Một số đặc điểm thi pháp tiểu thuyết của Ian Ôtrênasếch

Để khắc phục những hậu quả của phương pháp nghiên cứu mang tính xã hội học và để lý giải thỏa đáng, sâu sắc hơn những đóng góp và hạn chế của nhà văn, chúng tôi sử dụng một số khái niệ[r]

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

MỘT SỐ ĐẶC ĐIỂM THI PHÁP TIỂU THUYẾT

CỦA I ÔTRÊNASÊCH

CHUYÊN NGÀNH : VĂN HỌC CÁC NƯỚC XÃ HỘI CHỦ NGHĨA

Mã số : 5.04.02

TÓM TẮT LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGỮ VĂN

HÀ NỘI – 2002

Luận án được hoàn thành tại

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

Người hướng dẫn khoa học : ………

Phản biện 1: ………

Phản biện 2: ………

Phản biện 3: ………

Luận án sẽ được bảo vệ tại Hội đồng chấm luận án cấp Đại học Quốc gia Hà Nội, họp tại : ………

………vào hồi

………….giờ……ngày…tháng… năm 2002

Có thể tìm hiểu luận án tại Thư viện Quốc gia và Trung tâm Thông tin & Thư viện - Đại học Quốc gia Hà Nội

PHẦN MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Lâu nay trong nghiên cứu, dịch thuật và giới thiệu văn học nước ngoài chúng ta thường chú ý tới những nền văn học “lớn” hoặc những nền văn học vốn gần gũi với chúng ta về mặt địa lý Điều đó hoàn toàn hợp lý Tuy vậy sẽ là một thiếu sót lớn nếu như chúng ta xem nhẹ việc tìm hiểu những nền văn học của các nước Đông Âu xã hội chủ nghĩa cũ như Hung Ga Ry, Ba Lan , Bun Ga Ry, Tiệp Khắc v.v tức là những nước tuy không gần gũi với Việt Nam về phương diện địa lý nhưng lại có những thời

kỳ khá thống nhất với chúng ta về tư tưởng hệ, về hình thái kinh tế chính trị, mà xét cho cùng vẫn là sự gần gũi, tương đồng về phương diện văn hoá lịch sử Việc tìm hiểu, nghiên cứu những nền văn học đó không chỉ có ý nghĩa trong việc tiếp thu di sản văn hoá nhân loại nói chung mà còn có ý nghĩa quan trọng đối với chúng ta trong công cuộc xây dựng và phát triển nền văn hoá dân tộc, theo định hướng xã hội chủ nghĩa Thành công và hạn chế của những nền văn học đó chắc chắn sẽ là những bài học bổ ích cho cả người sáng tác lẫn người nghiên cứu trên con đường xây dựng nền văn nghệ tương lai Xuất phát từ quan niệm đó, chúng tôi hướng tới văn học Séc xã hội chủ nghĩa, một nền văn học độc đáo, giàu bản sắc, mang những nét đặc trưng của văn hoá Trung Âu

Gắn liền với những thăng trầm của công cuộc xây dựng xã hội chủ nghĩa, văn học Séc đã trở thành một nền văn học của những xung đột tư tưởng, những khủng hoảng, mò mẫm tìm đường Thực tiễn lịch sử và thực tiễn văn học đó được thể hiện khá rõ nét trong sáng tác tiểu thuyết của nhà văn kiêm biên kịch điện ảnh Ian Ôtrênasêch ( 1924-1979)

Sau khi chứng tỏ tài năng văn xuôi của mình bằng Dấn bước (1952), một cuốn

sách viết về đề tài xây dựng xã hội chủ nghĩa, năm 1955, Ôtrênasêch đã cho công bố

tiểu thuyết Công dân Brych- một tác phẩm đoạt giải thưởng nghệ thuật mang tên K

Gôtvan, để rồi sau đó mỗi tác phẩm của ông xuất hiện đều trở thành một sự kiện văn học, một dấu hiệu chuyển mình của sự vận động xã hội và sự phát triển văn học Tiệp

