Hệ thống phân loại thần thoại của dân tộc thiểu số ở Trung Quốc

3, Thần thoại Trung Quốc nói chung và thần thoại của các dân tộc Lĩnh Nam nói riêng được lưu giữ rất ít và thậm chí biến mất là vì những tác phẩm này đã không được các văn nh[r]

Hệ THỐNG PHÂN LOM THÂN THOẠI củn DÂN TỘC • • • •

THlếu SỐ Ở TRUNG QUỐC

Đào Lập Phiên

I Nhận xét khái quát về thần thoại Trung Quốc

Trung Quốc là một quốc gia thống nhất đa dân tộc, trong đó, kho tàng văn học văn nghệ của dân tộc Trung Hoa là sản phẩm sáng tạo chung của cộng đồng các dân tộc, dân cư trong quá tìn h phát ứiển lâu dài của lịch sử

Sự ra đời của thần thoại Trung Quốc - cội nguồn của nền văn học không nằm ngoài lịch sử lâu đời của các dân tộc Tác phẩm thần thoại trứ danh Sơn hải kinh ra đời vào khoảng giữa thời nhà Tiên Tần và Tần Hán và không ngừng được bổ sung, phát triển, tác phẩm này lưu giữ nguồn tư liệu phong phú về thần thoại của nhiều dân tộc Thần thoại về Đế Tuấn (vốn nổi tiếng không kém thần thoại về Hoàng Đế), được biết chính là thần thoại về sự ra đời của các dân tộc phương Nam như dân tộc Miêu, H ’mông, Thái Thần thoại về

“Bàn Cổ” của dân tộc thiểu số phương Nam (được cho là ra đời vào thời Tam quốc) đã được Từ Chinh thu thập trong dân gian và đưa vào cuốn Ngũ vận lịch niên kỉ và Tam ngũ lịch kí. Thần thoại “Bàn Hồ” được Can Bảo tuyển chọn và đưa vào cuốn Sưu thần kí. Tuy những bộ thần thoại này không lâu đời bằng Sơn hải kinh nhưng cũng là những tác phẩm cổ xưa Thần thoại của các dân tộc thiểu số phương Nam mà tiêu biểu là “Bàn c ổ ” và “Bàn Hồ”

từ lâu đã trở thành các tác phẩm kinh điển ữong lịch sử thần thoại Trung Quốc Từ rất sớm, các văn nhân cổ đại Trung Quốc đã rất coi trọng thần

* GS., Đại học Dân tộc Trung ương, Bắc Kinh (Người dịch: Nguyễn Hữu Sử, Viện Nghiên cứu tôn giáo).

104 Van h ó a t h ờ N ử t h á n - MẪU ở V lỆT NAM VẢ CHÂU Á

thoại của các dân tộc thiểu số, xem đó là một hiện tượng văn học và khôìng ngừng sưu tầm và chép lại Trong cuốn Thuật dị kí, Nhậm Phường đã bổ sung nhiều nội dung cho tác phẩm Bàn cổ và đưa ra những nhận xét, đánh giá Ông đã dẫn chứng tục ngữ thời Tần Hán, lời nói của người xưa, danh ngôn thời Ngô Sở và cả lời bình luận như sau: “Bàn c ổ là vị thủy tổ của vạn vật trong trời đất, hay nói cách khác, mọi thứ đều được tạo ra bởi Bàn c ổ ” Cách giải thích (trả lời cho câu hỏi từ nghìn năm nay) ấy cho chúng ta biết rằng: Trung Quốc không phải “không có thần thoại” như đánh giá của một

số học giả phương Tây, mà chúng ta có hệ thống thần thoại ra đời từ thuở khai thiên lập địa Các học giả phương Tây chi căn cứ vào những ghi chép

