Sii nhàn thùe ve vi tri va vai trò cùa nghién eùu xà bòi hpe ddi vói nhùng td ebùe va ed quan này co thè con rat kbàc nbau song mpi ngUdi déu ed mot nhàn djnh chung là de nhàn thùe, p[r]
Trang 1MOT SO VÀN DE LY THUYET TRONO
NGHIÉN CÙXJ X À H Ò I HOC HIÉN NAY
NCVC NGUYÈN DlTC TRUYEN
ViénX.à hói hoc
I MOT VÀI NET VE TÌNH HÌNH NGHIÉN ClTU XÀ HÒI HOC HIÈN NAY
Ngành xà bòi hpe ò nUóc ta cho dù mài hinh thànb kboàng trèn hai chue nàm va chinh thùe dUde giàng day d dai hpe vào kboàng trèn chue nàm, nhung nbUng cdng trình nghién eùu xà bòi hpe dà tàng rat nhanh chdng va thu bùt dupe sU ebù y cùa nhiéu ed quan, td ebùe va dòng dào nhùng ngudi nghién eùu trong xà bòi Sii nhàn thùe ve vi tri va vai trò cùa nghién eùu xà bòi hpe ddi vói nhùng td ebùe va ed quan này co thè con rat kbàc nbau song mpi ngUdi déu ed mot
nhàn djnh chung là de nhàn thùe, phàn tich va du bào nhùng
vàn de kinh té' xà bòi cùa toàn xà bòi bay cùa ngành minh, viéc su dung càc tri thùe va phudng phàp nghién eùu xà bòi hpe là rat càn thiét Ngay cà vói càc dii àn bay ebUdng trinh tài trp kinh tè-xà bòi qude té' d Viét Nam, viéc buy dòng càc
ed quan nghién eùu xà bòi hpe, càc nhà xà bòi hpe bay nhàn ebùng hpe tham già xày diing, dàu tbàu bay giàm sàt còng
Trang 2viéc diéu tra nghién eùu cùng dUpe eoi là quy che' phd bié'n, cho dù dòi khi chi ed tình hình thùe
Tuy nhièn, su phàt trièn hién nay cùa xà bòi hpe, mòi ehi dàp ùng phàn nào ve so' lupng càn bò nghién eùu ma chUa thiie sii dàp ùng dUde nhu càu ve trình dò phàt trièn khoa hpe nhu xà bòi mong ddi Nhùng cdng trình nghién eùu tuy dà
khà dò so, phong phù va da dang nhUng chat lUpng nghién
eùu chù yé'u vàn con dùng lai ò còng viéc diéu tra, khào sàt, phàn tich thò'ng kè va dua ra nhàn djnh Càc quy trình nghién eùu dà dUde giàng day khà ky càng trong càc trudng dai hpe, nhUng nd chUa trò thành thói quen tri thùe dól vói sinh vièn cùng nhU càn bò dà nhiéu nàm nghién eùu xà bòi hpe Càc quy trình nghién eùu gàn vói nhùng dòi bòi cùa nguyèn tàc khoa hpe luàn, cùa pbùdng phàp luàn, tbuòng chi dupe chù y trong càc luàn vàn tòt nghiép dai hpe, cao hpe bay tién sì nhUng chUa pbài là noi dung chinh de dành già chat lUdng cùa càc luàn vàn này Day là dièm yé'u de dUde chàm
chude nhàt doi vói sinh vièn va nhùng nguòi bào ve luàn vàn
càc cà'p ò nUóe ta
Vi thè, trèn bình dién càc nghién eùu xà bòi hién nay, ngoài mot so' it còng trình nghién eùu co tinh khoa hpe chat che, nghièm tue va luòn tuàn thù càc dòi hòi ve ly luàn, phUdng phàp va ky t h u à t diéu tra nghién eùu, ed mot so' kbòng nhò càc nghién eùu dà khòng chù y dé'n tinh dàc t h ù cùa càch tiép càn xà bòi hpe, thài do khoa hpe va tinh nghièm tue trong viéc thiic hién quy trình nghién eùu cùa nd Diéu này là de biéu bòi vi nhùng dòi hòi ve chat lUdng nghién eùu