Khắc Nếu tính về số lượng, tiểu thuyết của ông không nhiều, nhưng nếu thiếu ông, khó mà hình dung được một cách chân xác diện mạo của đời sống văn học Séc nửa sau thế kỷ vừa qua Ông đã từng đảm nhiệm trọng trách Tổng Thư ký Hội Nhà văn

Tiệp Khắc, được nhận danh hiệu Nghệ sỹ công huân Các tiểu thuyết Công dân

Brych, Rômêô Giuyliet và bóng tối của ông đã được dịch ra hàng chục thứ tiếng trên

thế giới, trong đó có Việt Nam Tuy vậy, đã có thời kỳ ông rơi vào khủng hoảng tư tưởng lẫn nghệ thuật và còn bị khai trừ khỏi Đảng cộng sản, để rồi sớm từ dã cuộc đời trong nỗi niềm oan khuất

Năm 1990, sau sự kiện “thay máu” của cơ chế chính trị Tiệp Khắc, nền văn học

xã hội chủ nghĩa Séc cũng bị đặt lên đoạn đầu đài Lần thứ hai sáng tác của Ôtrênasếch lại được đặt lên bàn cân chính trị Một vấn đề đặt ra là: Vì sao trong cả hai thời đại sáng tác của ông không tìm được một sự “hoà âm” trọn vẹn? Phải chăng tiểu thuyết của ông chỉ là câu chuyện vang bóng một thời, không còn khả năng đối thoại với độc giả hôm nay? Trả lời được câu hỏi đó, theo chúng tôi, chính là góp phần

lý giải những thành công lẫn những hạn chế của một thời kỳ văn học Séc nói riêng và văn học xã hội chủ nghĩa nói chung Tiểu thuyết của Ôtrênasếch có thể được xem như một hiện tượng tiêu biểu, phản ánh trung thành một giai đoạn lịch sử Séc, đồng thời lưu giữ một cách sinh động những dấu ấn của mỹ học hiện thực xã hội chủ nghĩa Xuất phát từ thực tế đó và từ quan niệm đó, chúng tôi lấy tiểu thuyết của I

Ôtrênasêch làm đối tượng nghiên cứu của luận án này

2 Lịch sử vấn đề

*Sáng tác của I Ôtrênasêch trong nghiên cứu-phê bình văn học Séc

Gắn liền với việc công bố hoặc tái bản từng tiểu thuyết của Ôtrênasêch, tính tới năm 1989, đã có khoảng hơn 50 bài báo và các lời giới thiệu về tác giả ở cả hai nước Séc và Xlôvaky, trong số đó có khoảng 15 bài in trên các tờ báo và các cuốn sách có tính chất chuyên ngành Nội dung của các bài báo đều có tính chất tranh luận, bởi vì mỗi cuốn sách của Ôtrênasêch đều gắn liền với một vấn đề xã hội hoặc nghệ thuật nào đó đang đặt ra một cách bức xúc Tuy nhiên, nhìn chung các bài báo đều khẳng định những đóng góp và tìm tòi nghệ thuật của nhà văn Bài báo duy nhất được viết

với động cơ phủ nhận, công kích nhà văn là bài viết của một nhà phê bình nữ, với

tiêu đề: Công dân Brych và đàn thỏ rừng Bài báo được viết vào năm 1968, trong

hoàn cảnh chính trị khá phức tạp ở Tiệp Khắc lúc đó, vì vậy nội dung của nó không tránh khỏi sự quy chụp, cực đoan, thậm chí còn xuất phát từ những tiêu chuẩn ngoài nghệ

Từ điển Nhà văn Séc thế kỷ XX (1985) đã ghi nhận: “Nhà văn Ôtrênasêch đã can

dự một cách tích cực và sáng tạo vào sự phát triển của văn học Séc sau chiến tranh,

đã bám sát cuộc đấu tranh cho hiện tại và tương lai của chủ nghĩa xã hội bằng sự tìm kiếm ý nghĩa của đời sống thế hệ mình Trung tâm chú ý của ông bao giờ cũng là con người sinh động…Con người, đối với ông bao giờ cũng là chiến địa của chủ nghĩa xã hội”