sơ sài, đơn lẻ về thần thoại của người Hán thời cổ đại và đưa ra kết luận như vậy là phiến diện Rất nhiều học giả lỗi lạc cùa Trung Quốc như Mao Thuẫn, Văn Nhất Đa, Trịnh Chấn Phong, Hoàng Thạch, Tạ Lục Dật, Lâm Hội Tường cũng từng dốc sức nghiên cứu về thần thoại Trung Quốc Khi ấy, họ cũng căn cứ vào các tư liệu về thần thoại của người Hán được ghi chép trong các thứ tịch cổ Tuy đóng góp của họ là không nhỏ, song do tư liệu không đầy đủ, nên trong quá trình khái quát thành luận thuyết, họ gặp phải rất nhiều khó khăn Không ít học giả đã nhận thức được mối mâu thuẫn này Trong tác phẩm Nghiên cứu về thần thoại Trung Quốc ABC xuất bản năm 1928, Mao Thuẫn từng chi ra rằng: “Những tác phẩm thần thoại mà chúng ta có hiện này chỉ là một bộ phận nhỏ nằm trong tổng thể, thậm chí đôi chỗ đã không được ghi chép một cách có hệ thống” Ông còn nói: “Chúng ta chia tác tác phẩm thần thoại hiện có thành ba bộ phận Bắc, Trung, Nam, trong đó, miền Nam giữ lại được ít nhất, tiếp theo đến miền Bắc, miền Trung giữ lại được nhiều nhất Thần thoại 'Nam bộ được bảo tồn dưới hình thức tài liệu lịch sử với các câu chuyện về dòng họ Bàn cổ Và theo suy đoán cùa chúng ta, các dân tộc Lĩnh Nam, những người đã sáng tạo ra thần thoại về quá trình khai thiên lập địa, chắc chắn sẽ còn sáng tạo ra nhiều thần thoại khác nữa Và những thần thoại này không được các văn nhân sử dụng nên đã dần mai một

và biến mất Giao thông của miền Nam phằt triển rực rỡ vào thời nhà Hán, khi ấy nền văn hóa của Trung Quốc (người Hán) đã ờ đinh cao, nên xuất hiện tâm lý xem thường các dân tộc thiểu số lân cận, vì vậy thần thoại của miền Nam không được xem trọng Tuy rằng ít nhiều vẫn được lưu truyền trong dân gian, nhưng cùng với sự dung hợp với tín ngưỡng nguyên thủy, các câu chuyện thần thoại dần được cải biến, trở thành những tập tục mê tín

kì lạ, hoàn toàn mất đi ý nghĩa của thần thoại” Mao Thuẫn cho rằng: 1, Thần thoại Trung Quốc có thể chia thành 3 bộ phận: Thần thoại miền Bắc (Son hái kinh là tác phẩm đại diện); Thần thoại đất Sờ ở miền Trung (Sở từ, Thiên vẩn

H ệ thống p hân loại thần thoại của dân tộc th iểu sô 105

làm đại diện); Thần thoại Lĩnh Nam ở miền Nam (Thần thoại về Bàn c ổ làm đại diện) 2, Ba bộ phận thần thoại này “vốn rất vĩ đại, rất rực rỡ và tự hình thành những hệ thống độc lập, nhưng vỉ nhiều nguyên nhân khác nhau mà bị thất lạc và tan biến, đến nay chỉ còn lại những mảnh ghép không hoàn chình,

kể cả khi đã hợp thành Thần thoại Trung Quốc cũng vẫn không phải là hệ thống hoàn chỉnh” 3, Thần thoại Trung Quốc nói chung và thần thoại của các dân tộc Lĩnh Nam nói riêng được lưu giữ rất ít và thậm chí biến mất là vì những tác phẩm này đã không được các văn nhân sử dụng, bị xem thường vì

là tác phẩm của dân tộc thiểu số, và vì sự tan vỡ của các tín ngưỡng nguyên thủy Kết luận tổng quát này, vào thời điểm đó, đường như đúng với tất cả các tác phẩm thần thoại Trung Quốc Nhưng giờ đây khi xem xét lại, sẽ thấy

có nhiều sai lệch Bởi vì vào thời điểm đó những bí mật của kho tàng thần thoại Trung Quốc vẫn chưa được gợi mở, và các nhà nghiên cứu cũng chỉ mới tập trung nghiên cứu các thần thoại của của dân tộc Hán, lại chỉ căn cứ vào những ghi chép ít ỏi trong thư tịch cổ

Bức màn Bí mật đó chỉ thực sự được hé lộ sau khi nước Cộng hòa nhân dân Trung Hoa được thành lập Từ năm 1956 đến nay, các Viện nghiên cứu khoa học và các cơ quan hữu quan của Trung Quốc đã nhiều lần tổ chức triển khai khảo sát lịch sử, ngôn ngữ, văn học dân gian của các dân tộc thiểu

số Kết quả của các cuộc điều tra đó đã khiến người ta phải kinh ngạc, không

ít các dân tộc thiểu số vẫn lưu truyền và bào tồn các tác phẩm thần thoại cổ xưa, độc đáo bằng phương thức truyền miệng So với các tác phẩm thần thoại được lưu truyền rộng rãi tại các quốc gia trên thế giới (nhu thần thoại

