Về thực tiễn, luận văn làm sáng tỏ ảnh hưởng của những trường hợp giảm nhẹ TNHS được phản ánh trong các quy định của Bộ luật Hình sự hiện hành bằng hệ thống các mức độ và biện pháp mi[r]
Trang 1ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
KHOA LUẬT
CAO TRỌNG THỦY
MộT Số VấN Đề Lý LUậN Và THựC TIễN
Về NHữNG TRƯờNG HợP GIảM NHẹ TRáCH NHIệM HìNH Sự
THEO LUậT HìNH Sự VIệT NAM (Trên cơ sở số liệu thực tiễn tại địa bàn tỉnh Tuyên Quang giai đoạn 2010 - 2014)
LUẬN VĂN THẠC SĨ LUẬT HỌC
Trang 2ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
KHOA LUẬT
CAO TRỌNG THỦY
MộT Số VấN Đề Lý LUậN Và THựC TIễN
Về NHữNG TRƯờNG HợP GIảM NHẹ TRáCH NHIệM HìNH Sự
THEO LUậT HìNH Sự VIệT NAM
(Trên cơ sở số liệu thực tiễn tại địa bàn tỉnh Tuyên Quang giai đoạn 2010 - 2014)
Chuyờn ngành: Luật hỡnh sự và tố tụng hỡnh sự
Mó số: 60 38 01 04
LUẬN VĂN THẠC SĨ LUẬT HỌC
Người hướng dẫn khoa học: GS.TSKH Lấ VĂN CẢM
Trang 3MỤC LỤC
Trang
Trang phụ bìa
Lời cam đoan
Mục lục
Danh mục những từ viết tắt trong luận văn
Danh mục các bảng
MỞ ĐẦU 3
Chương 1: MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ NHỮNG TRƯỜNG
HỢP GIẢM NHẸ TRÁCH NHIỆM HÌNH SỰ THEO
LUẬT HÌNH SỰ VIỆT NAM Error! Bookmark not defined
1.1 Khái niệm và các đặc điểm cơ bản của những trường hợp
giảm nhẹ trách nhiệm hình sự Error! Bookmark not defined
1.1.1 Khái niệm những trường hợp giảm nhẹ trách nhiệm hình sựError! Bookmark not defined 1.1.2 Các đặc điểm của các trường hợp giảm nhẹ trách nhiệm hình sựError! Bookmark not defined 1.2 Sự hình thành và phát triển các quy phạm pháp luật hình
sự Việt Nam về những tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình
sự (Từ sau pháp điển hóa lần thứ nhất năm 1985 đến trước
khi thông qua Bộ luật Hình sự hiện hành năm 1999)Error! Bookmark not defined
Kết luận chương 1 Error! Bookmark not defined
Chương 2: THỰC TRẠNG CÁC QUY ĐỊNH VỀ NHỮNG TRƯỜNG
HỢP GIẢM NHẸ TRÁCH NHIỆM HÌNH SỰ THEO BỘ
LUẬT HÌNH SỰ VIỆT NAM NĂM 1999 VÀ THỰC TIỄN
ÁP DỤNG CÁC QUY ĐỊNH NÀY TRÊN ĐỊA BÀN TỈNH
TUYÊN QUANG GIAI ĐOẠN 2010 – 2014Error! Bookmark not defined
2.1 Thực trạng các quy định của Bộ luật Hình sự năm 1999 về
những trường hợp giảm nhẹ trách nhiệm hình sựError! Bookmark not defined
2.1.1 Nội dung của những trường hợp giảm nhẹ trách nhiệm hình sự
theo khoản 1 Điều 46 Bộ luật Hình sự năm 1999Error! Bookmark not defined
2.1.2 Nội dung của các trường hợp giảm nhẹ trách nhiệm hình sự
được áp dụng theo Khoản 2 Điều 46 Bộ luật hình sự năm 1999Error! Bookmark not defined
Trang 42.2 Thực tiễn áp dụng những trường hợp giảm nhẹ trách
nhiệm hình sự (Trên cơ sở số liệu thực tiễn tại địa bàn tỉnh
Tuyên Quang giai đoạn 2010 - 2014)Error! Bookmark not defined
2.2.1 Thực tiễn xét xử một số vụ án có những trường hợp giảm nhẹ
trách nhiệm hình sự được quy định tại khoản 1 Điều 46 Bộ luật
hình sự năm 1999 Error! Bookmark not defined
2.2.2 Thực tiễn xét xử một số vụ án có những trường hợp giảm nhẹ