xà boi hpe hién nay là chUa cao va chUa thò'ng nhàt Co nhiéu nghién eùu khòng càn dén càc thao tàc ly luàn va phUdng phàp luàn, hoàc néu cà trình bay cùng ehi co tinh hình thùe
Trang 3va thù tue chù khòng pbài là trình bay còng cu tu duy va còng
cu nghién eùu trong còng trình cùa minh De co thè trình bay
vàn de rò hdn, ebùng ta eó thè diia theo tràt tu càc thao tàc
khoa hpe luàn de tìm bièu nhùng vàn de cùa càc nghién eùu
xà bòi hpe hién nay
II XÀY DI/NG DÓl TLTONG NGHIÉN CÙXJ
Co khòng it ngUòi cho ràng he cu chpn mot vàn de nghién eùu cà tinh xà bòi thi nghién eùu dò, tu nò dà là nghién eùu
xà bòi hpe Vi thè' bàt cu vàn de xà boi nào cùng dUpe coi là vàn de xà bòi hpe, va ngUdi nghién eùu kbdng càn tu duy de xày diing dól tUdng nghién eùu cho minh Trong thilc té' càc nghién eùu theo quan niém này khòng thè vUpt ra ngoài viéc
mò tà lai tàm quan trpng, y nghìa vàn de bay liét kè nhùng tbòng tin ve vàn de dang nghién eùu Nhiéu khi thao tàc khoa hpe ehi ed nghìa là sàp xép tu liéu tbòng tin mot càch eó
tràt tu bay theo mot he thòng nào dò ebù khòng pbài là trình
bay va phàn tich nhùng lièn he giùa càc sU kién xà bòi vói
nbau theo mot he vàn de ed tinh ly thuyé't dà dilóc xày diing
ngay tu dàu Càc nghién eùu này thudng mang tinh mò tà d chò ebùng khòng phàn tich càc sU kién ma chi eó gang dUa ra mot sd' tbòng tin, qua quan sàt, pbòng vàn bay thò'ng kè ve
mot tình hinh nào dò NgUdi ta cho ràng bàn thàn càc thòng
tin này, thòng qua phUdng phàp pbòng vàn bang bang hòi bay phòng vàn sàu sé quyèt djnh tinh chat va nói dung cùa càc còng trình nghién eùu xà bòi hpe Càc kè't qua nghién eùu tbuòng là nhUng bang bièu thò'ng kè va nhùng bình luàn rùt
ra tu dd Chàng han khi nghién eùu sue khoè sinh san cùa mot nbdm sàc toc mién nùi, ed dja chi va tbòi dièm nghién eùu cu thè, nhUng ngUdi nghién eùu kbòng he chi ra vàn de y
Trang 4té'-xà bòi eó tình dàc thù ò nbdm xà bòi này là gì, ma chi eoi
nò nhu mot bièu hién cùa tình hình chung cùa toàn bò khu vile mién nùi Hp chi muò'n dùng lai ò nhàn djnh là mién nùi con nhiéu khó khan, dàn tri d day con tbàp, Dàng va Nhà
nude càn chù y nhiéu hdn dòi vói ho Trong khi dò mòi nhòm
sàc toc mién nùi ò nUòe ta, cho dù kbd khan dé'n dàu cùng déu
ed nhùng ebuyèn djeh ve kinh tè' xà bòi, ve vàn boa giào due
va nhàn thùe Diéu càn bàn là nhùng càch thùe va ed che' cùa sii thay ddi cùa hp, cho dù con han che, dà cho ebùng ta nhùng nhàn thùe xà bòi nào Qua trình bié'n ddi bàt dàu t u dàu, nhàn to' nào, nhòm xà bòi nào va quan he xà bòi nào eó tinh quyèt djnh
Viéc khòng xày dùng ddi tupng nghién eùu xà bòi hpe cùa ngUÒi nghién eùu cùng eó nghìa là di theo sii dàn dàt kinh nghièm chù quan, eó tinh cà nhàn bay xà boi, bay quan dièm nghién eùu thuóe càc ebuyèn ngành kbàc nhu triè't hpe, tàm