Hy Lạp, thần thoại Bắc Âu, thần thoại Babylon, thần thoại Ai Cập, thần thoại Ắn Độ), thì các tác phẩm thần thoại của các dân tộc thiểu số ờ Trung Quốc cũng đặc sắc không kém, và nếu đem so sánh với thần thoại của người Hán thì lại càng phong phú, hoàn chinh, đặc sắc hơn rất nhiều Việc khai quật, phục hồi, sưu tầm, chinh lý và xuất bản các tác phẩm này đã khiến các nhà nghiên cứu về văn nghệ dân gian, về thần thoại được mở rộng tầm mắt Hơn ba mươi năm, những chuyên viên công tác ừong công việc nghiên cứu tìm hiểu các tư liệu văn học dân gian dân tộc đã tìm được không ít những tư liệu về thần thoại các dân tộc thiểu số, ừong đó số lượng cũng tương đối khả quan Những tư liệu đó một là xuất phát từ việc truyền miệng của người dân tộc, hai là xuất phát trong các kinh điển của dân tộc (như trong Đông Ba kinh

của dân tộc Nạp Tây ), ba là xuất phát trong lịch sử của các dân tộc Từ hình thức mà nói có thể phân chia thành hai bộ phân lớn là theo văn vần và tản văn Trong đó thần thoại bằng văn vần là nhiều nhất và cũng là phong

106 Van H ó a t h ờ N ữ t h ẩ n - MẴU ở V lỆT NAM VÀ CHÂU Á

phú nhất Có một sổ thần thoại đồng thời cùng tồn tại dưới hai hình thức văn vần và tản văn Từ nội dung mà nói thì càng phong phú đa dạng Từ lớn như việc mờ trời mở đất, khởi nguyên của nhân loại, tự nhiên của vạn vật, khởi nguyên của dân tộc đều có thể thấy được phản ánh một cách sinh động trong thần thoại Có rất nhiều thần thoại của các dân tộc còn đưa ra cả những

hệ thống riêng cùa mình

Từ việc tìm tòi thần thoại của các dân tộc thiểu số, sớm nhất có thể bắt đầu từ những năm 40, với việc xuất bản bộ sáng thế ký của dân tộc Di A Tế

do Quang Vị Nhiên tìm được Tới thập niên 50 - 60, bộ Sáng thế ký của tộc Nạp Tây, Mai Cát, A Tế của dân tộc Di, Mễ Lạc Đà của dân tộc Dao, Khai thiên lập địa của dân tộc Bạch được xuất bản v ề sau Tra Mầu và Lặc Nga Đặc Y của dân tộc Di, Miêu tộc cổ ca của dân tộc Miêu, Mục Bách Mật Bà

của dân tộc La Cô, Tây Cang Lí của dân tộc Ngõa (Truyền thuyết của Hồ Lô), Áo Sắc Mật Sắc của dân tộc Ha Ni, Bổ Lạc Đà và Bổ Bả của dân tộc Choang cho tới cổ ca thần thoại của dân tộc Bố Y, c ổ ca thần thoại của dân tộc Đồng, Cổ song ca thần thoại của dân tộc Thủy đã được chỉnh lí và xuất bản Trong đó có một số cổ ca sáng thế, có một số tự sự thần thoại lớn của các dân tộc Giống như trường thi tự sự cũng được lưu truyền một cách rộng rãi của các dân tộc Từ đó có thể thấy trong các dân tộc thiểu số vùng Tây Nam Trung Quốc thực sự có tồn tại một hệ thống thần thoại sử thi sáng thế ký

Trừ những hình thức văn vần thần thoại sáng thế ký ra thì trong một

số dân tộc thiểu số của Trung Quốc còn lưu truyền một cách rộng rãi các thần thoại với hình thức tản vãn Nhưng bộ phận tản văn thần thoại này không nhận được sự trọng thị đáng có giống như những thần thoại viết bằng văn vần đã được tổng hợp lại thành sách Nhưng thần thoại bằng tản văn cũng có một điểm giống với thần thoại bằng văn vần là đều dựa trên việc truyền miệng của các dân tộc, đồng thời cũng miêu tả vũ trụ, nhân loại, sự khởi nguyên và phát triển của vạn vật Nội dung đều cổ và mang tính nguyên thủy

