la vi ào này ai cùng thfch"
(Tic càu tuong tu: Bài tàp này md khó/ Phim này md hay/ Luang the này md nói là khd
Trong ciu trùc này, tu ma tuong duong vói tu khóng de bilu thi
y kien ngupc lai eùa ngudi ndi ddi vói dieu dupc néu ra sau tu ma:
"Luang thi'này md nói là khd" co nghla "Anh nói luang khd nhimg tói chàng nghi là khd"
Tu ma co thl dùng truóc mot tu hay mot ngù va co thl bién càu
tudng thuàt thành càu bàc bò: Bài tàp này ma khó -^ Bài tàp này khó; Phim này ma hay -> Phim này hay Vf du:
Tói ma làm triét If u? (Vgnhà tha ké chuyen, Trung T r u n ^ i n h )
Trang 83.4 gì : co thl dùng sau danb tu, dòng tu bay tfnh tu d i bac bo
yéu té dupc néu uuóc nò, tuong duong vói tu phù dinh
khdng Ó day thiéu gi ngUài tdi khdng > Ò day khóng thieu gi ngUài tài
Theo cbùng tói, day là dang bàc bò tuyét ddi dà dupc tinh lupe tu
khdng: - Ò day khóng thiéu gi nguòi tài ^ Ò ddy thiéu gi nguòi tài,
Vfdu:
(a) Nhà lào Sinh bàn quan chù thù trudng thù phd gì!
(b) Ngù này khóng me min vi tiln tài danb vpng thì cùng Ipi dung d i kiém chàc chù yéu duong gì!
(e) Ò day chà ai biét anh là ai cà Con néu anh mudn giao luu gap gd tbl thiéu gì chó
(d) Ngudi ta viét nhàm, ròi tòi cùng ed the nhd nhàm, thiéu gì li
do Tói day cdn kbai sinh muón bàn mot nàm kia!
(e) Thói di, tói la gì càc òng! Dà "chién diu" lai con tiéc "dan"? ,; (0 Càu bào bpn td bao nhiéu nàm di "oànb nhau", toàn là dan
,,;,' , bom, màu lùa, ai biét gì dén "cày", dén "chi" (Yeu muón,
Quang Khành)
3.5 làm gì/chi?: két ciu dùng ò cuòi càu, bilu thi y "khòng cin thiét" phài làm dilu vùa dupc nói Day là càu bàc bò muc dich eùa hành dóng, chit vin vi muc dfcb eùa hành dòng nhàm khuyén bào bay
che tràch ' ' ^
Vi du:
' - ' Chàu dén thàm bà là quy rèi, mua qua làm chi, (GT tiéng Viet 3)
Bà cu hàng xóm biét ngudi thanh nién cdn di hoc khdng ed nhilu tiln nén khuyén khdng càn mua Nhung day cùng thudng là càch nói lich su eùa ngudi Viét Nam thay cho viéc ndi Idi càm on
Mot sd vfdu khàc: ' - ^
(a) Mua (cà vat) làm gì tón tién Biét màc ào nào vài nd, ma thàt
vào djp nào - Gipng anh dam.dàn (Bài hàt chim nhóng xanh,
Ngò Thi Kim Cùc)
(b) Tréu cpt nhau làm gì, oi hón thiéng nhùng chù éch? (Khùc
nhgc dòng qui, Vàn Limg)
Trang 9*(c) Da mang chù nghìa làm gì? (Nguyén Huy Thiép)
(d) Co dùng ed móm loa mép giài làm gì (Yeu mudn, Quang
Khành)
(e) Tòi là tbàng Ifnh, vàng vpt ma làm gì? Co cim liy làm cho
tói bua com gap gd vdi làng xdm (Yiu mudn, Quang Khành)
(f) Ai mong sùng ngàn, sùng dai di ma chinh chién sudt làm gì?