ly hpe bay kinh té hpe Diéu de thày nhàt là khi nghién eùu càc vàn de kinh té, nhU khà nàng phàt trièn kinh té' cùa càc
hp nòng dàn hién nay, ngUÒi ta nghi ngay dén hpe vàn, tién vò'n va so lao dòng trong già dình ma rat it chù y dé'n nguòn góc xà bòi, quan he xà bòi va mò hình vàn boa cùa càc nhòm dUde nghién eùu Khi gap truòng hdp màu t h u à n giùa trình
dò vàn boa va khà nàng kinh té, ngUÒi ta eoi dd là trUdng hpp
cà biét Hp kbòng thày ràng tri thùe phd thòng dUde giàng day ò nhà trUdng cho mpi dói tUpng khòng thè tu nò hién
t h à n h tri thùe kinh té ma chung con pbài dupc két hdp vài nhay càm xà bòi, kinh nghièm san xuàt, kinh doanh va quan
ly cùa cà nhàn hay mot nhóm xà bòi nhàt djnh Cùng vay, khi
nghién eùu vàn de mai dàm, ed ngùdi cho dò chù yéu là do
tàm ly barn àn ehdi va ludi bié'ng tao ra, xuàt phàt t u kinh
nghièm nhàn cit vi bàt thièn ma khòng thày ràng nò ehi phàt
Trang 5trièn trong nhùng diéu kién va boàn cànb kinh té xà bòi nhàt djnh Con trong càc nghién eùu tòn giào, ngUòi ta hay gàn sU
me tin cho nhùng nhóm xà bòi eó trinh dò hpe vàn thà'p, ò nhùng ndi xa càc trung tàm dò thj ma kbòng thày càc trung tàm dò thj, ddi song tòn giào boat dòng phong phù hdn nhiéu càc vùng nòng thòn kè cà càc boat dóng eó thè dUpe coi là me tin Khi dà thUa nhàn càc hién tUpng tòn giào là càc sinh boat vàn boa, ngUdi ta thudng ehi coi dd là sU giài toà tàm linh con ngUdi ma kbdng thày ed nhùng tin ngUdng rat sd khai vàn dang tòn tai Diéu muòn nói d day là kinh nghièm chù quan cùa ngUdi nghién eùu hay càc nbdm xà bòi luòn eó thè chi phdi quan niém cùa bàn thàn ngUÒi nghién eùu Chùng là san pbàm cùa tu duy thòng tbUòng, kbdng pbài cùa tU duy khoa hpe nén de càn trd su hinh thành va phàt trién cùa tU duy khoa hpe Trong khoa hpe tu nhièn, diéu này khòng xày ra vi
sU khàc biét giùa phòng thi nghièm va ddi song bang ngày luòn dupc kbàng djnh dUt khoàt, nhUng trong khoa hpe xà bòi ndi chung va xà bòi hpe nói rièng, ranh giói giùa tu duy khoa hpe va tu duy thòng thudng rat khà xàe djnh Durkheim, ngUÒi eó còng xàe djnh nbUng nguyèn ly khoa hpe ed bàn cùa
xà bòi hpe càn pbài thUdng xuyén dàu tranh chdng lai nhUng ành hudng cùa tU duy tién kbài niém, gàn lién vdi tri thùe thòng tbuòng bay vói cài gpi là xà bòi hpe tu phàt
Diéu quan trpng là tu duy thòng thudng cùa cà nhàn hay
xà bòi khòng bao giò dat tdi tri thùe khoa hpe vói tu càch là tòng thè eó két càc tri tbUe ve càc pham trù sU kién, hién tupng hay ddi tUdng, tuàn thed nhùng quy luàt nhàn thùe va dupc kièm djnh bang càc pbUdng phàp thUc nghièm Trai vài
y tudng chù quan cho ràng nghién eùu càc vàn de xà bòi tue
là nghién eùu xà bòi hpe, càc nhà khoa hpe luàn cùa the ky XIX dà cho ràng chinh quan dièm ly thuyét tao ra dòi tUdng
Trang 6nghién eùu (Windenband va Rikert) Sau dd, chinh M Weber