Nói tóm lại, thần thoại dân tộc thiểu số Trung Quốc không ngừng bổ sung cho rất nhiều khoảng trống của thần thoại Trung Quốc mà còn đưa ra những tài liệu vô cùng quý báu đối với việc nghiên cứu thần thoại Trung Quốc Điều đáng nói ở đây chính là những kết luận của Mao Thuẫn về sự

“chết dần” hay “cằn cỗi” của thần thoại Trung Quốc đã dần dần bị những tư liệu thần thoại của các dân tộc thiểu số đánh tan Những điều mà ông nhận

định về thần thoại Trung Quốc như “miền Nam giữ lại được ít nhất, tiếp theo đến miền Bắc, miền Trung giữ lại được nhiều nhất” đã bị thực tế đảo ngược lại và bién thành thần thoại miền Nam được bảo tồn nhiều nhất, miền Trung

ít hơn, Miền Bắc còn ít hơn nữa Đây quả thực là một hiện tượng khá lí thú Điều này có thể nói rằng việc nghiên cứu thần thoại của Trung Quốc không thể nào tách rời khỏi thần thoại của các dân tộc thiểu số và phải đặt thần thoại của các dân tộc thiểu số vào trong một chỉnh thể của thần thoại Trung Quốc mà khảo sát Tôn trọng tính đa dân tộc của Trung Quốc là một thái độ duy vật chủ nghĩa lịch sử mà chúng ta cần phải có

II Hệ thống thần thoại dân tộc thiểu sổ

Hệ thống thần thoại là sản phẩm của thần thoại khi phát triển tới thời hậu kỳ Hệ thống thần thoại được sản sinh cũng là một tiêu chuẩn cho

sự hoàn thành nhận thức luận về vạn vật trong vũ trụ của nhân loại, hoặc đó

là một sự giải thích có hệ thống Cũng là tiêu chí cho việc thoát li khỏi trạng thái dã man, một bước quá độ lên xã hội văn minh Thông thường mà nói, khi hệ thống thần thoại xuất hiện thì thần thoại của các dân tộc cũng đạt đến một trạng thái tương đối đình trệ Ví như trong hệ thống thần thoại của các dân tộc văn minh trên thế giới đại đa số đều do một vị chủ thần thống lĩnh tất

cả Trong thần thoại các dân tộc thế giới thì hệ thống thần thoại của Hy Lạp được xem là hoàn chỉnh nhất Chúa tể là Zeus là người chủ tể tối cao, nữ thần là Hera, nữ thần săn bắn Artemite, nữ thần sắc đẹp và tính yêu là Aphrodite(Venus), nữ thần tình yêu là Eros, nữ thần trí tuệ là Atenna, thần biển là Prosedon, thần chiến trạnh là Ares Mỗi vị thần không những có danh

vị của mình mà còn có cả những tính cách đặc biệt kể cả trong cách hành sự của họ, điều đó đã cấu thành nên sự phong phú của thần thoại Hy Lạp với nội dung sinh động và đa dạng hiếm thấy trên thế giới Khi hệ thống này được hình thành rồi thỉ thần thoại Hy Lạp dừng việc lưu truyền miệng và việc tiếp tục sáng tác

Trung Quốc là một quốc gia có truyền thống vàn hóa mà lịch sử lâu dài, lấy thần thoại cổ đại mà nói thì thần thoại dân tộc Hán tuy nhiên không thấy nhiều trong những ghi chép Sự thống trị của tư tưởng Nho gia hàng ngàn năm nay “Không nói chuyện quái lực loạn thần” lại thêm chuyện văn nhân cải biên chuyện thần thoại biến thành truyền thuyết hóa, lịch sử hóa, sự phong phú ban đầu của thần thoại càng bị mất dần Với những gì được bảo lưu trong Sơn hải kinh, Sở từ, Thiên vấn, Hoài Nam từ thì rất khó có thể tìm

H ệ thông phân loại thần thoại của dân tộc thiểu sô' 107

108 V ả n h ó a t h ờ N ữ t h á n - MẪU ở V iệ t nam v ả c h ả u á

thấy được một hệ thống thần thoại nào Trong khi đó thì ở trong thần thOíậi của các dân tộc thiểu số Trung Quốc thỉ hoàn toàn ngược lại chúng ta không khó để có thể nhìn thấy những hệ thống độc đáo trong thần thoại đó, những,

hệ thống này có thể được biểu hiện ở các phương diện sau:

Thứ nhất: Hệ thống Thần ứời và Thần khổng lồ Hệ thống này trong những hệ thống thần thoại sáng thế ký của các dân tộc đã được phát hiện cho tới ngày nay là tồn tại nhưng việc giải thích đối với sự khởi nguyên của vạn vật hoặc sự khai thiên lập địa, mở ra vũ trụ thì lại không tương đồng với nhau Trong Sáng thế ký của một số dân tộc thì xuất hiện thần chủ thể tối cao, có dân tộc thì hoàn toàn lấy người, bán thần hoặc người và thần cùng làm chủ tể của thế giới Trong thần thoại của dân tộc La Cô ờ Vân Nam, vạn vật vũ trụ đứng dưới sự chủ tể của thần trời là Nguy Sa, ừong sách sáng thế

kí Mục Bách Mật Bà đã kể lại công lao vĩ đại đó rằng: Trong thời xa xưa lắm chưa hề có trời đất, chưa hề có mặt trời mặt trăng và các sao, thế giới mênh mang một dài, vũ trụ như một tấm lưới treo trên trời, Nguy Sa và người giúp

đỡ của mình giống như nhện treo ở trong không trung Chính vì thế mà Nguy Sa phái Tra La Na La tạo nên trời đất, bản thân của mình thì sáng tạo nên vạn vật và nhân loại Trong thần thoại của dân tộc Thái ở Tây Song Bản Nạp thì vị thần chủ tể tối cao là Đại thần Nhân Bát Nhân Bát tạo nên mười sáu tầng trời, rồi lại tạo nên đất, trong thơ tự sự được lưu truyền ở khu vực

đó thì Nhân Bát cũng thường xuyên được xuất hiện Nhưng trong khu vực Đức Hoằng của dân tộc Thái thì do hai vị thiên thần là Hỗn tán và La Quả Lí chủ tể tất cả Trong thần thoại của dân tộc Ngõa thì thần Lợi Cát và thần Lộ

An là hai vị chủ tể tối cao Thần thoại dân tộc Cảnh Pha thì cho rằng chủ tể của vạn vật trong vũ trụ là do một đôi thiên quỷ đại biểu cho âm và dương Người Nam là Uông La, người nữ là Ban Mộc Chiêm Những thiên thần và thiên quỷ này trong thần thoại sáng thế đều là vạn năng, siêu tự nhiên, siêu hiện thực Chức năng của họ là sáng tạo nên thế giới, công lao đều gom vào một thần hoặc các thần

Trong thần thoại sáng thế ký của các dân tộc, trừ hệ thống thần trời ra thì còn hệ thống thần khổng lồ Ở một phương điện nào đó mà nói thì nó là biểu hiện cho sự nhận thức về sức mạnh và giá trị bản thân của con người Trong hệ thống này thì c ổ ca thần thoại cùa dân tộc Miêu là mang tính đại biểu nhất Người tổ tiên dân tộc Miêu cho rằng, trước khi khai thiên lập địa thì đã xuất hiện một hệ thống người khổng lồ, mỗi người họ đều là những vị thần Như Phủ Phương là thần mở rộng, Hỏa Nại là thần lửa, Bả Công, Thu

Bà, Thiệu Công, Thiệu Bà là thần nông nghiệp, Hữu Lộc, Tang Trát là thần

săn bắt, Bảo Công, Hùng Công, Thả Công, Đương Công là tổ thần của người Những vị thần khổng lồ đó đều có những nãng lực thần kì có thể khai thiên lập địa và có trí tuệ xuất chúng, là sự hóa thân cùa sức mạnh tập thể Trong hệ thống thần thoại của các thần khổng lồ, không có thần chủ tể, giữa các thần với nhau có một mối quan hệ bình đẳng, c ổ ca của dân tộc Miêu đối với việc ghi chép lại hành động cùa các vị thần khai thiên lập địa đều được miêu tả một cách đầy hình tượng, có sức thu hút mãnh liệt Trong một

số dân tộc ở Tây Nam, cũng có một số đưa các vị thần khổng lồ trở thành chủ tể của vạn vật trong vũ trụ hoặc là tổ của con người, ở đó có thể thấy dấu vết của việc thần hóa con người rất rõ ràng, c ố Mễ Á của dân tộc Bố Lãng, Nghiêu Bạch của dân tộc Cơ Nặc, Bố Lạc Đà, Bố Bá của dân tộc Choang,