(Yiu mudn, Quang Khành)
Trong vf du (a), ngudi nói bilu thi su khóng càn thiét co bàm y
tràch màc viéc mua cà vgt mot hdnh ddng Idng phi Trong vf du (b, e,
d) nguòi ndi bàc bò muc dfch eùa hành dóng ed hàm y khiiyin bào
"khdng nin", cdn vf du (e, 0 ngudi ndi chi don thuàn bàc bò su can
thiét Thudng néu chù thl trong càu chfnh là ngudi ndi thì hàm y chi là
su bàc bd, cdn chù tbl là ngdi thù hai thì ngudi ndi thudng ed hàm y
tràch móc hay khuyén can
3.6 dàu (có/phài) ; co dàu: két ciu dùng truóc dóng tu nhin
manh su bàc bò chfnh bành dòng
- Tién bgc ddu ed di kiém (me nói vói con co nghla: Tiln bac
khóng de kiém nhu con tudng)
- Ba me ddu cà thiéu tién
Cum tu dàu co co thl thay thè bang co dàu
- Ba me co thiéu tién ddu
Tói co dàm ludi ddu? Thè ma làm lue bà ay cùng cdn ndi mdc
hpng (Diéu vdn, Nam Cao)
Trong ciu trùc dàu co tu co co thl dupc lupe bó:
- Anh iy ddu ed mudn vày -> Anh iy dàu mudn vày ^*'' "•'^
Két ciu này ed thl dupc nhin manh khi di kèm vói càc tu phiém
dinh ai, gì, ddu sao, de tao y nghla bàc bò tuyét ddi
- Tói co nói gi dàu
• Tói co gap ai ddu ^^
- Tói co bi gi dàu
1
- Tói co di ddu ddu
33
Trang 10\
Khi vi tri eùa dàu dùng phfa truóc thì duòng nhu su bàc bo dupc
nhin manh bon
Vfdu:
(a) Chi dàu ed ngd chién Uanh dà cuóp di vlnh vién eùa anh cài
khà nàng va hanb phùc làm cha eùa nhùng dùa con bình
thudng -> Chi dàu ngd chién tranh dà cudp di vTnh vién
(Anh khóng ed Idi, My Lan)
(b) Em yéu ma anh dàu co hay (Doàn Thach Biln)
[ (e) Nd dàu phài con eùa càu! (Anh khdng ed Idi, My Lan)
(d) bàn cùng chi tàm pho tàm phào dàu co hay bàn iy tbl ma
^ i - thành vp thành chóng (Vgnhgt, Kim Làn)
(e) Thiét ra tao dàu co ham ào mdi, nhung ket phài di day di do
vói ba ma thành ra phài may (Bài toàn do cuoi nàm, Khué
Viat Trudng)
( 0 Co ngd dàu càu chi ndi anh bò eùa bò nhà, bò vp bò con mài vui tàn dàu xa, lai là dilm bào trudc gid phùt càch biet bdm
nay! (Phùc thàn nùi Cluìa, Le Vàn Ba)
(g) Chuyan do dàu co khd gì! (Ndsinh, Nguyén Nhàt Anh)
Su bàc bò ddi khi cdn mang sàc thài nhu mdt Idi thanh mình,
giài thìch Vfdu:
Nhung tói, tòi co gieo gi dàu ma sao ddi tòi gàt toàn ed dai Chàng le, mdt phùt xiéu Idng ma lai khdn khó dén thè này sao? (Hàu
Thiin Duàììg, Nguyén Thi Thu Hué)
Anh két mó den co nào trudng này? - Dàu eó! - Anh dàp gipng
bòi rdi (Nil sinh, Nguyén Nhàt Ành)
3.7 Sao lai ? '"•'•'' ^•' ^
Sao C lai V -> sao lai V?
Sao C lai khóng V? -> Sao lai khóng V?
Cau trùc này dùng de bàc bò nguyén nhàn eùa hành dóng Day
là mot càu hòi mang tinh chat vin, tu lai cho ta thiy dieu néu phfa sau
là dieu trai vói le thudng, vó If, chi nhùng hién tupng nguge Ciu trùc