Vai trò của văn hóa thẩm mỹ đối với sự phát triển nhân cách sinh viên Việt Nam hiện nay

Về vấn đề nhân cách cũng đã có nhiều công trình nghiên cứu dưới dạng các bài tạp chí, sách chuyên khảo, luận án dưới góc độ triết học và tâm lý học đã được bảo vệ như: bộ sách “Chủ ngh[r]

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRUNG TÂM ĐÀO TẠO, BỒI DƯỠNG GIẢNG VIÊN

LÝ LUẬN CHÍNH TRỊ -

LÊ THỊ THÙY DUNG

VAI TRÒ CỦA VĂN HOÁ THẨM MỸ ĐỐI VỚI

SỰ PHÁT TRIỂN NHÂN CÁCH SINH VIÊN

VIỆT NAM HIỆN NAY

LUẬN ÁN TIẾN SĨ TRIẾT HỌC

Hµ Néi – 2013

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRUNG TÂM ĐÀO TẠO, BỒI DƯỠNG GIẢNG VIÊN

LÝ LUẬN CHÍNH TRỊ -

LÊ THỊ THÙY DUNG

VAI TRÒ CỦA VĂN HOÁ THẨM MỸ ĐỐI VỚI

SỰ PHÁT TRIỂN NHÂN CÁCH SINH VIÊN

VIỆT NAM HIỆN NAY

Chuyên ngành: CNDVBC&CNDVLS

Mã số: 62 22 80 05

LUẬN ÁN TIẾN SĨ TRIẾT HỌC

Người hướng dẫn khoa học: GS.TS Nguyễn Văn Huyên

Hµ Néi – 2013

MỤC LỤC

A MỞ ĐẦU……… 4

B NỘI DUNG……… 18

Chương 1 LÝ LUẬN VỀ VAI TRÕ CỦA VĂN HÓA THẨM

MỸ ĐỖI VỚI SỰ PHÁT TRIỂN NHÂN CÁCH SINH VIÊN

18

1.1 Văn hoá thẩm mỹ, nhân cách, những nét tương đồng giữa

văn hóa thẩm mỹ và nhân cách……… 18

1.2 Vai trò của văn hoá thẩm mỹ đối với sự phát triển nhân cách

sinh viên……… 49

Chương 2 VAI TRÕ CỦA VĂN HÓA THẨM MỸ ĐỐI VỚI SỰ

PHÁT TRIỂN NHÂN CÁCH SINH VIÊN VIỆT NAM HIỆN

NAY – THỰC TRẠNG VÀ NHỮNG VẤN ĐỀ ĐẶT RA……… 69

2.1 Đặc điểm nhân cách sinh viên Việt Nam hiện nay……… 69

2.2 Sự phát triển nhân cách sinh viên Việt Nam hiện nay do văn

hóa thẩm mỹ mang lại thông qua hoạt động giảng dạy và học tập

80

2.3 Sự phát triển nhân cách sinh viên Việt Nam hiện nay do văn

hóa thẩm mỹ mang lại thông qua hoạt động chính trị - xã hội và

hoạt động vui chơi giải trí……… 98

2.4 Sự phát triển nhân cách sinh viên Việt Nam hiện nay do văn

hóa thẩm mỹ mang lại thông qua môi trường nhà trường……… 107

2.5 Những vấn đề đặt ra trong sự phát triển nhân cách sinh viên

Việt Nam hiện nay do việc vận dụng, phát huy vai trò của văn

hóa thẩm mỹ chưa tốt……… 120 Chương 3 PHƯƠNG PHƯỚNG VÀ NHỮNG GIẢI PHÁP CHỦ

YẾU PHÁT HUY VAI TRÕ CỦA VĂN HÓA THẨM MỸ ĐỐI

VỚI SỰ PHÁT TRIỂN NHÂN CÁCH SINH VIÊN VIỆT NAM

HIỆN NAY……… 133

3.1 Phương hướng phát huy vai trò của văn hoá thẩm mỹ đối với

sự phát triển nhân cách sinh viên Việt Nam hiện nay………

133

3.2 Những giải pháp chủ yếu phát huy vai trò của văn hoá thẩm

mỹ đối với sự phát triển nhân cách sinh viên Việt Nam hiện nay

149

C KẾT LUẬN……… 178

D DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ

LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN………

182

E TÀI LIỆU THAM KHẢO……… 183

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Trong sự nghiệp xây dựng chủ nghĩa xã hội nói chung và quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước nói riêng, thế hệ trẻ ngày càng có vai trò và vị trí đặc biệt quan trọng Đại hội XI của Đảng đã xác định: “Chú trọng xây dựng nhân cách con người Việt Nam về lý tưởng, trí tuệ, đạo đức, lối sống, thể chất, lòng tự tôn dân tộc, trách nhiệm xã hội, ý thức chấp hành pháp luật, nhất là trong thế hệ trẻ”1

Sinh viên là một bộ phận ưu tú trong thế hệ trẻ, nguồn bổ sung chủ yếu cho giới trí thức và là hiện thân tương lai của đất nước Nguyên Tổng bí thư Lê Khả Phiêu trong Đại hội đại biểu toàn quốc Hội Sinh viên Việt Nam lần thứ VI năm 1999 đã xác định, sinh viên “là bộ phận trí tuệ và ưu tú trong thế hệ thanh niên, nơi kết tinh nhiều tài năng sáng tạo, là nguồn lao động có học vấn cao, có chuyên môn sâu và đại bộ phận sinh viên sẽ trở thành trí thức của đất nước”2 Sự phát triển toàn diện của sinh viên chính là tiền đề cho sự đóng góp tích cực của họ đối với tiến bộ xã hội