trách nhiệm hình sự được quy định tại Khoản 2 Điều 46 Bộ
luật Hình sự năm 1999 Error! Bookmark not defined
2.3 Những hạn chế và bất cập trong việc áp dụng những
trường hợp giảm nhẹ trách nhiệm hình sựError! Bookmark not defined
Kết luận chương 2 Error! Bookmark not defined
Chương 3: NỘI DUNG HOÀN THIỆN CÁC QUY PHẠM CỦA BỘ
LUẬT HÌNH SỰ NĂM 1999 HIỆN HÀNH VỀ NHỮNG
TRƯỜNG HỢP GIẢM NHẸ TRÁCH NHIỆM HÌNH SỰError! Bookmark not defined 3.1 Một số yêu cầu đặt ra trong việc hoàn thiện Bộ luật Hình
sự năm 1999 hiện hành về những trường hợp giảm nhẹ
trách nhiệm hình sự Error! Bookmark not defined
3.2 Nội dung hoàn thiện một số quy định về những trường hợp
giảm nhẹ trách nhiệm hình sự của Bộ luật hình sự năm
1999 hiện hành Error! Bookmark not defined
3.2.1 Hoàn thiện các quy định chung của pháp luật hình sự Việt
Nam về những trường hợp giảm nhẹ trách nhiệm hình sựError! Bookmark not defined
3.2.2 Hoàn thiện các quy định riêng của pháp luật hình sự Việt Nam
về những trường hợp giảm nhẹ trách nhiệm hình sự quy định
tại Khoản 1 Điều 46 Bộ luật hình sự năm 1999Error! Bookmark not defined
3.2.3 Quy định chi tiết áp dụng khoản 2 Điều 46 Bộ luật hình sự
năm 1999 Error! Bookmark not defined
3.2.4 Một số giải pháp Error! Bookmark not defined
Kết luận chương 3 Error! Bookmark not defined
KẾT LUẬN Error! Bookmark not defined
DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 11
Trang 5MỞ ĐẦU
1 Tính cấp thiết của đề tài
Trong công cuộc đổi mới, xây dựng Nhà nước pháp quyền của Nhân dân, do Nhân dân, vì Nhân dân là một nhiệm vụ tiếp tục được Đại hội XI của Đảng kế thừa và phát triển, đồng thời tư tưởng chỉ đạo đó đã được hiến định một cách đầy đủ tại Hiến pháp năm 2013, tại Hiến pháp
năm 2013 quy định: “ Nhà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam
là nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa của Nhân dân, do Nhân dân, vì Nhân dân” [35, Điều 2, Khoản 1] Muốn thực hiện được nhiệm vụ đó
chúng ta cần phát huy dân chủ, giữ vững kỷ cương, tăng cường pháp chế Trong lĩnh vực tư pháp hình sự, định hướng đó đòi hỏi thực hiện nghiêm chỉnh nguyên tắc pháp chế nhằm đưa pháp luật vào đời sống xã hội Nghị quyết số 49-NQ/TW ngày 2 tháng 6 năm 2005 của Ban chấp hành Trung ương Đảng đã chỉ rõ:
Hoàn thiện chính sách, pháp luật hình sự và dân sự phù hợp với nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam của nhân dân, do nhân dân, vì nhân dân; hoàn thiện các thủ tục tố tụng tư pháp, đảm bảo tính đồng bộ, dân chủ, công khai, minh bạch, tôn trọng và bảo
vệ quyền con người [2, tr.2-3]
Trong pháp luật hình sự, các tình tiết có vai trò quan trọng trong việc xác định và xử lý tội phạm Được sử dụng để phân biệt các tội phạm khác nhau; đánh giá tính chất, mức độ nguy hiểm của các trường hợp phạm tội trong cùng loại tội phạm; làm rõ mức độ nguy hiểm cũng như mức độ TNHS của các trường hợp phạm tội cụ thể Đồng thời còn được áp dụng làm căn cứ
để định tội cũng như quyết định hình phạt đối với người phạm tội Nếu thiếu