Cuốn sách duy nhất viết về ông là cuốn viết dưới dạng chân dung học thuật, nằm trong mảng sách chân dung của NXB Hội Nhà văn, của V Rơdâunếch Do những vấp váp về quan điểm, lập trường chính trị của ông thời kỳ đổi mới chính trị trước và sau năm 1968, để đảm bảo an toàn cho đào tạo, trong phạm vi nhà trường đại học không có một đề tài luận văn đại học và luận án tiến sĩ nào tập trung nghiên cứu về ông

Từ năm 1990 đến nay, vượt qua những làn sóng công kích nền văn học xã hội chủ nghĩa, Ôtrênasêch vẫn giữ được chỗ đứng nhất định trong một số sách giáo khoa và

sách văn học sử, như: Từ điển tiểu thuyết Séc 1945-1991, Cẩm nang văn học phổ

thông v.v Tuy vậy trong sách giáo khoa văn học dành cho học sinh trung học xuất

bản năm 1995, sáng tác của ông không được dựng thành một chương mục độc lập như trước, mà phải nhường chỗ cho một số nhà văn hải ngoại

Nhìn chung, các bài báo, kể cả cuốn sách chân dung học thuật của V Rơdâunêch đều lảng tránh nhiều vấn đề quan trọng có liên quan tới quan điểm chính trị và quan niệm thẩm mỹ của nhà văn Nhiều bài viết vẫn chỉ dừng lại ở cách nhìn nhận, đánh giá xã hội học

* Ôtrênasêch ở nước ngoài và ở Việt Nam

Riêng ở Liên xô cũ, tiểu thuyết của ông được dịch và xuất bản ở hầu hết các nước cộng hoà Ngoài các nước đó, tính tới năm 1985 tiểu thuyết của ông đã được dịch ra

22 thứ tiếng khác nữa Từ điển bách khoa văn học của Nga (in năm 1987) đã đánh giá

tác giả như một trong số ít những nhà văn Séc đã có những cống hiến nghệ thuật

“trong cuộc đấu tranh chống những khuynh hướng quy phạm hoá văn học” bằng những tác phẩm “miêu tả tính phức tạp hiện thực và mâu thuẫn của tiến trình lịch sử

trong thời kì hiện đại”

Sáng tác giai đoạn đầu của ông đã được đón tiếp khá nồng nhiệt ở Pháp Các nhà

thơ pháp tên tuổi như Francois Kérel, Lui Aragon đã dịch và giới thiệu nhiều lần tiểu thuyết và truyện của Ôtrênasêch

Riêng ở Việt Nam, sáng tác của ông được biết tới qua nguồn sách Pháp Năm

1964, độc giả Việt Nam đã được đọc cuốn truyện vừa Rômêô, Giuyliet và bóng tối

(bản dịch từ tiếng Pháp của nhà văn Nguyễn Thành Long) Cuốn sách cho tới nay đã được in tới 4 lần Trong những năm chiến tranh chống Mỹ, tiểu thuyết Công dân Brych cũng đã được dịch từ bản dịch tiếng Nga, song do điều kiện thời chiến, bản dịch tiếng Việt đó đã không được sử dụng

Ngoài lời giới thiệu ngắn gọn của nhà văn Nguyễn Thành Long trong bản dịch

Rômêô, Giuyliet và bóng tối, Ôtrênasêch còn được giới thiệu khá cô đọng trong một

công trình từ điển do Nhà nghiên cứu Hữu Ngọc chủ biên Đó là cuốn Từ điển tác gia

văn học, sân khấu và triết học nước ngoài, gồm 2000 mục từ - tác giả, in năm 1982

Nhìn chung, cho tới nay, cả bằng tiếng Séc lẫn tiếng Việt, chưa có một chuyên luận nào đi sâu nghiên cứu một cách hệ thống I Ôtrênasêch với tư cách một tiểu thuyết gia Trong quá trình nghiên cứu, chúng tôi đã được gợi ý và sử dụng khá nhiều tài liệu từ cuốn sách của giáo sư V Rơdâunêch Tuy nhiên, do những ràng buộc của điều kiện xã hội-lịch sử, cũng như những hạn chế trong tập quán học thuật cũ, nội dung cuốn sách của V Rơdâunếch đã không thoả mãn nhu cầu tìm hiểu của chúng tôi Cuốn sách đó chỉ có ý nghĩa như một tài liệu tham khảo quan trọng