Ngày nay, trong sự nghiệp xây dựng và bảo vệ tổ quốc Việt Nam xã hội chủ nghĩa, xu thế hội nhập khu vực, hội nhập quốc tế đang diễn ra mạnh mẽ và sôi động,

sự phát triển nhảy vọt của cách mạng khoa học và công nghệ trên thế giới đòi hỏi sinh viên Việt Nam phải nỗ lực rèn luyện, phấn đấu vươn lên toàn diện về thể lực, trí lực, đạo đức, nhân cách, để đáp ứng yêu cầu của thời đại, đưa đất nước từng bước tiến kịp các nước trong khu vực và trên thế giới Đại hội XI của Đảng đã chỉ rõ: “Tập trung xây dựng đời sống, lối sống và môi trường văn hóa lành mạnh; coi trọng văn hoá trong lãnh đạo, quản lý, văn hoá trong kinh doanh và văn hoá trong ứng xử.”3

Tuy nhiên, trong quá trình toàn cầu hóa và hội nhập quốc tế hiện nay, bên cạnh

xu hướng tích cực và tiến bộ, nhiều yếu tố tiêu cực từ bên ngoài cũng thâm nhập, tác động không nhỏ tới nhận thức và hành vi của một bộ phận sinh viên nước ta Nhiều vấn đề có liên quan tới tư tưởng, quan điểm, lối sống, đạo đức, nhân cách của sinh viên đang bị suy thoái, lệch lạc; những giá trị truyền thống, thuần phong mỹ tục của dân tộc đang có xu hướng bị sinh viên xem nhẹ; việc tìm hiểu, phân tích và tiếp thu các xu hướng tư tưởng và trào lưu của xã hội hiện đại trong sinh viên còn có phần cảm tính, thiếu cân nhắc và chọn lọc….Tất cả những “lệch chuẩn” trong nhân cách ấy cần phải được điều chỉnh để tạo ra những sinh viên đáp ứng được nhu cầu đòi hỏi của thời đại

Văn hóa thẩm mỹ hiện diện trong tất cả các hoạt động của con người, đặc biệt

nó tác động đến con người bằng cái đẹp và thông qua cái đẹp, trong sự hài hoà với cái chân, cái thiện, cái có ích Nó đánh thức không chỉ năng lực thẩm mỹ mà toàn bộ năng lực sáng tạo tiềm ẩn, lay động những sợi dây tình cảm tinh tế nhất của tâm hồn con người Tác động thẩm mỹ làm nảy sinh nhu cầu cảm thụ và sáng tạo cái đẹp không chỉ trong lĩnh vực nghệ thuật mà trong toàn bộ hoạt động sản xuất vật chất và tinh

thần Nhờ đó, nó tác động đến toàn bộ thế giới tinh thần, tình cảm của con người, góp phần hình thành và phát triển nhân cách con người nói chung và sinh viên nói riêng

Văn hoá thẩm mỹ và nhân cách là hai khía cạnh trong bản chất con người, chúng có những nét đặc thù gần gũi Văn hoá thẩm mỹ thống nhất về bản chất với nhân cách cao đẹp Văn hoá thẩm mỹ chính là sự đồng hoá, thẩm mỹ hoá, văn hoá hoá bản chất con người, là sự sáng tạo mà quá trình lịch sử chứa đựng xu hướng tự thoát khỏi cái thực dụng vật chất tầm thường, nhằm phát hiện và khẳng định một cách đầy đủ nhất bản chất người, tức là bản chất xã hội của con người Ở một trình độ phát triển cao, mục đích của văn hoá thẩm mỹ trùng khớp với mục đích nhân hoá, văn hoá hoá con người, xây dựng những nhân cách theo yêu cầu của xã hội

Nghiên cứu, làm rõ bản chất và sức mạnh đặc thù của văn hóa thẩm mỹ, từ đó làm rõ vai trò của văn hoá thẩm mỹ trong đời sống xã hội và phát triển con người là một trong những nhiệm vụ quan trọng để góp phần xây dựng và phát triển nhân cách của giới trí thức tương lai, góp phần xây dựng con người mới xã hội chủ nghĩa Tuy nhiên, cho đến nay, vấn đề này chưa được quan tâm nghiên cứu đúng mức Vì những

lí do trên, việc đi sâu nghiên cứu đề tài “Vai trò của văn hoá thẩm mỹ đối với sự

phát triển nhân cách sinh viên Việt Nam hiện nay” là một vấn đề có ý nghĩa lý luận

và thực tiễn cấp thiết hiện nay

2 Tình hình nghiên cứu đề tài

2.1 Tình hình nghiên cứu về vấn đề văn hóa thẩm mỹ

Ở Liên Xô trước đây đã có những công trình nghiên cứu về văn hóa thẩm mỹ Công trình chuyên khảo của M.X Cagan “Văn hóa thẩm mỹ của con người Xô Viết”- Trường Đại học Tổng hợp Lêningrát (1976), Giáo trình “Cơ sở lý luận văn hóa Mác- Lênin”, Nxb Văn hoá, Hà Nội, 1983 của tập thể tác giả Liên Xô do giáo sư A.I.Ácnônđốp chủ biên, cuốn “Nguyên lý mỹ học Mác- Lênin” của IU.A Lukin và V.C Xcacherơsicôp, Nxb Sách giáo khoa Mác- Lênin, Hà Nội, 1984, v.v Các công trình này tuy chưa đưa ra định nghĩa hoàn chỉnh về văn hóa thẩm mỹ song các tác giả