va Ferdinant de Saussure cùng dà kbàng djnh quan dièm này viéc xù ly ly thuyé't xà bòi hpe ngay t u khi xàe djnh dÓi tUdng nghién eùu mói cho phép ngUÒi nghién eùu ùng dung va kièm soàt t h à n b còng càc ly thuyé't, phUdng phàp va ky t h u à t nghién eùu cùa minh
Khài niém xày dùng dòi tupng co nghìa là xà bòi hpe khòng he eó san dòi tUdng cùa minh, nò phài tu tao ra cho nò
thóng qua nhùng thù phàp va quy tàc xày diing doi tUpng cùa rièng nò Thao tàc xày diing doi tUpng nghién eùu là su dung
ly thuyé't nhU mot tàp hpp nhùng càu hòi ly thuyét dàt ra cho
su kién hay hién tUpng càn nghién eùu Càc càu hòi này cho phép hình t h à n h nhùng già thuyét (già djnh ly thuyét) hudng
dàn càc boat dòng thiie nghièm va kièm chùng sau dò Viéc
xày dUng này do dd mang tinh chat thudng xuyén chù kbdng phài mpt làn là xong va phài do mèi nhà xà bòi hpe tu xàe djnh cho minh Bòi vi ly thuyét thuòng nài ve nhùng quan he phd bié'n con de tài nghién eùu hay nhùng hién tUdng xà bòi
cu thè do ngUdi nghién eùu tu xàe djnh thUÒng eó tinh dàc thù Ly thuyé't, trong bude t h ù nhàt này, chinh là còng cu de xày diing dòi tUdng nghién eùu Nò chinh là nhùng quy tàc tu duy, dóng vai trò quan trpng nhU vai trò cùa logie trong toàn hpe Nò là sii dòi thoai giùa ly thuyé't va kinh nghièm, nhUng
ly thuyé't hay nguyèn ly bao già cùng eó vai trò chù dao Cài
ky t h u à t xày dùng doi tùdng chinh là thay thè' càc tién khài niém ve hién tùdng nghién eùu bang càc khài niém dùdc rùt
t u mot he thóng ly thuyét nhàt djnh Vi n h ù t u duy ve sii phàt trién kinh té d mot vùng nào dò kbòng thè chi diia vào càc khài niém thóng tbuòng nhU sii càn cu hay sàng tao cùa con ngùdi hay su giàu eó ve tiém nàng thièn nhièn hay xà hòi,
nò phài dùdc quy chié'u vào càc pham trù hay khài niém khoa
Trang 7hpe nhu liic lupng san xuàt, quan he san xuàt hay tò ebùe kinh te cùa hpe thuyé't Màc xit v.v Su tu ehóì ly thuyét d day khòng eó nghìa là khòng càn eó ly thuyé't ma chinh là su chàp nhàn de cho ly thuyét cùa tu duy thdng thUÒng dàn dàt viéc xàe djnh dòi tUdng va qua trình nghién eùu
III DITA RA CÀC GIÀ DINH LY THUYET HAY GIÀ THUYÉT
Trong mot so luàn vàn hay còng trình nghién eùu xà bòi hpe hién nay viéc néu già thuyét chi ddn thuàn là nhùng càu bòi thuàn tuy kinh nghièm ma kbdng xuàt phàt tu mpt he vàn de ly thuyét cùa giai doan xày dUng ddi tUpng dàt ra Cd ngUÒi thay thè nò bang viéc dUa ra mot sd dò già djnh ve tràt
tu va dòng tàc qua lai giùa càc dù kién hay nhàn tò' xà bòi Nhùng già thuyét này chi nbàm gidi thiéu càc thao tàc mò tà cùa ngUdi nghién cUu vi nhU ed sd vàt chat nghéo nàn dàn tdi
su xuòng càp cùa bànb vi chàm sde sue khoè, hpe vàn cao thi chù y chàm sde sue khoè nhiéu hdn, hay kinh té thj trUdng tao ra sU càng tbàng tinh thàn, do dd dàn dén tàng cUdng càc nghi le tòn giào nhu là sU giài pbòng nói tàm con ngUdi Cài