3 Mục đích và nhiệm vụ của luận án

Tiểu thuyết của Ôtrênasêch đã trở thành phong vũ biểu nghệ thuật của thời đại ông Những thành công và hạn chế trong sáng tác của ông cũng chính là những thành công , hạn chế chung của cả một giai đoạn văn học Vì vậy, việc nghiên cứu sáng tác của nhà văn này có ý nghĩa vượt ra ngoài phạm vi nghiên cứu về một tác gia tiểu

thuyết Đánh giá một cách khách quan, chính xác những đóng góp của tiểu thuyết gia này chính là góp phần bảo vệ những chân giá trị của văn học xã hội chủ nghĩa Séc và những thành tựu của nghệ thuật hiện thực xã hội chủ nghĩa nói chung

Xuất phát từ quan niệm đó, nhiệm vụ và mục tiêu chung của luận án là : Từ góc

độ thi pháp thể loại, lý giải những thành công và hạn chế trong tiểu thuyết của I Ôtrênasêch, đồng thời khẳng định lại vị trí của ông trong nền văn học Séc hiện đại cũng như khẳng định sự cần thiết của việc giới thiệu sáng tác của ông ở Việt Nam

4 Đóng góp của luận án

Trong việc nghiên cứu và giới thiệu văn học văn học nước ngoài lâu nay ở Việt Nam, văn học Séc vẫn còn là một trong số những nền văn học xa lạ Việc dịch thuật, giới thiệu một hai tên tuổi nào đó (như J Phuxich, M Kunđêra) chỉ mang tính chất ngẫu nhiên Cho tới nay cũng chưa có một công trình nghiên cứu nào về văn học Séc

và Tiệp Khắc được xuất bản bằng tiếng Việt Chính vì vậy luận án này có giá trị tài liệu nhất định, cung cấp những thông tin mới hơn, hệ thống hơn về văn học Séc Trên bình diện học thuật, đây là luận án đầu tiên viết về sáng tác của Ôtênasêch

từ góc độ thi pháp thể loại Các bài báo và các công trình nghiên cứu của các tác giả Séc trước đây nhìn chung đều tiếp cận đối tượng từ góc độ tâm lý- xã hội, xem văn học hoặc như một tấm gương phản chiếu đời sống, hoặc chỉ thuần tuý là con đẻ tinh thần của nhà văn Phương pháp tiếp cận đó dễ rơi vào sự đơn giản hoá hình tượng nghệ thuật Bên cạnh đó, do giới hạn của điều kiện chính trị lịch sử thời kỳ chiến tranh lạnh, các nhà phê bình Séc đã buộc phải lảng tránh khá nhiều vấn đề phức tạp trong thế giới quan và quan niệm nghệ thuật của Ôtrênasêch Được giải phóng khỏi những ràng buộc lịch sử đó trong xử lý tài liệu, kết hợp với việc tiếp cận đối tượng từ góc độ thi pháp học, luận án này có thể đưa ra được một cách đánh giá đầy đủ và phong phú hơn về nhà văn và văn xuôi Séc hiện đại

5 Cơ sở phương pháp luận

Phản ánh luận mác xit vẫn là cơ sở nhận thức luận trong nghiên cứu và đánh giá các hiện tượng văn học nghệ thuật Phương pháp luận chung của luận án không nằm ngoài phương pháp luận khoa học mác xit

Để khắc phục những hậu quả của phương pháp nghiên cứu mang tính xã hội học

và để lý giải thỏa đáng, sâu sắc hơn những đóng góp và hạn chế của nhà văn, chúng tôi sử dụng một số khái niệm mang tính công cụ của thi pháp học và ứng dụng những hiểu biết của mình về thi pháp thể loại tiểu thuyết Tiếp cận từ góc độ thi pháp học không có nghĩa là khép kín đối tượng trong văn bản Tiểu thuyết của Ôtrênasêch ra đời trong một bối cảnh lịch sử khá phức tạp của Tiệp Khắc và Đông Âu XHCN cũ

