Một số vấn đề cơ bản về phát luật bảo vệ rừng ở Việt Nam hiện nay

Chính vì vậy, việc nghiên cứu tiến tới nhằm hoàn thiện pháp luật bảo vệ rừng ở Việt Nam có ý nghĩa thiết thực cả về mặt lý luận lẫn thực tiễn, có vai trò quan trọng trong[r]

Một số vấn đề cơ bản về phát luật bảo vệ rừng ở Việt Nam hiện nay

Nguyễn Thanh Huyền Người hướng dẫn.: TS Vũ Quang

TÍNH CẤP THIẾT CỦA ĐỀ TÀI Cùng với sự phát triển mạnh mẽ của khoa học kỹ thuật, kinh tế con người cũng đang phải đối mặt với những thách thức lớn cho sự phát triển Đó là nguy cơ suy giảm nghiêm trọng các nguồn tài nguyên thiên nhiên và sự suy thoái các yếu tố quan trọng, căn bản của môi trường sống mà đối tượng đề cập đến đầu tiên là rừng Tình hình đó đã đặt ra cho toàn nhân loại nhiệm vụ cấp thiết, phải có những hành động thiết thực để bảo vệ tài nguyên thiên nhiên và môi trường

Đã có một sự nhất trí rộng rãi giữa các quốc gia trên thế giới, rừng, tài nguyên và đất rừng phải được quản lý tốt để đáp ứng các nhu cầu khác nhau về xã hội, kinh tế, sinh thái và văn hóa, tinh thần của các thế hệ hiện nay và tương lai Bên cạnh việc đem lại những lợi ích kinh tế, rừng có vai trò cực kỳ quan trọng trong việc giữ đất, giữ nước, điều hòa không khí và bảo vệ môi trường sinh thái Hiện trạng mất và suy thoái rừng đã và đang gây ra những hậu quả vô cùng tai hại cho đời sống nhân dân cũng như sự ổn định nhiều mặt của đất nước Trong hơn nửa thế kỷ qua, các hoạt động khai thác lâm sản quá mức, đốt phá rừng làm nương rẫy, chiến tranh và thiên tai đã làm cho Việt Nam mất đi một diện tích rừng rất lớn, đặc biệt là vụ cháy rừng U Minh trong năm 2002 vừa qua Bảo vệ rừng phục vụ cho sự nghiệp phát triển kinh tế, xã hội, bảo vệ môi trường của đất nước, đòi hỏi Nhà nước phải có chế độ quản lý, bảo vệ thích hợp nguồn tài nguyên này, đặc biệt

là quản lý bằng pháp luật Trong hệ thống pháp luật bảo vệ môi trường thì pháp luật

về bảo vệ rừng có bề dày lịch sử và một hệ thống văn bản đồ sộ Tuy nhiên, hiệu quả của việc bảo vệ và phát triển rừng đạt được không nhiều, rừng vẫn ngày một bị thu hẹp, cháy rừng thường xuyên đã trở thành vấn đề thời sự Hậu quả gây ra trực tiếp từ việc mất và suy thoái rừng như lũ lụt, hạn hán, lở đất, đặc biệt là những trận lụt lịch sử

diễn ra ở vùng Tây Bắc, vùng ven biển miền Trung và bão lớn ở Nam bộ trong những năm gần đây

Chính vì vậy, việc nghiên cứu tiến tới nhằm hoàn thiện pháp luật bảo vệ rừng ở Việt Nam có ý nghĩa thiết thực cả về mặt lý luận lẫn thực tiễn, có vai trò quan trọng trong việc bảo vệ rừng, bảo tồn và phát huy các giá trị quí báu mà rừng mang lại cho đất nước, cho xã hội và cho mỗi người, góp phần thực hiện thành công sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước mà dân tộc ta đang trên con đường tiến tới

Trong thời gian qua, cũng đã có một vài cuộc hội thảo để tiến tới việc sửa đổi Luật BV&PTR 1991 Với luận văn của mình em xin góp một tiếng nói nhỏ về vấn đề pháp luật bảo vệ rừng mà Nhà nước ta đang quan tâm