Mễ Lạc Đà của dân tộc Dao đều là những vị thần khổng lồ, lấy họ làm trung tâm của thần thoại, tập trung biểu hiện quá trình đấu tranh gian khổ của con ngườị ừong quá trình chinh phục tự nhiên

Thứ hai: Hệ thống tự sinh Hệ thống thần thoại này thì cho rằng vạn vật trên thế giới là đều được hình thành một cách tự nhiên cho đến cả thần trời, thần khổng lồ cũng đều do tự nhiên biến hóa mà nên Như trong sáng thế ký của dân tộc Nạp Tây thì giữa khi trời đất, mặt trời trăng sao vẫn chưa được hình thành, núi non sông ngòi vẫn chưa xuất hiện thì đã có hình bóng của họ rồi về sau: “Từ ba sinh ra chín, từ chín sinh ra vạn vật” Sự phối họp cùa chân và thực đẵ sản sinh ra mặt ừời, giả và hư phối hợp với nhau thì sản sinh ra mặt trăng, Ánh sáng của mặt trời biến hóa mà sinh ra khí trắng, khí trắng biến hóa rồi sản sinh ra âm thanh, âm thanh biến hóa mà sản sinh ra thần thiện Y Cách Ốc Cách, Mặt ửăng biến hóa mà sản sinh ra ác thần Y c ổ Đinh Na Thần thiện xắp xếp vạn vật Thần thoại Mông c ổ cũng có những truyền thuyết đó Truyền thuyết rằng từ thời thượng cổ thì trời và đất vẫn còn chưa hề phân tách với nhau, thế gian là một dải hỗn độn như mây mầu trôi nổi trong không gian, không biết là trải qua mấy ngàn vạn năm sản sinh

ra những vật sáng - tối., sạch - bẩn Chẳng bao lâu sau thì vật nhẹ mà trong sạch thì bay lên thành trời, vật nặng mà bẩn thì ngưng tụ lại thành đất Sau

đó, trên trời xuất hiện “Đa luân, ngạo đôn mạn cách nhật” tức “Trời thất tinh” là trung tâm của thần trời ờ tầng trời thứ 99, thần trời lại sáng tạo lên vạn vật và nhân loại Thần thoại đó và thần thoại của Bàn c ổ có nhiều điểm tương tự Hệ thống thần thoại tự sinh khi mới nhìn nhận có thể cho rằng đó

là sự chịu tác động ảnh hường tư tường ữiết học của “Âm dương ngũ hành” nhụrng nếu xét về bản chất mà nói thì đấy chi mang tính chất của chủ nghĩa duy vật đơn giản

H ệ thống phân loại thần thoại của dân tộc thiểu số 109

110 Van h ó a t h ờ Nữ t h ẩ n - MẪU ở VlỆT NAM VÀ CHÂU Á

Thứ ba: Hệ thống Totem Thần thoại nguyên thủy và ý thức Totem (tôn giáo nguyên thủy) đồng nguyên với chủ nghĩa sùng bái tự nhiên Trong

xã hội nguyên thủy, con người nhận sự chi phối của sức mạnh tự nhiên, thường cho rằng có những ma lực tự nhiên mà chúng ta không thể chiến thắng được, từ đó sản sinh sự sợ hãi đối với chúng Ở đây chính là hình thức tôn giáo nguyên thủy hoặc sùng bái Totem Do sợ hãi sản sinh ra sự giải thích nguyên nhân của Totem, từ đó hình thành nên thần thoại Thần thoại Totem trong các dân tộc chiếm một vị trí vô cùng quan trọng Thông qua việc lưu truyền miệng mà kéo dài liên tục, từ đó hình thành nên một hệ thống độc đáo Trong thần thoại của dân tộc Dao thì thần thoại Bàn Hồ cho thấy sự sùng bái đối với Khuyển (chó), Long khuyển trở thành tổ tiên của dân tộc Dao Điều này có thể nói động vật trở thành Totem là một sự thực

mà các dân tộc phải trải qua trong lịch sử trải qua Đối với dân tộc Lật Lạt thì các dân tộc gần như đều có mối liên hệ với sự sùng bái đối với động vật Như Hổ thị tộc, Hùng (gấu) thị tộc, Dương (dê) thị tộc, Ngư (cá) thị tộc, Xà (rắn) thị tộc Trong khởi nguyên thần thoại của dân tộc Bạch thì tổ tiên của người Lặc Mặc là hai anh em A Bố Thiếp, sau cơn lũ lụt, hai anh em trở thành vợ chồng, sinh được năm người con gái, sau dó gả cho Lão Hùng (gấu), Lão Hổ, Thanh Xà, Lão Thử (chuột), Mao Trùng (sâu lông) sau đó phát triển thành Hùng thị tộc, Hổ thị tộc, Xà thị tộc, Thử thị tộc và Mao trùng thị tộc Người Miêu ở Quý Châu sùng bái totem cùa cây phong, ừong