đã có quan niệm rõ nét về bản chất, chức năng, đặc thù của văn hoá thẩm mỹ

Ở trong nước cũng có nhiều tác giả nghiên cứu như: Lương Quỳnh Khuê, Nguyễn Văn Huyên, Nguyễn Văn Phúc, Nguyễn Ngọc Thu, Đỗ Huy, Nguyễn Chương Nhiếp, Lương Thanh Tân,… Các công trình của các tác giả trên có tính chuyên sâu về mỹ học Trên các bình diện khác nhau như triết học, thẩm mỹ học, xã hội học, tâm lý học, văn hóa học… các tác giả đã đề cập đến các vấn đề: khái niệm văn hóa, văn hóa thẩm mỹ; bản chất, cấu trúc và chức năng của văn hóa thẩm mỹ; giá trị thẩm mỹ, vai trò của văn hóa thẩm mỹ trong sự hình thành và phát triển con người Đồng thời, các công trình trên cũng đã đưa ra một số phương hướng và giải pháp cơ bản nhằm nâng cao chất lượng và hiệu quả của văn hóa thẩm mỹ Những công trình này đã nghiên cứu vấn đề văn hóa thẩm mỹ dưới nhiều góc độ khác nhau, trong đó tập trung chủ yếu khai thác quan điểm mácxít về văn hóa thẩm mỹ Những công trình này có giá trị tham khảo rất cao đối với đề tài luận án

Về khái niệm văn hóa thẩm mỹ: Các công trình của các nhà nghiên cứu trước

đã bàn khá kỹ lưỡng về khái niệm, cấu trúc và vai trò của văn hóa thẩm mỹ Tuy nhiên, các công trình nghiên cứu thường chỉ được tiếp cận, phân tích từ một ngành

khoa học cụ thể, cho nên nội hàm khái niệm văn hóa thẩm mỹ chỉ được làm rõ ở khía cạnh mà từng công trình nghiên cứu quan tâm; nó có thể được phân tích rất sâu từ khía cạnh tâm lý học, nghệ thuật học, văn hóa học Từ cách tiếp cận có tính tổng hợp phải nói tới các công trình nghiên cứu từ triết học, chuyên ngành mỹ học Đây là mảng công trình có nhiều đóng góp vào làm rõ dần khái niệm văn hóa thẩm mỹ

Về vai trò của văn hóa thẩm mỹ: Vai trò của văn hóa thẩm mỹ từ lý luận chung

được quan tâm bởi nhiều nhà triết học, trong đó có mỹ học ở Liên Xô và một số nước châu Âu Kết quả nghiên cứu của họ làm cơ sở lý luận cho nghiên cứu vấn đề này ở Việt Nam những năm qua, tuy nhiên các công trình nghiên cứu ở Việt Nam cũng đi sâu vào lý thuyết Các nhà nghiên cứu tiền bối thường chỉ đánh giá vai trò của văn hóa thẩm mỹ tới nhân cách nói chung mà ít có tác giả đề cập tới vai trò của văn hóa thẩm mỹ tới đối tượng hẹp là nhân cách sinh viên, kể cả các công trình nghiên cứu dưới dạng các bài báo cũng như các đề tài cấp nhà nước

2.2 Tình hình nghiên cứu về vấn đề nhân cách và nhân cách sinh viên

Về vấn đề nhân cách cũng đã có nhiều công trình nghiên cứu dưới dạng các bài tạp chí, sách chuyên khảo, luận án dưới góc độ triết học và tâm lý học đã được bảo vệ như: bộ sách “Chủ nghĩa xã hội và nhân cách” của L.M.Ackhanghenxky; Phạm Minh Hạc và Lê Đức Phúc đồng chủ biên cuốn sách “Một số vấn đề nghiên cứu nhân cách”; “Thẩm định những chuẩn mực giá trị trên bình diện nhân cách” của Đỗ Huy, bài tạp “Hình thành và phát triển nhân cách trong kinh tế thị trường” của Lê Đức Phúc, bài “Vai trò của đạo đức với sự hình thành nhân cách con người Việt Nam trong điều kiện đổi mới hiện nay”, Lê Thị Thuý; “Những đặc điểm nhân cách tạo thành uy tín của nữ giảng viên đại học đối với sinh viên”; Hoàng Mộc Lan; “Phát triển giá trị văn hoá trong nhân cách sĩ quan trẻ quân đội nhân dân Việt Nam hiện nay”; Nguyễn Xuân Trường; “Định hướng giá trị nhân cách của học sinh trung học phổ thông”, Nguyễn Thị Mai Lan; … Những công trình trên đã bàn sâu về khái niệm, cấu trúc và đặc trưng của sự hình thành nhân cách nhưng chủ yếu là đi vào lý luận về nhân cách con người nói chung, chưa được xem xét ở những đối tượng cụ thể Chúng

có giá trị tham khảo rất cao về lý luận cho việc triển khai luận án này

Một số công trình nghiên cứu khoa học công nghệ cấp nhà nước có liên quan tới đề tài nhân cách đã được thực hiện như đề tài KX07-04 “Đặc trưng và xu thế phát triển nhân cách con người Việt Nam trong sự phát triển kinh tế - xã hội” Đề tài này