MỤC ĐÍCH NGHIÊN CỨU CỦA ĐỀ TÀI:

Mục đích nghiên cứu của đề tài là góp phần nghiên cứu, làm sáng tỏ các qui định của pháp luật về bảo vệ rừng So sánh pháp luật bảo vệ rừng ở nước ta với pháp luật bảo vệ rừng ở một số quốc gia khác Đánh giá thực trạng pháp luật bảo

vệ rừng ở Việt Nam và đưa ra phương hướng hoàn thiện về mặt xây dựng pháp luật bảo vệ rừng cũng như cách thức tổ chức thực hiện

PHẠM VI NGHIÊN CỨU CỦA ĐỀ TÀI:

- Đánh giá vai trò của pháp luật trong việc bảo vệ rừng

- Đánh giá thực trạng pháp luật bảo vệ rừng và đưa ra phương hướng hoàn thiện

CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU ĐỀ TÀI:

Luận văn được thực hiện dựa trên cơ sở lý luận, phương pháp luận duy vật biện chứng, kết hợp lôgic và lịch sử, phân tích, thống kê, so sánh và tổng hợp Luận văn dựa trên cơ sở lý luận Mác-Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh về Nhà nước và pháp luật, đồng thời luận văn đã vận dụng các tư tưởng chỉ đạo của Đảng và Nhà nước

ta về đổi mới tư duy - chính trị pháp lý, về cải cách hành chính pháp lý

NỘI DUNG NGHIÊN CỨU CỦA ĐỀ TÀI:

Đề tài: “Một số vấn đề cơ bản của pháp luật bảo vệ rừng ở Việt Nam hiện nay"

KẾT CẤU CỦA LUẬN VĂN: gồm

Phần mở đầu, 3 chương, phần kết luận và danh mục tài liệu tham khảo được

sử dụng làm căn cứ trình bày các vấn đề của luận văn

NHỮNG ĐÓNG GÓP CHỦ YẾU VỀ MẶT KHOA HỌC CỦA LUẬN VĂN

- Thứ nhất, đặt vấn đề tương đối hệ thống về pháp luật bảo vệ rừng của Việt

Nam

- Thứ hai, khái luận lịch sử pháp luật bảo vệ rừng ở Việt Nam dưới các triều

đại phong kiến, thời Pháp thuộc và đặc biệt là hệ thống văn bản pháp luật bảo vệ rừng của Nhà nước Việt Nam từ 1945 đến nay

- Thứ ba, phân tích tương đối cụ thể thực trạng các qui định pháp luật hiện

hành của Việt Nam trong lĩnh vực bảo vệ rừng

- Thứ tư, nghiên cứu, tìm hiểu pháp luật bảo vệ rừng ở một số quốc gia trên

thế giới So sánh pháp luật bảo vệ rừng của các nước với pháp luật bảo vệ rừng của

nước ta Tiến tới "hài hòa hóa" pháp luật bảo vệ rừng của Việt Nam với khu vực

và quốc tế

CHƯƠNG 1

Ý NGHĨA MÔI SINH CỦA RỪNG VÀ VAI TRÕ

CỦA PHÁP LUẬT TRONG VIỆC BẢO VỆ RỪNG

Trong chương này trình bày 2 vấn đề sau

1-Rừng và vai trò của rừng đối với môi trường

2- Pháp luật - công cụ hữu hiệu trong việc bảo vệ rừng

1.1 RỪNG VÀ VAI TRÒ CỦA RỪNG ĐỐI VỚI MÔI TRƯỜNG:

Từ xa xưa diện tích rừng tự nhiên đã che phủ phần lớn bề mặt của trái đất, nhưng do tác động của con người diện tích rừng tự nhiên đã giảm đi đáng kể Tính đến năm 1995 diện tích rừng của toàn thế giới chỉ còn khoảng 3454 triệu ha (Số liệu FAO 1997), tỉ lệ che phủ chiếm khoảng 35% bề mặt trái đất và mỗi ngày rừng lại bị suy giảm hoặc bị thoái hóa đặc biệt là rừng tự nhiên Ở Việt Nam diện tích rừng năm 1943 khoảng 14,3 triệu ha tỉ lệ che phủ khoảng 43% Do nhiều nguyên