Cổ ca của người Miêu có sự sản sinh cùa Phong mộc ca Đối với sự sùng bái

hồ lô các dân tộc sản sinh ra những câu chuyện thần thoại lấy trung tâm là quả bầu hồ lô nổi lên khi có nạn lũ lụt Thần thoại cổ của người dân Đài Loan ban đầu được hình thành với sự sùng bái với đá và trúc

Hệ thống thần ừời, hệ thống tự sinh và hệ thống Totem đã cấu thành nên sự phong phú về nội dung thần thoại của các dân tộc thiểu số Trung Quốc Từ hai chiều kích đã cho chúng ta thấy một cách toàn diện thần thoại của các dân tộc thiểu số Đặc biệt là những dân tộc có lưu truyền thần thoại sáng thế ký thì hệ thống thần thoại đó đều đã được hình thành một cách hoàn chỉnh Bao gồm thần thoại về khai thiên lập địa, khởi nguyên của nhân loại, khởi nguyên của vạn vật trong tự nhiên, khởi nguyên của dân tộc và sự di dời dân tộc, những phản ánh một cách hoàn chinh về vũ trụ quan của người nguyên thủy

III Phân loại thần thoại của dân tộc thiểu sổ

Nghiên cứu thần thoại các dân tộc thiểu số thì nhất định phải chú trọng tới việc phân loại Phân loại không những có thể giúp chúng ta nhìn thấy

H ệ thống phân loại thần thoại của dân tộc thiểu sô' 111

rõ ràng một cách trọn vẹn thần thoại của các dân tộc thiểu số mà còn

từ sự liên hệ của các loại thần thoại chúng ta có thể nhìn thấy quy luật sự sản sinh, phát triển và diễn biến của thần thoại Phân loại thần thoại là nền tảng nghiên cứu thần thoại, nó có thể cho chúng ta thấy nền tảng và tính chất, đặc điểm và ý nghĩa của các loại thần thoại Đương nhiên dựa vào khu vực truyền bá, hình thức biểu hiện và nhân tố dân tộc đều có thể coi là tiêu chuẩn để phân loại nhưng thể thể hiện rõ đặc trưng nhất đó chính là những nội dung mà thần thoại bao hàm trong đó

1 Thần thoại khai thiên lập địa

Thần thoại khai thiên lập địa là một bộ phận cổ nhất trong thần thoại, thông qua việc tường tượng của những người nguyên thủy nhằm giải thích cho sự hình thành của vạn vật trong tự nhiên và trời đất Loại thần thoại này đều có lưu truyền và bảo tồn trong các dân tộc trên thế giới Thần thoại khai thiên lập địa trong các dân tộc thiểu số của Trung Quốc sớm nhất có thể được coi là ghi chép về thần thoại Bàn cổ Thần thoại Bàn c ổ được bảo tồn trong dân tộc Dao là khơi nguồn cho văn học sáng thế của Trung Quốc, mang một vai trò và vị trí vô cùng quan ừọng trong lịch sử thần thoại Trung Quốc Sáng thế ký của dân tộc Nạp Tây, Tra Mầu, Mai Cát, Lặc Nga Đặc Y

của dân tộc Di, Mục Bách Mật Bạc của dân tộc La Cô đã thể hiện một cách cực kỳ sinh động về sự khai thiên lập địa của trời đất, họ có lúc nói trời đất

do người khổng lồ hoặc do thi thể của thú lớn mà hóa thành, có khi lại nói trời đất là do người khổng lồ sáng tạo Những người khổng lồ đó có nam, có

nữ, trong việc khai thiên lập địa họ đều được thần hóa hết

2 Thần thoại khởi nguyên của nhân loại

Thần thoại sản sinh ra trong thời kỳ sơ khởi của nhân loại Ban đầu con người và tự nhiên sản sinh những mối liên hệ với nhau, trừ việc xuất phát từ sự hái lượm tự nhiên để sinh tồn thì đương nhiên con người cũng sẽ có những hứng thú nhất định đối với việc hình thành của vạn vật trong vũ trụ và cả nhân loại và đưa ra vô số những giải thích bằng tư duy phù hợp với đặc trưng cơ bản của nhân loại thời kỳ nguyên thủy Chính vì thế trong thần thoại của các dân tộc thiểu số của Trung Quốc thì trừ thần thoại về khai thiên lập địa ra thì thần thoại về khởi nguyên của nhân loại cũng cực kỳ phong phú