đã tiến hành nghiên cứu nhân cách dưới dạng nghiên cứu lý luận về nhân cách song song với điều tra xã hội học Tuy nhiên, đề tài này chưa làm rõ vì sao lại coi „hệ thống giá trị và định hướng giá trị là thành phần cơ bản và cốt lõi của nhân cách” hay

vì sao lại nghiên cứu nhân cách thông qua tiềm năng – khả năng – kỹ năng và phẩm chất – nếp sống – thói quen Trong chương trình KHXH04, trực tiếp liên quan đến nhân cách có đề tài “Mô hình nhân cách con người Việt Nam trong thời kỳ công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước” Phần cơ sở lý luận của nghiên cứu nhân cách được tiến hành công phu, nêu rõ được mục tiêu và xác định được giới hạn của đề tài, song cũng như chương trình KX07, đề tài này chưa lý giải được tại sao lại lựa chọn

sử dụng trắc nghiệm Cattel 16 PF mà không phải là trắc nghiệm khác nên độ thuyết phục chưa cao, hơn nữa kết quả thu được mới chỉ dừng lại ở việc có được những

nhận xét riêng lẻ về các đặc trưng của nhân cách mà không đi đến một hiện trạng nhân cách toàn diện của con người Việt Nam

Với đối tượng hẹp là nhân cách sinh viên cũng đã có một số tác giả bàn đến như: Trần Sỹ Phán với luận án “Giáo dục đạo đức đối với sự hình thành và phát triển nhân cách sinh viên Việt Nam trong giai đoạn hiện nay”; “Giáo dục nhân cách cho học sinh, sinh viên trong bối cảnh của cơ chế thị trường”, Phạm Thị Minh với “Xây dựng nhân cách sinh viên sư phạm phục vụ việc đào tạo nguồn nhân lực tỉnh Khánh Hòa”, luận án tiến sĩ của Vũ Thị Kim Oanh … Tuy nhiên, nhân cách sinh viên mới chỉ được bàn đến ở khía cạnh đạo đức hoặc dưới góc độ tâm lý học Trong đề tài “Mô hình nhân cách con người Việt Nam trong thời kỳ công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước” thuộc Chương trình KHXH04 cũng đưa ra kết quả nghiên cứu nhân cách sinh viên bằng trắc nghiệm Cattel 16 PF có tham khảo kết quả của một nghiên cứu so sánh xuyên văn hóa đặc trưng nhân cách của sinh viên Trung Quốc và Việt Nam của Phùng Đình Mẫn Kết quả của nghiên cứu này có giá trị tham khảo rất cao trong đề tài của chúng tôi

Về đối tượng sinh viên: Ở Việt Nam, đối tượng sinh viên cũng đã được các cơ

quan chức năng như Trung ương Đoàn Thanh niên Cộng sản Hồ Chí Minh, Ban Tuyên giáo, Ủy ban Văn hóa, Giáo dục Thanh – Thiếu niên và Nhi đồng của Quốc hội, Viện nghiên cứu Thanh niên, các trường đại học, cao đẳng và các tổ chức thế giới như Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), Quỹ Nhi đồng Liên hợp quốc (UNICEF)… chọn làm đối tượng nghiên cứu Các công trình nghiên cứu của các cơ quan, tổ chức này đã đề cập tới vấn đề lý luận và thực tiễn căn bản liên quan tới sinh viên Trong thời gian gần đây, trước tình hình nóng bỏng của các vấn đề tệ nạn xã hội có liên quan tới sinh viên thì đối tượng sinh viên được quan tâm nghiên cứu với mật độ dày đặc hơn Nhiều kết quả điều tra, khảo sát đã được công bố Với mục đích nghiên cứu

và góc độ nghiên cứu khác nhau, những công trình nghiên cứu này chủ yếu đề cập tới lối sống, đạo đức của sinh viên hiện nay Những vấn đề lý luận về nhân cách sinh viên, đặc biệt là nhân cách sinh viên hiện nay, chưa được quan tâm đầy đủ

2.3 Tình hình nghiên cứu về vai trò của văn hóa thẩm mỹ đối với sự phát triển nhân cách sinh viên

Trong các sách giáo khoa về thẩm mỹ của các tác giả Liên Xô, sau các phần về thẩm mỹ, văn hóa thẩm mỹ, còn có phần bàn về vai trò của văn hóa thẩm mỹ đối với phát triển con người Trước hết phải kể đến các công trình của IU.A Lukin và V.C Xcacherơsicôp, Iri Bôrep, Vanxlốp, Iuri Babuskin, Egirốp, Ovxianicốp, v.v Về vai trò của văn hóa thẩm mỹ và nghệ thuật đối với phát triển con người phải kể đến các công trình của V.I Kifasenkô, Leizerov, Oderov, v.v Kế thừa và phát triển tư tưởng của các nhà thẩm mỹ Liên Xô, ở Việt Nam có một số nhà nghiên cứu đi sâu và mở rộng phạm vi ứng dụng vai trò của văn hóa thẩm mỹ đối với phát triển con người Việt Nam vào thập niên 70 – 80 của thế kỷ XX Trước hết, phải nói tới các công trình thẩm mỹ của Vũ Khiêu, Đỗ Huy, Như Thiết, Phạm Khiêm Ích, Hoài Lam, Đỗ Văn Khang Vũ Khiêu có công trình: Đẹp – bàn về giáo dục thẩm mỹ cho thanh niên thế

hệ mới; Như Thiết bàn về quán triệt tính Đảng trong văn hóa nghệ thuật; Đỗ Huy bàn

về mấy vấn đề giáo dục thẩm mỹ Lê Ngọc Trà, Huỳnh Khái Vinh đi sâu vào vai trò

của nghệ thuật trong phát triển nhân cách con người nói chung, thanh niên nói riêng Trường Lưu, Hồ Sĩ Vịnh đi sâu vào giá trị văn hóa dân tộc và vai trò của nó đối với việc giữ gìn các giá trị truyền thống Việt Nam Nguyễn Văn Huyên khai thác giá trị thẩm mỹ từ góc độ phản ánh luận, làm rõ sự tác động đặc thù của nó đối với sự gợi

mở tính năng sáng tạo của con người nói chung và phát triển các phẩm chất nhân cách con người Việt Nam nói riêng Trong giáo trình Mỹ học đại cương, Nxb Chính trị Quốc gia,