sd do quan he cùa càc hién so này le ra pbài dupc néu d phàn
nói dung phàn tich nbàm dién giài ky thuàt nhùng thao tàc ly thuyét dupc néu ra trong càc già thuyét Do khòng eó nhUng già thuyét buóng dàn, nén thay vi di tìm nhUng phàt hién khoa hpe, ngUÒi ta bang long vói viéc làm giàu càc ngàn bang
dù liéu Cd nhiéu còng trinh nghién eùu chi nbàm dUa ra nhùng con sd càp nhàt nhàt, chinh xàe nhàt ve su phàn boa giàu nghéo hién nay, cho dù diéu này khòng thè thiie hién
dupc va cùng kbdng càn thiét Vàn de là xu hudng cùa sii
phàn boa này dang hién dòi ra sao nhùng nguyèn nhàn, ed
Trang 8che' nào dang ehi phòi qua trình dd? Chù khòng phài so' liéu nào mài hdn hay chinh xàe hdn Nhiéu khi càc so' liéu néu ra
vàn de càn nghién eùu tiép thi ngUÒi ta lai dùng lai vi kbdng
co djnh hudng ly thuyé't Viéc dUa ra càc già thuyé't tue là cài càch ngUòi nghién eùu dùng ly thuyé't de boi hién thUe va bude hién thUc tra Idi cho nhùng càu hòi cùa minh Bòi vi nài nhu nhà toàn hpe Poincaré, hién thiie khòng nói diéu gì, nd chi ndi khi ngUÒi ta hòi nò Càc dù kién nghién eùu ehi ed già tri khoa hpe khi nò là san pbàm cùa nhùng già thuyét nhàt djnh Càc bang hòi, vói tu càch là san pbàm cùa nhùng he thò'ng ly thuyét nhàt djnh dUpe àp dung cho mot dòi tupng nghién eùu cu thè nén khòng thè dUpe su dung cho càc cupe nghién eùu khàc Tuy nhièn, trong thiic té, vàn co nhiéu ngUòi cho ràng nghién eùu xà bòi hpe tue là dùng mot bang
hòi nào dò de thu tbàp so' liéu ròi viét bào cào ma khòng càn
biét nò dupc xày diing ra sao va cho muc dich nghién eùu nào Tà't nhièn là cùng ed nhùng bang hòi chi dUa trèn kinh nghièm ma khòng càn bàt eù he thò'ng ly thuyét nào Két qua nghién eùu cùa nò cùng ehi eó thè dupc coi nhU mot cupe thàm dò du luàn va khòng thè giùp tìm ra hay kièm djnh nhùng logie xà bòi
IV SU' DUNG LY THUYET VÓI TU CÀCH LÀ LY THUYET
VE DÓI TU'ONG
Càc ly thuyét ve dòi tUdng vói tu càch là ly thuyét ve he thò'ng xà bòi dUpe coi là ly thuyé't bp phàn Chùng su dung nhùng nguyèn ly cùa ly thuyét nhàn thùe xà bòi hoc (siéu ly thuyét) nbàm td ebùe mot càch eó he thò'ng, tòng thè càc quan
he xà bòi va càc nguyèn ly giài thich cho nhùng quan he dò
Càc ly thuyét ve ddi tupng cùng phong phù, da dang nhU bàn
Trang 9thàn dòi tupng cùa chùng NgUdi ta ed thè chpn càc ly thuyét
d tàm vi mò, trung mò hay vi mò, tuy thed quy mò cùa dòi tupng nghién eùu Sii lua chpn ly thuyé't sé cho phép chùng ta
tò ebùe càc quan he xà bòi va nhùng nguyèn ly giai thich eua chùng theo mot mò hình ly thuyét nhàt djnh
Tuy nhièn, viéc su dung càc ly thuyé't ve dòi tUpng trong càc nghién eùu xà bòi hpe hién nay bau nhU vàn con mang tinh bình thUe ma ebua eó mot bièu qua thiét thUc Càc nghién eùu ly thuyét bau nhU khòng bàn gì dén viéc ùng dung ra sao ly thuyét trong nghién eùu xà bòi hpe nói chung
