Sổ tay điều tra đất

- Các loại phẫu diện thường được xác định trong xây dựng bản đồ đất: + Phẫu diện chính:Là phẫu diện chủ yếu dùng để xác định các loại đất chính, nghiên cứu sự hình thành,[r]

TRƯỜNG ĐẠI HỌC LÂM NGHIỆP - 2018

THS NGUYỄN HOÀNG HƯƠNG THS TRẦN THỊ NHÂM

Sæ TAY

§IÒU TRA §ÊT

THS.NGUYỄN HOÀNG HƯƠNG, THS TRẦNTHỊ NHÂM

SỔ TAY ĐIỀU TRA ĐẤT

TRƯỜNG ĐẠI HỌC LÂM NGHIỆP - 2018

2

MỤC LỤC

LỜI GIỚI THIỆU 1

1 MỤC TIÊU, YÊU CẦU CỦA ĐIỀU TRA ĐẤT 3

1.1 Mục tiêu của điều tra đất 3

1.2 Yêu cầu của điều tra đất 3

2 CÁC GIAI ĐOẠN THỰC HIỆN TRONG ĐIỀU TRA ĐẤT 3

2.1 Công tác chuẩn bị 3

2.1.1 Chuẩn bị tài liệu 3

2.1.2 Chuẩn bị dụng cụ, vật tư 3

2.1.3 Lập kế hoạch công tác 4

2.2 Giai đoạn điều tra ngoài thực địa 4

2.2.1 Các bước điều tra và những vấn đề cần xác định trong điều tra ngoài thực địa 4

2.2.2 Thể hiện ranh giới các khoanh đất và ký hiệu tên đất, ký hiệu phụ lên bản đồ 19

2.3 Nội nghiệp 19

2.3.1 Chỉnh sửa tài liệu 20

2.3.2 Thống kê các loại đất 20

2.3.3 Viết báo cáo thuyết minh 24

2.3.4 Kiểm tra, công nhận và giao nộp lưu trữ tài liệu 25

TÀI LIỆU THAM KHẢO 26

ii

DANH MỤC BẢNG

Bảng 1 Qui định về sai số cho phép và ranh giới các khoanh đất 6

Bảng 2 Diện tích thích hợp của các khoanh đất nhỏ nhất 6

Bảng 3 Diện tích trung bình cần đào 1 phẫu diện chính hoặc phụ 7

Bảng 4: Bảng mô tả phẫu diện chính 12

Bảng 5 Các loại bản đồ đất thường dùng trong lâm nghiệp 18

Bảng 6 Khoảng cách giữa các tuyến đi thường dùng 19

Bảng 7 Thống kê các phẫu diện ở các loại đất điều tra 20

Bảng 8 Phân loại đất 20

Bảng 9 Biểu ghi các mẫu đất được chọn phân tích 21

Bảng 10 Sổ đo diện tích bằng máy 22

Bảng 11 Kết quả phân tích tính chất vật lý 22

Bảng 12 Kết quả phân tích tính chất hóa học 23

Bảng 13 Tổng hợp diện tích theo loại đất 23

Bảng 14 So sánh tính chất các loại đất 25

LỜI GIỚI THIỆU

Trong quy trình đánh giá đất của FAO, điều tra đất được xem là một phần thiết yếu, công tác điều tra được xây dựng trên việc thu thập đầy đủ các thông tin về thổ nhưỡng, địa hình, địa mạo, các điều kiện địa chất, khí hậu, thuỷ văn, lớp phủ thực vật và cả các điều kiện kinh tế - xã hội có liên quan đến mục đích

sử dụng đất Trên quan điểm toàn cầu hóa, điều tra đánh giá đất đai làm cơ sở cho việc định hướng quản lý sử dụng đất bền vững, ứng phó biến đổi khí hậu trong tương lai là một nhiệm vụ cần ưu tiên trong chiến lược phát triển bền vững của Việt Nam

Xuất phát từ những yêu cầu thực tế, nhóm tác giả đã xây dựng cuốn sổ tay điều tra đất ngoài thực địa Giúp cho những độc giả quan tâm tới lĩnh vực nghiên cứu này có thể tiếp cận với những quy trình điều tra đất đã được mô tả ngắn gọn, cô đọng theo từng bước và giai đoạn tiến hành trên thực tế, dễ dàng thực hiện trong thực tế trong các cuộc điều tra về thổ nhưỡng

Sổ tay điều tra đất được hoàn thiện trên cơ sở có sự tham khảo các nguồn tài liệu liên quan, cập nhật quy trình điều tra đất đang được áp dụng rộng rãi hiện nay theo tiêu chuẩn ngành, có tính liên ngành trong công tác điều tra, sử dụng đất Do vậy, sẽ rất hữu ích cho việc nghiên cứu về thổ nhưỡng mang tính chuyên sâu

Mặc dù đã hết sức cố gắng, song cũng không thể tránh khỏi những khiếm khuyết nhất định.Rất mong có được sự đóng góp ý kiến từ phía độc giả, để cuốn tài liệu được hoàn thiện hơn

Mọi sự đóng góp ý kiến xin gửi về địa chỉ: Bộ môn khoa học đất, Khoa Lâm học (bmkhoahocdat@gmail.com), Trường Đại học Lâm nghiệp