Vì vậy luận án này vẫn tận dụng một cách tối đa hiệu quả của phương pháp nghiên cứu tâm lý-xã hội

Trong các thao tác phân tích thi pháp học chúng tôi xuất phát từ khái niệm nền

tảng là khái niệm Quan niệm nghệ thuật của nhà văn để tổ chức hệ thống vấn đề

6 Cấu trúc của luận án

Luận án gồm ba chương nội dung :

Chương 1 : Quan niệm nghệ thuật của nhà văn

Chương 2 : Kiểu nhân vật trung tâm

Chương 3 : Thời gian và không gian nghệ thuật

PHẦN NỘI DUNG

Chương 1

QUAN NIỆM NGHỆ THUẬT CỦA NHÀ VĂN

1.1 LÝ LUẬN HIỆN THỰC XÃ HỘI CHỦ NGHĨA

VÀ QUAN NIỆM NGHỆ THUẬT CỦA I ÔTRÊNASÊCH

QUA CÁC PHÁT NGÔN LÝ THUYẾT

Chỉ có thể xác định được quan niệm nghệ thuật khi đặt nó trong mối quan hệ với

phương pháp nghệ thuật Trong mối quan hệ này, quan niệm nghệ thuật là cái riêng,

là hình thái tồn tại đặc thù của cái chung-phương pháp Sáng tác của Ôtrênasêch gắn

liền với chủ nghĩa hiện thực XHCN và hệ thống mỹ học hiện thực xã hội chủ nghĩa nói chung Thái độ của ông đối với hệ thống lý luận đó sẽ bộc lộ quan niệm nghệ thuật của ông Tuy nhiên có một khó khăn xuất hiện: Ôtrênasêch lại thuộc số những

nhà văn không thích tuyên ngôn, không mấy mặn mà với kiểu tư duy luận lý Tài liệu

lý luận quý giá có khả năng cung cấp cho ta “thìa khoá” để tìm hiểu vấn đề này là bài

báo Mười năm của tôi trong văn chương, in trên Báo Văn, số 38/1955 Khối tài liệu

thứ hai là các cứ liệu rút ra từ những lời giới thiệu sách, những hồi ức, kỉ niệm của bạn bè, đồng nghiệp, và đặc biệt là phát ngôn của các nhân vật say mê văn chương, chứa nhiều yếu tố tự thuật trong tiểu thuyết của ông

Quan niệm nghệ thuật của Ôtrênasêch gắn liền với chủ nghĩa hiện thực truyền thống vốn được đặt nền móng từ Ban dắc và vượt lên những đỉnh cao trong tiểu thuyết hiện thực Nga - nền tiểu thuyết mà ông chịu nhiều ảnh hưởng Lý luận hiện thực xã hội chủ nghĩa từ nước Nga đi vào đời sống văn học Séc ngay từ những năm

30, nhưng đã đi vào bằng con đường không ít những chông gai, trở ngại Tới những năm 50, khi Ôtrênasêch bước vào sáng tác, sự tiếp thu hệ thống lý luận đó diễn ra gắn liền với những biểu hiện của chủ nghĩa giáo điều trong toàn bộ đời sống văn hoá tư tưởng Do vậy hệ thống đó đã mất đi sức sống cố hữu Sự thờ ơ của Ôtrênasêch đối với hệ thống lý luận hiện thực xã hội chủ nghĩa và sự khẳng định đầy nhiệt tình của ông trước nội dung hiện thực trong sáng tác của Gorky, Sôlôkhôp, A Tônxtôi đã chứng tỏ rằng, quan niệm sáng tác cũng như quan niệm nghệ thuật của ông “không vượt ra ngoài bóng cờ” của chủ nghĩa hiện thực truyền thống

1.2 Quan niệm nghệ thuật bộc lộ

QUA TIẾN TRÌNH TƯ TƯỞNG – HÀNH ĐỘNG CỦA CÁC TÁC PHẨM

Những biến động chính trị năm 1968 đã phân hoá triệt để đội ngũ sáng tác của văn học Séc nửa sau thế kỉ XX Đó là sự phân hoá hoặc về lập trường chính trị, hoặc

là về quan điểm nghệ thuật Năm 1968 đã trở thành cột mốc phân kỳ sáng tác của nhiều nhà văn Séc, trong đó có I Ôtrênasêch