va trong nghién eùu tbUe nghièm nói rièng Con trong càc nghién cUu thilc nghièm thi ly thuyét dUdng nhu chi dUpe eoi
là phàn bd sung cho càc thao tàc tbUe nghièm dò Dòi khi
ngUdi ta chi liét kè mpi ly thuyét eó lièn quan it nhiéu dén dòi tupng nghién cUu cùa minh de nói ràng hp khòng bò qua bàt
eù ly thuyét nào NhUng khi vào phàn thao tàc ly thuyét, hp chi nói ve càc dU kién, ehi bào bay càc bièn so'
Dòi khi ngUÒi ta nhin nhàn ly thuyét nhU mot còng cu phò bièn cho mpi khoa hpe nén kbòng càn thiét nò thuòc khoa hpe
tu nhièn hay xà bòi Vi nhU de nói ve bànb vi chàm sóe sue khoè ò mot xà, ngUÒi ta cho ràng càn eó quan diém he thòng nhUng khòng phàn biét sU khàc nbau cùa khài niém he thò'ng trong khoa hpe xà bòi va khoa hpe tu nhièn ra sao Vi thè ma
eó sii nbàm làn giùa bànb vi va djnh che cùa bànb vi khi coi chàm sóe sue khoè nàm trong he thóng y té, chù khòng phài nhùng djnh che chàm sde sue khoè thuóe ve he thòng càc djnh che y té
Khi nói ve quan diém Ijch su, nhiéu ngUdi chi nghi ràng
dd là cài mòc tbòi gian de nbìn nhàn sii dòi thay cùa càc sii kién hay qua trinh ma khòng thày ràng, trong ly thuyé't xà
Trang 10bòi hpe (càu trùc luàn phàt sinh), quan dièm Ijch su con eó
nghìa là càc quan he hay bành vi nào dd déu là két qua cùa
nhùng qua trình dà xày ra trUde dd nén khòng thè ehi dùng
lai ò cài nbìn dòng dai hay càu trùc ma phài ed cà mot càch
nbìn Ijch dai hay Ijch su Bòi vi càc bành vi hay quan he xà
bòi khòng thè này sinh va tòn tai dòc làp vài càc djnh che' xà
bòi, càc biéu trUng, càc già tri va chuàn mUc xà bòi hay ngòn
ngù là nhùng yéu tò' luòn eó tinh Ijch su nbàm dàm bào cho
sii tài san xuàt xà hòi hay càu trùc luòn ò trong mot qua trình
lién tue
V MOT VAI KET LUAN ,,,,
Ly thuyét khòng ehi là nguyèn ly cùa sii nhàn thùe xà bòi
hpe, cùa tu duy phUdng phàp luàn cho phép ngUdi ta xày
diing dòi tupng nghién eùu, dUa ra càc già thuyét khoa hpe
ma nò con giùp chùng ta lùa chpn va kièm soàt càc phUdng
phàp va ky t h u à t nghién eùu, kè t u khi quan sàt dén viéc ma
boa va xù ly càc dù kién nghién eùu Cd thè ndi ràng ly
thuyé't kbòng chi hUdng dàn sii tu duy khoa hpe ma con thè
hién trong tùng thao tàc va bành dóng cu thè nhàt Vi thè nò
chinh là yé'u tò' quyèt djnh sii tién trièn cùa nhàn thùe khoa
hoc NhUng càc cóng trinh nghién eùu xà bòi hpe hién nay, vi
n h ù n g ly do chù quan va khàch quan khàc nbau, vàn chUa
thùe su giành cho nd mot vi tri va vai trò xùng dàng
Nguyèn nhàn cùa tinh hình này là do càc nghién eùu xà
bòi hpe hién nay thiéu mot sii djnh huóng, phè phàn va thàm
djnh khoa hpe cùa cóng dòng nhùng nhà nghién eùu xà bòi
hpe ebuyèn nghiép Nhùng càch thùe nghién eùu tu do này,
do thiéu mot he thòng càc chuàn miic ve pbUdng phàp nghién
eùu dà han che sii tién trién cùa bàn thàn càc nghién eùu xà