Trang 6những tình tiết cụ thể, những căn cứ xác đáng có thể dẫn đến việc định tội danh không đúng, không phù hợp, làm cho hình phạt không đạt được mục đích khi áp dụng đối với người phạm tội Trong số đó, các trường hợp giảm nhẹ TNHS là cơ sở để giảm nhẹ TNHS cho người phạm tội và giữ một vai trò hết sức quan trọng trong việc định tội danh và quyết định hình phạt, thực thi đúng các quy định này là bảo đảm thực hiện nguyên tắc pháp chế Đây cũng là một trong những nội dung quan trọng trong việc sửa đổi Bộ luật Hình sự năm 1999
Nghiên cứu lịch sử lập pháp của nước ta cho thấy quy định về những trường hợp giảm nhẹ TNHS đã tồn tại từ khá lâu trong lịch sử Ngay từ thời phong kiến, trong Quốc triều hình luật đã có những quy định về những trường hợp giảm nhẹ trách nhiệm hình Cho đến BLHS năm 1985, những trường hợp giảm nhẹ TNHS được ghi nhận chính thức như là những chế định độc lập trong pháp luật hĩnh sự một cách chi tiết và khá hoàn thiện Đến khi pháp điển hóa pháp luật hình sự Việt Nam lần thứ hai với việc thông qua BLHS năm
1999, các quy định về những trường hợp giảm nhẹ TNHS cũng đã được sửa đổi, bổ sung và tiếp tục hoàn thiện Tuy nhiên, lần pháp điển hóa thứ hai và đã được sửa đổi bổ sung năm 2009 thì BLHS vẫn chưa đáp ứng được nhu cầu về mặt lập pháp đối với chế định này, cũng như thực tiễn áp dụng nó Chẳng hạn,
cả hai BLHS năm 1985 và năm 1999 (sửa đổi bổ sung năm 2009) vẫn không đưa ra khái niệm mà chỉ liệt kê những trường hợp giảm nhẹ hình phạt trong Khoản 1 Điều 46 và quy định Tòa án có thể coi các tình tiết khác là tình tiết giảm nhẹ trong Khoản 2 Điều 46 BLHS Điều đó dẫn đến cách hiểu và áp dụng pháp luật có những bất cập nhất định Việc nghiên cứu những trường hợp giảm nhẹ TNHS theo Luật Hình sự Việt Nam không chỉ có ý nghĩa về mặt nhận thức khoa học mà còn có ý nghĩa thực tiễn rất quan trọng trong việc
áp dụng các trường hợp giảm nhẹ TNHS
Trang 7Theo quy định tại Điều 45 BLHS năm 1999 (đã được sửa đổi, bổ sung một số điều năm 2009), thì những trường hợp giảm nhẹ TNHS là một trong những căn cứ để Tòa án quyết định hình phạt, vai trò của những trường hợp giảm nhẹ TNHS rất quan trọng trong việc quyết định hình phạt:
Tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự có ý nghĩa làm cho tội phạm đã thực hiện và nhân thân của người phạm tội ít nguy hiểm hơn so với những trường hợp phạm tội mà không có tình tiết giảm nhẹ đó, đồng thời khi có nó người phạm tội được Tòa án áp dụng
loại và mức hình phạt ít nghiêm khắc hơn [67, tr 3]
Trong thực tiễn áp dụng pháp luật, vấn đề áp dụng những trường hợp giảm nhẹ TNHS đang còn có một số vướng mắc, sai sót cần được tháo gỡ Bởi lẽ theo Nghị quyết 49 đã nêu:
Thực tiễn cho thấy, phạm vi áp dụng của các tình tiết giảm nhẹ TNHS tương đối rộng Lạm dụng hoặc thờ ơ đối với việc áp dụng chúng có thể gây nên tác hại nhất định, hậu quả có thể quyết định hình phạt quá nhẹ, dẫn đến giảm hiệu quả đấu tranh phòng, chống tội phạm Sự thờ ơ với việc áp dụng các quy định về các tình tiết giảm nhẹ TNHS có thể đưa đến việc quyết định hình phạt quá nghiêm khắc, dẫn đến phản tác dụng cho quá trình cải tạo, giáo dục người phạm tội [2, tr.2]
Hơn nữa, việc áp dụng chính xác những trường hợp giảm nhẹ TNHS giúp cho việc đánh giá tính chất vụ án, tính chất và mức độ nguy hiểm của hành vi của người phạm tội được chính xác, trên cơ sở đó mới có thể quyết định loại và mức hình phạt một cách công minh, có căn cứ và đúng pháp luật Đồng thời việc áp dụng đúng những trường hợp giảm nhẹ TNHS đảm bảo cho việc thống nhất trong chính sách hình sự của Nhà nước ta trong công tác đấu tranh phòng, chống tội phạm [1, tr.14] Trong khi đó, việc áp dụng không
Trang 8chính xác những trường hợp giảm nhẹ TNHS sẽ đưa đến hậu quả là Tòa án sẽ quyết định một bản án thiếu công minh, không chính xác, không đúng pháp luật, vì bản án đó không phù hợp với tính chất, mức độ nguy hiểm của tội phạm cũng như nhân thân người phạm tội và công cuộc đấu tranh phòng chống tội phạm
Với những nhận định nêu trên, cả về lý luận cũng như thực tiễn áp
dụng pháp luật là lý do tác giả lựa chọn đề tài: “Một số vấn đề lý luận và thực
tiễn về những trường hợp giảm nhẹ trách nhiệm hình sự theo Luật hình sự Việt Nam (Trên cơ sở số liệu thực tiễn tại địa bàn tỉnh Tuyên Quang giai đoạn 2010 - 2014)” để nghiên cứu và viết luận văn tốt nghiệp
Tuy nhiên, đúng như tên gọi và nội dung chủ yếu của đề tài, dưới
góc độ nhận thức khoa học có thể khẳng định rằng: Bản chất của những
trường hợp giảm nhẹ TNHS theo luật Hình sự Việt Nam trong đề tài này
bao gồm: Nhóm các tình tiết giảm nhẹ quy định tại khoản 1 Điều 46 BLHS năm 1999 và các tình tiết trong các văn bản hướng dẫn áp dụng pháp luật và do Toà án cân nhắc, theo quy định tại khoản 2 Điều 46 BLHS năm 1999 Vì vậy, trong phạm vi của một Luận văn thạc sĩ luật học tác giả chỉ đề cập đến nhóm các tình tiết đó
2 Tình hình nghiên cứu đề tài
Những trường hợp giảm nhẹ TNHS được quy định tại BLHS, trong các văn bản hướng dẫn áp dụng pháp luật và do Toà án cân nhắc, xem xét quyết định trong quá trình xét xử các vụ án cụ thể, phản ảnh chính sách nhân đạo, khoan hồng của Nhà nước đối với người phạm tội Trường hợp giảm nhẹ TNHS là những biểu hiện về các điều kiện, hoàn cảnh, tình huống có ảnh hưởng đến việc thực hiện tội phạm, qua đó phản ánh mức độ nguy hiểm ít hơn của hành vi phạm tội và là cơ sở để người phạm tội có thể chịu hình phạt ở
mức thấp hơn, có cơ hội được hưởng chính sách khoan hồng của Nhà nước
Trang 9Khi đề cập đến tình hình nghiên cứu có thể khẳng định trong những năm qua đã có những công trình khoa học, các sách, các giáo trình và các bài nghiên cứu đăng trên tạp chí khoa học mà ở các mức độ khác nhau có đề cập đến một số vấn đề cơ bản liên quan đến luận văn này Đó là:
2.1 Các sách (Sách chuyên khảo, sách tham, sách hướng dẫn và các giáo trình)