2004, Nguyễn Văn Huyên dành cả một chương cho vấn đề vai trò của giá trị thẩm mỹ đối với phát triển con người hiện nay, trong đó tác giả đã chứng minh giáo dục thẩm mỹ nói chung, vai trò của giáo dục nghệ thuật nói riêng có ưu thế đặc biệt, do đó có sức mạnh đặc biệt trong sự phát triển các phẩm chất người; tác giả cũng đưa ra một số phương thức và loại hình giáo dục thẩm mỹ trong điều kiện hiện tại

Nhìn chung, các mảng vấn đề liên quan đến đề tài luận án đã được nhiều nhà khoa học quan tâm và có nhiều công trình nghiên cứu hết sức sâu sắc, có giá trị lớn về khoa học, đó là kho tài liệu quý báu làm cơ sở lý luận cho việc tham khảo nghiên cứu, thực hiện luận án Một số tác giả đã bàn đến vai trò của văn hóa thẩm mỹ đối với sự phát triển con người nói chung Tuy nhiên, cho đến nay, vấn đề vai trò của văn hóa thẩm mỹ đối với sự phát triển nhân cách sinh viên Việt Nam hiện nay hầu như vẫn còn bỏ ngỏ Việc thực hiện đề tài mới có ý nghĩa lý luận và thực tiễn cấp bách đối với việc phát triển con người mới xã hội chủ nghĩa nói chung, nguồn nhân lực đáp ứng yêu cầu hội nhập quốc tế

ở Việt Nam hiện nay cần được kế thừa, tiếp thu có chọn lọc những thành tựu của các công trình nghiên cứu của các nhà khoa học tiền bối

3 Mục đích và nhiệm vụ của luận án

- Mục đích: Trên cơ sở lý luận về văn hóa thẩm mỹ, nhân cách và vai trò của văn hóa thẩm mỹ đối với sự phát triển nhân cách, luận án phân tích, làm rõ vai trò của văn hoá thẩm mỹ đối với sự phát triển nhân cách sinh viên Việt Nam hiện nay, từ đó

đề xuất phương hướng và một số giải pháp góp phần phát triển nhân cách sinh viên Việt Nam trong điều kiện hiện nay

- Nhiệm vụ: Để thực hiện được mục đích nêu trên, luận án tập trung giải quyết những nhiệm vụ sau:

+ Làm rõ những vấn đề lý luận về văn hóa thẩm mỹ, nhân cách, tính tương đồng giữa văn hóa thẩm mỹ và nhân cách, chỉ ra vai trò của văn hóa thẩm mỹ đối với

sự phát triển nhân cách sinh viên Việt Nam;

+ Phân tích thực trạng sự phát triển nhân cách sinh viên Việt Nam hiện nay do văn hóa thẩm mỹ mang lại, đồng thời, chỉ ra những vấn đề đặt ra trong thực trạng ấy;

+ Đề ra phương hướng và một số giải pháp chủ yếu nhằm góp phần phát huy vai trò của văn hoá thẩm mỹ đối với sự phát triển nhân cách sinh viên Việt Nam hiện nay

4 Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu của đề tài

Đối tượng: thực trạng vai trò của văn hóa thẩm mỹ trong các trường đại học,

cao đẳng tới sự phát triển nhân cách sinh viên Việt Nam hiện nay

Phạm vi: văn hoá thẩm mỹ đối với sự phát triển nhân cách có thể được nghiên

cứu ở nhiều góc độ, nhiều khía cạnh khác nhau Trong khuôn khổ của luận án này, tác giả chỉ tập trung nghiên cứu, phân tích và làm rõ vấn đề vai trò của văn hoá thẩm

mỹ trong việc phát triển nhân cách sinh viên Việt Nam hiện nay thông qua việc tìm hiểu và đánh giá thực trạng vai trò của văn hóa thẩm mỹ trong các trường đại học, cao đẳng tới sự phát triển nhân cách sinh viên Việt Nam hiện nay

5 Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu

- Cơ sở lý luận: Luận án được thực hiện trên cơ sở lý luận của chủ nghĩa Mác –Lênin, đặc biệt là mỹ học Mác- Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh về văn hóa nghệ thuật và về xây dựng con người Việt Nam; đường lối và chính sách văn hóa, phát triển con người của Đảng Cộng sản Việt Nam

- Phương pháp luận: Chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử là phương pháp luận của việc nghiên cứu, giải quyết các nhiệm vụ, thực hiện mục đích của luận án

- Phương pháp nghiên cứu cụ thể: luận án sử dụng các phương pháp lịch sử và lôgíc, phương pháp liên ngành, phân tích và tổng hợp, khái quát hóa, gắn lý luận với thực tiễn…

6 Đóng góp mới về khoa học của luận án

- Luận án phân tích một cách có hệ thống những vấn đề lý luận về văn hoá thẩm

mỹ và nhân cách, chỉ ra tính tương đồng giữa văn hóa thẩm mỹ và nhân cách, từ đó, làm

rõ vai trò của văn hóa thẩm mỹ đối với sự phát triển nhân cách sinh viên Việt Nam;

- Phân tích thực trạng sự phát triển nhân cách sinh viên Việt Nam hiện nay do văn hóa thẩm mỹ mang lại, đồng thời, chỉ ra những vấn đề đặt ra trong thực trạng ấy;