nhân như nghèo đói, chiến tranh, thiên tai mà diện tích rừng Việt Nam bị giảm mạnh, tính đến năm 1995 tổng diện tích rừng của Việt Nam chỉ còn 9 triệu ha - độ che phủ 28% diện tích bề mặt, không đảm bảo an ninh sinh thái môi trường Đây là một vấn đề hết sức nghiêm trọng, trong những năm qua, Đảng và Nhà nước cũng

có nhiều nỗ lực trong việc bảo vệ rừng và trồng rừng Vấn đề bảo vệ rừng, gây trồng rừng không chỉ còn mang ý nghĩa của việc bảo vệ phát triển nguồn tài nguyên thiên nhiên mà còn là để bảo vệ và cải tạo môi trường sống của loài người

Rừng có ảnh hưởng nhiều mặt đến môi trường, làm thay đổi điều kiện khí hậu, đất đai, sinh vật, nguồn nước, chống ô nhiễm và làm sạch không khí Vì vậy

mà việc giữ gìn, bảo vệ, phát triển rừng chính là giữ gìn “lá phổi” của trái đất, của

sự sống

1.2 PHÁP LUẬT - CÔNG CỤ HỮU HIỆU TRONG VIỆC BẢO VỆ RỪNG:

Chính vì vai trò quan trọng của rừng trong sự tồn tại và phát triển của loài người mà quốc gia nào cũng chú trọng tới công tác bảo vệ và phát triển rừng bằng nhiều cách, đặc biệt là bằng pháp luật Không những thế các quốc gia còn cùng ký vào các công ước quốc tế về lĩnh vực bảo vệ tài nguyên rừng Không chỉ thời phong kiến mà ngay cả thời Pháp thuộc khi Việt Nam bị coi là thuộc địa thì chính quyền vẫn quan tâm tới vấn đề bảo vệ rừng Nhà nước Việt Nam ngay từ ngày đầu giành được độc lập, cũng đã hết sức quan tâm tới vấn đề bảo vệ rừng Hàng loạt các Sắc lệnh, Quyết định, Nghị định của Chính phủ, Thủ tướng Chính phủ, các Bộ, Ngành được ban hành nhằm bảo vệ rừng vàng của chúng ta Năm 1972 Pháp lệnh bảo vệ rừng ra đời đánh dấu một bước mới trong công tác bảo vệ rừng Không chỉ

là quy định về việc bảo vệ rừng trong cả nước mà còn thành lập cơ quan chuyên trách bảo vệ rừng trong Bộ Lâm nghiệp nay là Bộ NN&PTNT đó là Cục Kiểm lâm Năm 1991 Luật BV&PTR ra đời đánh dấu một bước tiến mới trong công tác bảo vệ rừng Có thể nói, Pháp luật bảo vệ rừng có một bề dày lịch sử trong hệ thống Pháp luật của Việt Nam Điều đó thể hiện sự nhận thức đúng đắn của Nhà nước tới công tác bảo vệ và phát triển rừng cũng như coi trọng việc quản lý, bảo vệ rừng Chỉ có thể thông qua pháp luật và bằng pháp luật Nhà nước mới có thể điều chỉnh hành vi của các chủ thể đối với rừng và điều chỉnh cho các hành vi của các chủ thể đó phát triển đúng hướng Sự hiện diện của pháp luật là một đòi hỏi tất yếu

khách quan đối với sự nghiệp bảo vệ và phát triển rừng Chỉ có pháp luật mới định hướng được việc bảo vệ và phát triển rừng và mới bảo đảm cho các ý chí đó của Nhà nước được áp dụng trong thực tiễn