1.2.1.Các sáng tác trước năm 1968

Trong giai đoạn sáng tác này Ôtrênasêch đã có các tiểu thuyết tiêu biểu như : Dấn

bước (1952), Công dân Brych (1955), Rômêô,Giuliet và bóng tối(1958), Chàng Orphây khập khiễng (1964)

Dấn bước là tiểu thuyết có tính chất “phục vụ kịp thời”, viết về thực tế lao động

của công nhân sản xuất vật liệu xây dựng trong thời kì thực hiện Kế hoạch 5 năm lần thứ nhất Không tô hồng, đơn giản hoá hiện thực, ngay từ tiểu thuyết đầu tay này nhà

văn đã sớm phát hiện ra những khó khăn thực tế và những mâu thuẫn nội tại của cơ chế kinh tế mới – nền kinh tế xã hội chủ nghĩa quan liêu, bao cấp Cuộc đấu tranh thực hiện chỉ tiêu sản xuất ở đây đã trở thành chiến địa tinh thần, thành xung đột nội tâm trong mỗi nhân vật công nhân để cuối cùng phải tạo lập cho được ý thức lao động mới, lối sống mới, đáp ứng những đòi hỏi khắt khe của thời cuộc

Công dân Brych ra đời như một hiện tượng văn học có tiếng vang châu Âu, bởi

tính chất thời sự của vấn đề cách mạng tháng Hai năm 1948 và con đường đi của người trí thức trong cách mạng vô sản xã hội chủ nghĩa Thông qua câu chuyện chàng luật sư kinh tế đi tìm “con đường thứ ba” trong cuộc đấu tranh giữa hai giai cấp đối kháng, tác giả đã ít nhiều khai thác khía cạnh thân phận con người Con người hiện lên qua hệ thống nhân vật của tiểu thuyết này hoàn toàn không đứng nổi trên vị thế danh giá của một “chủ nhân lịch sử” Qua số phận nhân vật chính, tác giả đã khẳng định rằng, cá nhân con người suy cho cùng vẫn chỉ là nạn nhân của những tiến trình lịch sử đầy tính tự phát Với tiểu thuyết này quan niệm nghệ thuật của tác giả đã vượt

ra ngoài biên độ của quan niệm nghệ thuật chính thống và những nguyên tắc mỹ học khắt khe của chủ nghĩa hiện thực xã hội chủ nghĩa ở Tiệp khắc khi đó

Truyện vừa Rômêô, Giuyliet và bóng tối cũng như tiểu thuyết Chàng Orphây

khập khiễng đều là những tác phẩm có ý nghĩa “ôn cố tri tân”, vì cả hai tác phẩm

cùng trở lại với đề tài hiện thực chiến tranh và thời kỳ chiếm đóng của phát xít Đức trên đất Séc

Truyện thứ nhất là câu chuyện tình bất hạnh của chàng trai người Séc với cô gái gốc Do Thái trong những tháng ngày đen tối nhất của Praha Truyện thứ hai có thể được coi như câu chuyện kháng chiến mang tính tự phát của nhóm thanh niên, học sinh bị cưỡng bức lao động trong một nhà máy sản xuất vũ khí của bọn phát xít Đức Trong cả hai tác phẩm đều hoàn toàn vắng bóng những cá tính mạnh mẽ, những gương mặt anh hùng Ngay cả chuyện hoạt động kháng chiến của các chàng trai Orphây cũng vẫn diễn ra trong cảm giác cô đơn, tuyệt vọng và có màu sắc bi hài kịch chua chát Phủ lên toàn bộ cốt truyện cũng như các tính cách nhân vật là hoài niệm buồn bã về quá khứ và nỗi trăn trở không yên về hiện tại Giọng điệu và hình tượng nhân vật của tác phẩm xuất phát từ quan niệm của tác giả về con người: con người đáng thương, luôn cần sự che chở, bênh vực Quan niệm đó, theo chúng tôi, cũng gắn