- Đề xuất và luận giải tính khả thi của một số giải pháp thiết thực nhằm phát huy vai trò của văn hoá thẩm mỹ đối với sự phát triển nhân cách sinh viên Việt Nam hiện nay

7 Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của luận án

- Kết quả nghiên cứu của luận án góp phần phát triển lý luận về văn hoá thẩm

mỹ, nhân cách và vai trò của văn hoá thẩm mỹ đối với sự phát triển nhân cách sinh viên nói riêng, con người Việt Nam nói chung hiện nay

- Kết quả nghiên cứu của luận án có thể dùng làm tài liệu tham khảo phục vụ công tác nghiên cứu, học tập và giảng dạy về văn hóa thẩm mỹ trong các trường đại học, cao đẳng Luận án cũng có ý nghĩa gợi ý, khuyến nghị đối với những người làm công tác quản lý văn hoá nghệ thuật, công tác giáo dục đào tạo và những người hoạch định các chính sách xã hội trong giai đoạn hiện nay

8 Kết cấu của luận án

Ngoài phần mở đầu, kết luận, danh mục tài liệu tham khảo, luận án được kết cấu gồm 3 chương, 9tiết

NỘI DUNG CƠ BẢN CỦA LUẬN ÁN Chương 1 LÝ LUẬN VỀ VAI TRÒ CỦA VĂN HÓA THẨM MỸ ĐỐI VỚI SỰ PHÁT TRIỂN NHÂN CÁCH SINH VIÊN

1.1 Văn hoá thẩm mỹ, nhân cách, những nét tương đồng giữa văn hóa thẩm mỹ và nhân cách

1.1.1 Văn hoá thẩm mỹ

1.1.1.1 Khái niệm và bản chất của văn hóa thẩm mỹ

Văn hóa thẩm mỹ là một bộ phận quan trọng hợp thành và là bộ phận hữu cơ của nền văn hóa nhân loại Văn hoá thẩm mỹ thống nhất với văn hoá từ bản chất, đặc

trưng đến cấu trúc, đồng thời văn hoá thẩm mỹ lại biểu hiện như một lĩnh vực văn

hoá đặc thù – lĩnh vực thẩm mỹ Văn hoá thẩm mỹ là khái niệm dùng để chỉ những

giá trị được mang lại từ những hoạt động của con người trong thưởng thức, đánh giá

và sáng tạo các giá trị thẩm mỹ, nó biểu hiện trình độ tổng hợp phát triển cao của văn hoá xã hội

Văn hóa thẩm mỹ là một thể thống nhất hữu cơ các giá trị thẩm mỹ và hoạt động sáng tạo thẩm mỹ của con người đang hiện thực hóa những năng lực thẩm mỹ của họ, đồng thời, văn hóa thẩm mỹ còn là một hệ thống độc đáo xuyên suốt tất cả các lĩnh vực hoạt động của đời sống xã hội từ kinh tế, chính trị, khoa học… đến các quan hệ, các giao tiếp của con người Văn hoá thẩm mỹ là một hệ thống chỉnh thể bao hàm bên trong nó những năng lực tinh thần - thực tiễn đặc biệt, giúp con người có khả năng hoạt động theo các quy luật của cái đẹp nhằm cảm thụ, nhận thức, đánh giá

và sáng tạo các giá trị thẩm mỹ

1.1.1.2 Cấu trúc của văn hóa thẩm mỹ

Văn hóa thẩm mỹ được cấu thành bởi bốn yếu tố: ý thức thẩm mỹ, năng lực thẩm mỹ, hoạt động thẩm mỹ và giá trị thẩm mỹ

Ý thức thẩm mỹ là sự phản ánh hiện thực vào ý thức con người trong quan hệ với nhu cầu thưởng thức thẩm mỹ nói chung và nhu cầu sáng tạo cái đẹp nói riêng

Năng lực thẩm mỹ là một tập hợp các khả năng thể hiện tâm lý, tư tưởng, tình cảm cũng như phẩm chất đặc biệt về thể chất và tinh thần giúp cho con người có khả năng cảm thụ, nhận thức, đánh giá và sáng tạo các giá trị thẩm mỹ

Hoạt động thẩm mỹ là khái niệm phản ánh các hoạt động của con người do nhu cầu thẩm mỹ và mục đích thẩm mỹ quy định nhằm tạo ra một giá trị thẩm mỹ nhất định

Giá trị thẩm mỹ là kết quả của quá trình hoạt động thưởng thức, đánh giá và sáng tạo thẩm mỹ của chủ thể thẩm mỹ

1.1.1.3 Chức năng của văn hóa thẩm mỹ

Chức năng của văn hoá thẩm mỹ cũng giống như tất cả các lĩnh vực văn hoá khác là hoàn thiện con người xã hội, đảm bảo cho con người sự phát triển tự do và toàn diện tất cả các khả năng, tự khẳng định chính mình Tuy nhiên, văn hoá thẩm mỹ lại thực hiện chức năng đặc thù, chức năng bao trùm nhất của văn hoá thẩm mỹ là thoả mãn nhu cầu thẩm mỹ của con người Từ chức năng thẩm mỹ chung nhất, văn hoá thẩm mỹ góp phần hình thành và phát triển nhân cách con người thông qua các chức năng xã hội mang những đặc trưng riêng cơ bản sau: chức năng thưởng thức, chức năng nhận thức, chức năng giáo dục và chức năng giao lưu

1.1.2 Nhân cách

1.1.2.1 Khái niệm và bản chất của nhân cách

Nhân cách là tổng hợp những đặc điểm về phẩm chất, năng lực của cá nhân quy định con người như một thành viên của xã hội, mang các giá trị đạo đức, cốt cách của cá nhân, thể hiện thái độ, hành vi, bản lĩnh của cá nhân phù hợp với các giá trị xã hội