Đối với khởi nguyên của nhân loại, thần thoại và sinh vật học có những giải thích họàn toàn khác biệt nhau Thần thoại chi là sản phẩm của

sự ảo tường Như trong thần thoại Bàn c ổ thì con người là do các con sâu trên người Bàn c ổ mà hóa thành Trong cổ ca của người dân tộc Miêu thì

112 Vản h ó a t h ờ N ữ t h ẵ n - MẪU ở V iệ t nam v a c h â u á

nói rằng nhân loại là do cây Phong sinh ra Đối với khởi nguyên của nhân loại có thuyết sinh ra từ trứng, sinh ra từ đất bùn, sinh ra từ khỉ vưựn biến thành, sinh ra từ hồ lô

3 Thần thoại hồng thủy (lũ lụt)

So với thần thoại về khởi nguyên của nhân loại thì những thần thoại về

lũ lụt của các dân tộc thiểu số thì càng phong phú hơn Một số học giả cho rằng, thần thoại về hồng thủy là một bộ phận trong khởi nguyên của nhân loại, tức là nhân loại tái tạo nên thần thoại Trong đó lấy Hồ Lô làm trung tâm, sau đó hai anh em cùng nhau kết hôn với nhau thì là một hiện tượng đặc thù có ờ rất nhiều dân tộc khác ừên thế giới

4 Thần thoại tự nhiên

Sau thần thoại khai thiên lập địa là tới thần thoại tự nhiên, đã biểu hiện trước mắt chúng ta một thế giới đa dạng đầy mầu sắc Núi sông mặt trăng mặt trời mây gió sấm chớp, những sự vật hiện tượng trong tự nhiên đó được hình thành như thế nào? Trong thần thoại của Bàn c ổ thì được giải thích một cách rất độc đáo, nó sử dụng hóa thân từ cái chết của người khổng lồ, đem thế giới tự nhiên của vạn vật được tạo nên từ bàn tay của Bàn cổ Truyền thuyết khai thiên lập địa của người dân tộc Bạch, c ố Mễ Ả của dân tộc Bố Lãng, Bài ca sáng tạo thiên địa vạn vật của dân tộc Miêu và trong thần thoại sáng thế ký của người dân tộc Di, Nạp Tây cũng đều có người khổng lồ, thú khổng lồ hóa thân

Trong thần thoại về tự nhiên cùa các dân tộc thiểu số, tráng lệ nhất phải nhắc tới thần thoại về mặt trăng mặt trời Đối với số lượng của mặt trăng mặt trời có cái thì nói là một, có cái thì nói là hai, cũng có cái nói là ba,

là sáu, là bẩy, là chín, là mười hai, thậm chí còn có cả 99 cái Đối với giới tính cùa mặt trăng mặt trời có cái thì nói mặt ừăng mặt trời toàn bộ đều là nam tính, có cái nói mặt trời là nam, mặt ữăng là nữ, là quan hệ anh em trai, anh em gái, chị em, vợ chồng Có khi lại ngược lại Trong Hoài Nam từ -

thiên Bản kinh nói: Thòi của Nghiêm, mười mặt trời cùng xuất hiện, hỏng mùa màng, chết cỏ cây, dân chẳng có cái ăn Trong thần thoại của người dân tộc Dao, trước kia mặt trăng và mặt trời mỗi cái có mười hai cái cùng xuất hiện đem lại cho con người những tai nạn vô cùng nghiêm trọng: Đất đai cháy khô, mầm non chết héo, cát đá bị dung hóa Trong thần thoại mặt trăng mặt trời thì thường thường có xuất hiện một người như Hậu Nghệ - một anh hùng bắn mặt trời Họ cứu vớt sự tồn vong của nhân loại Có khi là một người đơn độc, có khi !à hai cha con, có khi là một hành động của tập thể