1) Đinh Văn Quế (2000), “Các tình tiết tăng nặng, giảm nhẹ trách
nhiệm hình sự”, NXB Chính trị quốc gia Hà Nội
2) GS - TSKH Đào Trí Úc (2000), Luật hình sự Việt Nam, quyển 1, NXB Khoa học xã hội, Hà Nội
3) Đinh Văn Quế (2009), “Bình luận khoa học về các tình tiết tăng nặng,
giảm nhẹ trách nhiệm hình sự”, tái bản lần 2, NXB thành phố Hồ Chí Minh
4) Tập thể tác giả do GS-TSKH Lê Cảm chủ biên (2001), “Giáo trình
Luật Hình sự Việt Nam (Phần chung)”, NXB Đại học quốc gia Hà Nội,
5) Tập thể tác giả do TS Uông Chu Lưu chủ biên (2001), “Bình luận
khoa học BLHS Việt Nam năm 1999 (Phần chung)”, NXB Chính trị quốc
gia, Hà Nội
6) Tập thể tác giả do PGS-TS Nguyễn Ngọc Hòa chủ biên (2001),
“Trách nhiệm hình sự và Hình phạt”, NXB Công an nhân dân, Hà Nội
7)Tập thể tác giả do PGS.TS Võ Khánh Vinh chủ biên (2001), “Giáo
trình Luật hình sự Việt Nam (Phần chung)”, ĐH Huế, NXB Giáo dục
8) Kiều Đình Thụ, Tìm hiểu Luật hình sự Việt Nam, Nxb Thành phố Hồ
Chí Minh
2.2 Các bài nghiên cứu đăng trên các tạp chí khoa học
1) GS-TSKH Lê Cảm (2000), “Chế định trách nhiệm hình sự trong Bộ
luật hình sự”, Tạp chí Dân chủ và Pháp luật (số 4)
2) GS-TSKH Lê Cảm - TS Trịnh Tiến Việt (2002), “Nhân thân người
phạm tội: Một số vấn đề lý luận cơ bản”, Tạp chí Tòa án nhân dân, số 1/2002
Trang 103) Đỗ Văn Chỉnh (2000), “Những vấn đề cần lưu ý trong xét xử”, Tạp
chí Toà án nhân dân (số 1)
4) TS Trịnh Tiến Việt (2003), “Về các điều kiện cho hưởng án treo
theo quy định của BLHS năm 1999”, Tạp chí Nhà nước và pháp luật, số 9
5) TS Trịnh Tiến Việt (2004), “Về ảnh hưởng của các tình tiết giảm
nhẹ trong việc quyết định hình phạt”, Tạp chí KHPL số 1
6) Phạm Hồng Hải (2001), “Chế định truy cứu TNHS và vấn đề áp
dụng chế định này trong thực tiễn”, Tạp chí Luật học số 10
7) Dương Tuyết Miên (2003), “Các tình tiết giảm nhẹ, tăng nặng theo
BLHS năm 1999”, Tạp chí Tòa án nhân dân, (số 1)
8) Trần Thị Quang Vinh (2005), “Các tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm
hình sự trong luật hình sự”, NXB Chính trị quốc gia, Hà Nội
Đặc biệt trong 5 năm trở lại đây, từ 2010 đến 2014 đã có một loạt các bài viết khoa học đăng trên các tạp chí (Tòa án nhân dân tối cao, Viện kiểm sát nhân dân tối cao) mà ở các mức độ khác nhau có liên quan đến đề tài này, đó là:
9) Phạm Ngọc Ánh (2014), “Những vướng mắc, bất cập khi áp dụng
điểm b khoản 1 Điều 46 BLHS”, Tạp chí Tòa án nhân dân kỳ II (tháng 01)
10) Thái Chí Bình (2014), “Tình tiết giảm nhẹ TNHS thuộc khoản 2
Điều 46 BLHS, thực trạng áp dụng và giải pháp hoàn thiện”, Tạp chí Tòa án
nhân dân kỳ II (tháng 1)
11) Đỗ Thị Thanh Huyền và Đỗ hải Yến (2014), “Giải pháp nâng cao
hiệu quả hoạt động thu thập chứng cứ chứng minh tình tiết tăng nặng, giảm nhẹ trách nhiệm hình sự trong điều tra các vụ án giết người”, Tạp chí Kiểm
sát (số 11)
12) Lê Xuân Lục (2014), “Bàn về căn cứ và giới hạn của việc quyết
định hình phạt nhẹ hơn quy định trong Bộ luật Hình sự” Tạp chí Kiểm sát số
06 (tháng 3)