Pháp luật quy định quyền và nghĩa vụ, trách nhiệm của mỗi công dân, mỗi tổ chức và của các cộng đồng địa phương về việc khai thác, sử dụng, bảo vệ nguồn tài nguyên rừng và hệ sinh thái rừng

Pháp luật sẽ tạo cơ sở pháp lý để Nhà nước bằng quyền lực cưỡng chế ngăn chặn mọi hành vi xâm phạm đến rừng, xử lý nghiêm minh những người có hành vi sai phạm

Tóm lại, pháp luật là công cụ hữu hiệu nhất, không thể thiếu trong công tác bảo vệ và phát triển rừng

CHƯƠNG 2 MỘT SỐ VẤN ĐỀ CƠ BẢN VỀ PHÁP LUẬT BẢO VỆ RỪNG

Ở VIỆT NAM

Chương này được trình bày với 3 nội dung sau:

1 Khái luận pháp luật bảo vệ rừng ở Việt Nam

2 Những nội dung cơ bản về pháp luật bảo vệ rừng ở Việt Nam

3 Pháp luật bảo vệ rừng ở một số quốc gia trên thế giới

2.1 KHÁI LUẬN LỊCH SỬ PHÁP LUẬT BẢO VỆ RỪNG Ở VIỆT NAM:

Lịch sử pháp luật bảo vệ rừng ở Việt Nam được hình thành tương đối sớm

và phát triển qua hàng ngàn năm lịch sử Có thể tìm hiểu lịch sử pháp luật bảo vệ rừng qua các thời kỳ sau:

2.1.1 Pháp luật bảo vệ rừng dưới các triều đại phong kiến Việt Nam:

Dưới các triều đại phong kiến Việt Nam, rừng là một loại tài nguyên thuộc

sở hữu của nhà vua Ngay từ năm 1013 vua Lý Thái Tổ đã định ra lệ thu thuế sản vật rừng [30]

Trong “Quốc triều hình luật” của Triều đại nhà Lê (1428-1788) cũng đã có

điều luật quy định về lĩnh vực bảo vệ rừng - điều 22 trong chương Tạp luận quy

định: “Người chiếm cứ những hoa lợi ở núi, rừng, hồ, đập thì xử phạt 60 trượng” [36 trang 201]

Điều đó chứng tỏ các triều đại phong kiến Việt Nam cũng đã quan tâm, chú trọng đến việc quản lý, bảo vệ rừng Tuy nhiên, các quy định pháp luật bảo vệ rừng dưới các triều đại phong kiến chủ yếu nhằm mục đích bảo vệ một loạt tài sản, bảo vệ quyền lợi của giai cấp phong kiến chứ chưa đặt ra ý thức

về vấn đề bảo vệ tài nguyên môi trường, bảo vệ rừng và phát triển bền vững cho các đời sau

Mặc dù vậy, các quy định đó cũng thể hiện hành động cụ thể trong việc bảo vệ rừng và tài nguyên rừng

2.1.2 Pháp luật bảo vệ rừng dưới chế độ Pháp thuộc:

Dưới chế độ Pháp thuộc, tài nguyên đất nước ta bị vơ vét một cách triệt để, đặc biệt là tài nguyên rừng Sau gần 20 năm xâm lược Việt Nam, nguồn tài nguyên rừng đã bị suy giảm nghiêm trọng Năm 1875, người Pháp đã ban hành quy chế cấp giấy phép khai thác, thủ tục trình báo khi khai thác, vận chuyển gỗ và quy định đường kính tối thiểu được phép khai thác đối với 43 loại gỗ là 45cm Năm 1891,

1894 người Pháp đã liên tiếp ban hành các Nghị định về việc thiết lập các khu rừng cấm Ở các khu rừng cấm, người khai thác phải áp dụng kỹ thuật đánh dấu các cây được chặt và phải giữ lại những cây non của các cây có giá trị kinh tế cao