Khi bàn về nhân cách, gần gũi và hay bị dùng lẫn lộn là các khái niệm: con người, cá thể, cá nhân, nhân cách, vì vậy cần phải phân biệt chúng

Nhân cách bao hàm tất cả các mặt, các phẩm chất có ý nghĩa xã hội trong một con người Nhân cách được hình thành và phát triển nhờ những quan hệ xã hội mà cá nhân đó sống, hoạt động Từ đó, những đặc điểm, thuộc tính, thái độ của họ biến đổi

và dần dần được hoàn thiện, trở thành những đặc điểm, thuộc tính mang tính người, tính xã hội - đạo đức Nhân cách là tổng hợp các thái độ, những đặc điểm những thuộc tính tâm lý trong quan hệ hoạt động của từng người đối với thế giới tự nhiên,

xã hội và đối với chính bản thân mình Nhân cách là tổ hợp những đặc điểm về phẩm chất, năng lực, về thuộc tính tâm lý của cá nhân, nó biểu hiện bản sắc và giá trị xã hội của con người

1.1.2.2 Cấu trúc của nhân cách

Có nhiều quan niệm khác nhau về cấu trúc nhân cách Chúng tôi tiếp cận nhân cách từ góc độ triết học với tính khái quát của nó, ở đó cấu trúc nhân cách bao gồm hai mặt thống nhất với nhau, đó là phẩm chất và năng lực (đức và tài) Phẩm chất (đức) là cái làm nên giá trị xã hội của con người, nó được thể hiện ở những khía cạnh chủ yếu sau:

Phẩm chất xã hội bao gồm: thế giới quan, niềm tin, lý tưởng, lập trường, thái

độ chính trị - xã hội,…

Phẩm chất đạo đức cá nhân: tập hợp những nguyên tắc, quy tắc, chuẩn mực xã

hội nhằm điều chỉnh và đánh giá cách ứng xử của con người trong quan hệ với nhau

và quan vệ với xã hội

Phẩm chất tính cách: những phẩm chất ý chí và hệ thống thái độ ổn định như

tính kỷ luật, tự chủ, quả quyết, phê phán…

Năng lực (tài) là khả năng có thể thực hiện một loại hoạt động nào đó, làm cho hoạt động ấy đạt đến một kết quả nhất định

Năng lực xã hội hóa: biểu đạt khả năng chiếm lĩnh tri thức, vốn tri thức được tích lũy, dùng những tri thức đó làm cơ sở cho sự sáng tạo của chủ thể trong hoạt động thực tiễn

Năng lực chủ thể hóa: biểu đạt khả năng thể hiện tính độc đáo, đặc sắc, bản lĩnh và dấu ấn cá nhân, thể hiện “cái tôi” trong các quan hệ xã hội

Năng lực hành động: thể hiện khả năng hành động theo mục đích, có tinh thần

chủ động và cao nhất là thể hiện tính tích cực xã hội của chủ thể

1.1.3 Những nét tương đồng giữa văn hóa thẩm mỹ và nhân cách

1.1.3.1 Văn hoá thẩm mỹ là tinh thần của nhân cách

Văn hoá thẩm mỹ là lĩnh vực độc đáo biểu hiện một cách tổng hợp toàn bộ thế giới thẩm mỹ bên trong của con người, góp phần quan trọng cải tạo bản thân con người theo quy luật của cái đẹp Đồng thời, mọi góc cạnh, mọi trạng thái của tâm hồn con người đều được văn hoá thẩm mỹ, đặc biệt là văn hóa nghệ thuật khám phá sâu sắc

Văn hóa thẩm mỹ được biểu hiện trong nghệ thuật cũng biểu hiện ước mơ cao đẹp của con người thông qua các loại hình nghệ thuật, đồng thời, chuyển hóa nhân cách của con người thành tác phẩm

Bằng các hình thức nghệ thuật, văn hóa thẩm mỹ là sự tái hiện thực tại, là một thế giới được sáng tạo lại

Tác phẩm nghệ thuật lớn là tác phẩm khái quát điển hình những nhân cách lớn

Nó phản ánh lý trí và tình cảm của nhân loại, là những đỉnh cao trên bước đường đi tới sự hoàn thiện và hoàn mỹ của con người, nó nhân danh con người, nhân danh nhân loại lên tiếng mưu cầu tự do và hạnh phúc Nó đi vào tâm khảm con người như những nhân cách bất diệt, như là biểu trưng cho sức sống vươn lên của con người

1.1.3.2 Mục đích của văn hoá thẩm mỹ và nhân cách đều hướng tới cái đẹp

Văn hoá thẩm mỹ nói chung và nghệ thuật nói riêng là “thế giới thứ hai”, là sự đồng hóa, thẩm mỹ hóa bản thân con người theo tiêu chí của cái đẹp Văn hoá thẩm

mỹ đã hình thành các thuộc tính thẩm mỹ cho con người, làm cho các hoạt động của con người phù hợp với những thuộc tính vốn có của thế giới khách quan Đồng thời, khi đồng hóa bản thân con người bằng thẩm mỹ, văn hoá thẩm mỹ đã làm thành cái tồn tại độc lập với con người như một khách thể và chính khách thể này là phương tiện cho con người hình thành những phẩm chất mới

Những giá trị thẩm mỹ đã tác động đến sự hình thành, làm phong phú và làm lành mạnh đời sống tinh thần, góp phần tạo nên những phẩm chất của con người Văn hoá thẩm mỹ đã mang lại cho con người những tình cảm thẩm mỹ trong sáng Đồng thời, cái đẹp gắn với bản chất sáng tạo, với sự tự sản sinh ra con người với tư cách là một nhân cách