Năm 1902 thực dân Pháp đã ban hành các chế độ, thể lệ lâm nghiệp ở Bắc

kỳ và các quy chế về khai thác rừng ở các khu vực rừng cấm ở Bắc kỳ Năm 1914

ra Nghị định thiết lập chế độ độc quyền khai thác rừng ở Bắc kỳ và Nghị định về độc quyền khai thác rừng ở Trung kỳ được ra đời

Nhìn chung, các quy định pháp luật về lâm nghiệp trong thời kỳ thực dân Pháp đô hộ nước ta chủ yếu nhằm mục đích khai thác, bảo vệ quyền lợi của nhà cầm quyền Đông dương

2.1.3 Pháp luật bảo vệ rừng của Nhà nước Việt Nam từ 1945 đến nay

Ngay khi mới thành lập nước Việt Nam dân chủ cộng hòa, Chính phủ ta xác

định rõ: Rừng và các nguồn tài nguyên khác là của toàn dân nên Nhà nước Việt Nam chú trọng xây dựng một chính sách lâm nghiệp hướng tới mục tiêu phát

triển kinh tế đất nước, gìn giữ, bảo vệ và phát triển nguồn tài nguyên rừng, mỗi năm chỉ khai thác phần thặng dư và giữ nguyên kho tài sản truyền cho hậu thế

Có thể nói, đây là quy định hết sức tiến bộ cả về mặt ý nghĩa xã hội và về mặt lập pháp Bảo vệ và phát triển nguồn tài nguyên rừng, không chỉ cho hôm nay

mà cho cả mai sau đó chính là ý tưởng “Phát triển bền vững” mà ngày nay chúng

ta đang hướng tới

Năm 1972, “Pháp lệnh quy định về bảo vệ rừng” đã được ban hành Pháp lệnh gồm 5 chương 26 điều, quy định về các vấn đề: Nguyên tắc chung; những biện pháp bảo vệ rừng; tổ chức bảo vệ rừng; thưởng phạt và điều khoản chung

Lần đầu tiên, lực lượng chuyên trách bảo vệ rừng được thành lập đó là kiểm lâm nhân dân Tuy nhiên bảo vệ rừng vẫn được thực hiện chủ yếu bằng các biện pháp hành chính hơn là thực thi pháp luật bảo vệ rừng

Năm 1991, Quốc hội ban hành Luật BV&PTR ngày 12/8/1991 Luật gồm 9 chương 54 điều là sự tiếp thu, kế thừa và phát triển hệ thống các quy phạm trước

đó, đặc biệt là Pháp lệnh bảo vệ rừng 1972 cho phù hợp với xu hướng phát triển trong thời kỳ mới, thời kỳ phát triển nền kinh tế thị trường, công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước Song hành với Luật BV&PTR năm 1991 hàng loạt các văn bản pháp luật khác cũng được ban hành như Luật đất đai 1993 (hiện nay được thay thế bằng Luật đất đai 2003 có hiệu lực từ 01/7/2004), Luật phòng cháy chữa cháy

2001, Bộ Luật hình sự năm 1985 (Sửa đổi bổ sung năm 1999) Nhiều chương trình bảo vệ phát triển rừng được thực hiện như "Chương trình phủ xanh đất trống đồi núi trọc" (Chương trình 327) do Chủ tịch Hội đồng Bộ trưởng (Nay là Thủ tướng Chính phủ) đã ra Quyết định số 327/CP ngày 15/9/1992 nhằm khuyến khích nhân dân trồng cây lâm nghiệp phát triển diện tích rừng Tiếp đến là Dự án trồng mới 5 triệu ha rừng ban hành trong Quyết định số 661/QĐ-TTg ngày 29/7/1998 của Thủ tướng Chính phủ