Văn hoá thẩm mỹ đã xây dựng những giá trị tích cực, tạo nên những hình tượng mẫu mực về sự phát triển và tiến bộ, về những con người lý tưởng Mục đích tối thượng và cuối cùng của văn hoá thẩm mỹ là thể hiện lý tưởng thẩm mỹ cao đẹp nhất của con người, của loài người, dẫn dắt con người tới một thế giới hoàn thiện Mục đích này đồng nhất với nhân cách cao đẹp

1.1.3.3 Văn hoá thẩm mỹ - nhân tố độc đáo trong phát triển nhân cách

Thông qua những cảm xúc thẩm mỹ, thế giới chứa đựng những giá trị thẩm mỹ nói chung, thế giới nghệ thuật nói riêng tác động hết sức độc đáo đến những cơ quan cảm thụ tinh tế nhất, sâu xa nhất của con người, kích thích con người phát huy cao độ tính năng động, tìm tòi, vượt khó, hướng tới dự định mà chủ thể mong đạt tới trong cuộc sống

Nghệ thuật tác động mạnh đến tình cảm, tư tưởng, giúp người cảm thụ tự thanh lọc, gạn đục khơi trong, tự điều chỉnh mình trong cuộc sống Đồng thời, những ý tưởng cao cả trong hình tượng thẩm mỹ còn trở thành những nhân tố định hướng cho suy nghĩ, hành động của người cảm thụ như tiêu chuẩn khách quan để tự đánh giá mình, đánh giá người khác, kích thích con người vươn lên, phấn đấu theo lý tưởng của mình

Văn hoá thẩm mỹ không chỉ có khả năng khám phá ra cái mới tồn tại trong những cái quen thuộc, thông thường, mà nó có khả năng dự cảm tương lai

Văn hoá thẩm mỹ nói chung và nghệ thuật nói riêng là một phương thức đặc thù có thể thâm nhập và lột tả mọi góc khuất của cuộc sống, mọi ngóc ngách của suy

tư, những nơi bí ẩn nhất mà các hình thức nhận thức khác không thể vào được Đồng thời, những giá trị văn hoá thẩm mỹ đi vào lòng người một cách nhẹ nhàng, tế nhị và

tự nguyện, không gò ép vì vậy nó rất sâu sắc và mạnh mẽ

1.2 Vai trò của văn hoá thẩm mỹ với sự phát triển nhân cách sinh viên

1.2.1 Nhân cách sinh viên

1.2.1.1 Khái niệm nhân cách sinh viên

Nhân cách sinh viên là tổng hợp những đặc điểm về phẩm chất – Đức, năng lực – Tài cần có ở người sinh viên mà xã hội đang đòi hỏi, thể hiện thái độ, hành vi,

bản lĩnh của cá nhân sinh viên phù hợp với các giá trị xã hội

Sinh viên là một nhóm xã hội có sứ mệnh kế tục những giá trị văn hoá, xã hội

và khoa học, công nghệ, nghệ thuật … mà thế hệ đi trước truyền lại Sinh viên đang ở

độ tuổi mà về thể chất, tâm lý và sinh lý đang trưởng thành, cơ thể đang phát triển tiến tới hoàn chỉnh, tràn đầy sinh lực, tự tin vào khả năng của mình Họ là những người trẻ, khoẻ, có nhiều mơ ước, hoài bão, nhiều khát vọng, luôn muốn vươn lên khẳng định mình Nhân cách sinh viên đang trong quá trình hình thành, chưa phải là nhân cách hoàn chỉnh nên nhiều giá trị chưa được sinh viên định hướng một cách rõ nét, nhất là các giá trị đạo đức

1.2.1.2 Quá trình hình thành và phát triển nhân cách sinh viên

Thứ nhất, nhân cách được hình thành và phát triển dưới sự tác động tổng hợp

của những yếu tố cơ bản: hoạt động, giao tiếp, giáo dục, môi trường tự nhiên - xã hội

Thứ hai, sự hình thành và phát triển nhân cách luôn thống nhất giữa các yếu tố

cá nhân và các yếu tố cộng đồng, giữa mặt sinh vật và mặt xã hội

1.2.2 Văn hoá thẩm mỹ định hướng giá trị và bồi dưỡng năng lực cảm xúc cho sự phát triển nhân cách sinh viên

Lý tưởng thẩm mỹ ở mỗi cá nhân không chỉ tác động đến các yếu tố cấu thành

ý thức thẩm mỹ mà còn tác động đến toàn bộ các nhu cầu, hứng thú, thị hiếu, lý tưởng nói chung trong phẩm chất của nhân cách sinh viên

Hình tượng nghệ thuật hướng sinh viên tới cái đúng, cái thiện, cái đẹp trong cuộc sống

Hoạt động nghệ thuật hướng cho sinh viên tinh thần lao động và học tập tích cực, biết vượt lên khó khăn để đạt được ước mơ của mình

Văn hoá thẩm mỹ định hướng giá trị cho nhân cách sinh viên bằng chính những giá trị nhân sinh mà nghệ thuật mang lại

Văn hoá thẩm mỹ góp phần phát triển thế giới tinh thần, tình cảm của sinh viên

Nó tác động đến toàn bộ thế giới tình cảm - cảm xúc, lý trí và ý chí của sinh viên

Văn hoá thẩm mỹ với chức năng trau dồi sự tinh tế, độ nhạy cảm của năng lực cảm xúc giúp con người tìm thấy chính mình trong những cảm xúc vô tư, trong sáng