Tóm lại, trong bất kỳ giai đoạn lịch sử nào, vấn đề bảo vệ rừng cũng được Đảng và Nhà nước ta nhận thức và quan tâm, đặc biệt thông qua việc xây dựng chính sách qui định cụ thể Hệ thống pháp luật bảo vệ rừng đã được hình thành và phát triển đáp ứng yêu cầu phát triển của đất nước trong từng giai đoạn lịch sử cụ

thể Ưu điểm nổi bật là lần đầu tiên trong suốt chiều dài lịch sử của dân tộc Vấn đề sở hữu tài nguyên thiên nhiên nói chung và rừng nói riêng được Đảng

và Nhà nước xem là tài sản của toàn dân, do Nhà nước thống nhất quản lý và

sự nghiệp bảo vệ rừng cũng là sự nghiệp chung của toàn xã hội Tuy nhiên, gần 60 năm qua diện tích rừng nước ta ngày càng bị thu hẹp do nhiều nguyên nhân khách quan và chủ quan, trong đó về mặt luật pháp, hệ thống pháp luật bảo vệ rừng tương đối đầy đủ và đồ sộ nhưng hiệu quả pháp lý trên thực tế còn chưa cao

2.2 NHỮNG NỘI DUNG CƠ BẢN VỀ PHÁP LUẬT BẢO VỆ RỪNG VIỆT NAM:

Phần này được nghiên cứu với 7 vấn đề chính:

2.2.1- Các nguyên tắc của pháp luật bảo vệ rừng - xác định rừng là tài

nguyên, tài sản thuộc sở hữu toàn dân mà Nhà nước là đại diện Rừng được quản lý làm 3 loại: Rừng phòng hộ, rừng đặc dụng, rừng sản xuất

2.2.2- Quản lý Nhà nước về bảo vệ rừng nhằm bảo vệ đa dạng sinh học,

bảo đảm sự cân bằng sinh thái của rừng, sử dụng hợp lý và tiết kiệm tài nguyên rừng, đồng thời ngăn chặn khắc phục các hậu quả xấu do con người và thiên nhiên gây ra cho môi trường rừng Vấn đề này được quy định cụ thể tại Điều 2 và Điều 8 Luật BV&PTR năm 1991 Qui định chi tiết tại điều 2 - Nghị định 17/HĐBT ngày 17/01/1992 của Hội đồng Bộ trưởng về thi hành Luật BV&PTR Nhà nước thực hiện việc phân cấp trách nhiệm quản lý Nhà nước về rừng, đất trồng rừng từ Trung ương đến cơ sở Nhưng trên thực tế khi xảy ra sự cố về rừng như rừng bị tàn phá, lâm tặc hoành hành, bị cháy thì xác định trách nhiệm thuộc về ai trong hệ thống các cơ quan quản lý Nhà nước về rừng đó? Từ góc độ pháp lý có thể thấy đây là khiếm khuyết khiến cho rừng ngày càng bị thu hẹp và vấn đề bảo vệ rừng ngày càng khó khăn (Một vài khuyến nghị về vấn đề ngày xin được đề cập trong chương 3)

2.2.3- Chính sách phát triển rừng, giao đất nông nghiệp và khoán rừng

Phát triển rừng luôn được coi là một nhiệm vụ quan trọng trong chính sách lâm nghiệp của Việt Nam Phát triển rừng để bảo vệ rừng và lập lại cân bằng hệ sinh thái rừng Chính phủ đã có những chính sách phát triển rừng, trước hết phải kể

đến là: Chương trình phủ xanh đất trống đồi núi trọc được Chủ tịch HĐBT (nay là Thủ tướng Chính phủ) đã ra quyết định số 327/CT ngày 15/9/1992 nhằm khuyến khích nhân dân trồng cây lâm nghiệp phát triển diện tích rừng Tiếp theo là dự án trồng mới 5 triệu héc ta rừng được Quốc hội khóa X kỳ họp thứ 2 (từ ngày 21/11/1997 đến 12/12/1997) đã ra Nghị quyết số 08/1997/QH10 Dự án này được qui định chi tiết trong Quyết định số 661/QĐ-TTg ngày 29/7/1998 của Thủ tướng Chính phủ Rừng và đất rừng được giao tới các tổ chức, cá nhân gọi chung là chủ rừng, cho thuê, khoán bảo vệ rừng