Trân trọng cảm ơn

Nhóm tác giả

2

1 MỤC TIÊU, YÊU CẦU CỦA ĐIỀU TRA ĐẤT

1.1 Mục tiêu của điều tra đất

Điều tra đất là phương pháp quan trọng để nghiên cứu đất Thông qua điều tra đất có thể biết được các quy luật hình thành, phát sinh và phát triển của đất, sự phân bố đất cũng như nắm được các đặc điểm cơ bản về độ phì đất Trên

cơ sở đó có thể phục vụ trực tiếp cho sản xuất lâm nghiệp (đất vùng đồi núi), trước mắt là phục vụ cho việc quy vùng sản xuất kinh tế, việc thiết kế quy hoạch cấp nông, lâm trường, vườn ươm, trạm thí nghiệm, để phục hồi và sử dụng đất

đúng đắn

1.2 Yêu cầu của điều tra đất

Điều tra đất phải đạt được một số yêu cầu như: tính khoa học, tính chính xác, đơn giản và dễ thực hiện

2 CÁC GIAI ĐOẠN THỰC HIỆN TRONG ĐIỀU TRA ĐẤT

2.1 Công tác chuẩn bị

Đây là giai đoạn quan trọng trong công tác điều tra đất, việc chuẩn bị tốt

sẽ giúp cho việc điều tra sẽ diễn ra thuận lợi cả về mặt thời gian và kinh phí Giai đoạn chuẩn bị tài liệu bao gồm các nội dung sau:

- Chuẩn bị tài liệu;

- Chuẩn bị vật tư dụng cụ;

- Xây dựng kế hoạch công tác

2.1.1 Chuẩn bị tài liệu

Trước khi triển khai công tác cần thu thập và nghiên cứu kỹ các tài liệu có liên quan đến vùng điều tra gồm:

- Những tài liệu liên quan đến điều kiện địa chất, địa hình, thực vật, khí hậu, thủy văn, các tài liệu trước đây đã có

- Tình hình sử dụng ruộng đất, các loại cây trồng, năng suất và sản lượng của chúng…

2.1.2 Chuẩn bị dụng cụ, vật tư

Đây là các vật dụng quan trọng phục vụ trong quá trình điều tra đất, việc chuẩn bị nếu tốt sẽ giúp cho cuộc điều tra diễn ra thuận lợi, nhanh chóng đạt được kết quả Các dụng cụ, vật tư phục vụ cho quá trình ngoại nghiệp gồm:

- Dụng cụ đào đất: cuốc, xẻng, mai, dao nhọn, khoan;

- Hộp tiêu bản;

- Bảng mô tả phẫu diện đất;

- Bút chì, bút dạ;

- Túi đựng mẫu;

- Địa bàn cầm tay, máy đo độ cao, máy ảnh, máy định vị GPS ;

- Máy đo pH, thuốc thử gley, thử cacbonat

2.1.3 Lập kế hoạch công tác

Căn cứ vào mục đích yêu cầu, đối tượng điều tra đất, tỷ lệ bản đồ, khối lượng điều tra ngoài đồng và nội nghiệp để tổ chức lực lượng (số lượng người điều tra) và lập kế hoạch công tác Cụ thể:

- Phân chia các tuyến và phân công nhóm điều tra

- Xác định rõ phạm vi vùng điều tra, khối lượng công việc của từng nhóm,

số lượng phẫu diện dự kiến, vị trí của chúng trên bản đồ, số mẫu cần thu thập, số cán bộ điều tra và chuẩn bị các vật tư cần thiết kèm theo các nhóm

Công tác chuẩn bị là một công tác hết sức quan trọng, nếu biết chuẩn bị tốt

sẽ giảm rất nhiều công sức trong điều tra và viết báo cáo sau này

2.2 Giai đoạn điều tra ngoài thực địa

Khu vực điều tra cần được chia ra cho các nhóm theo sự đứt đoạn của địa hình, rõ nét về ranh giới Các nhóm điều tra phải khảo sát chờm ranh giới được phân chia khoảng 200m sang các nhóm khác Nhiệm vụ của điều tra ngoài thực địa được xác định cụ thể như sau:

2.2.1 Các bước điều tra và những vấn đề cần xác định trong điều tra ngoài thực địa

2.2.1.1 Các bước tiến hành

a Điều tra sơ bộ

Được tiến hành theo tuyến lát cắt để tìm hiểu về điều kiện hình thành đất, phát hiện các loại đất chính, đồng thời xác định rõ thêm các nội dung cần điều tra

Ý nghĩa của việc điều tra này là nắm được tình hình về mọi mặt của khu vực khảo sát Qua điều tra phải đạt được:

Nắm được tình hình địa chất của khu vực;

Tình hình về điều kiện địa hình;

Tình hình khí hậu, sinh vật;

Phát hiện sự hình thành, phân bố, tính chất của các loại đất chính

Trên cơ sở đó, thiết lập được bảng sơ bộ phân loại đất Làm chỗ dựa vững chắc cho việc điều tra tỉ mỉ

Để việc điều tra được hiệu quả thì yêu cầu phải làm được một số điểm sau:

- Phải bố trí hệ thống mạng lưới phẫu diện chính thích hợp cho toàn khu điều tra căn cứ vào bản đồ địa hình và những hiểu biết đã nắm được trong thời gian chuẩn bị để phát hiện tình hình đất

- Phải lựa chọn được tuyến điều tra phù hợp, đại diện, có biến đổi rõ về các nhân tố hình thành đất (chọn tuyến đi nào mà đi ít mà biết được nhiều, để vừa đi qua được nhiều nơi có tính đại diện, có nhiều biến đổi rõ về nhân tố hình thành đất nhưng cũng vừa đi qua vị trí các phẫu diện đã bố trí)

- Khảo sát sơ bộ để nắm bắt được tình hình Nghiên cứu phẫu diện đất tại chỗ, thu thập các mẫu đất đá, thực vật…(muốn thu được kết quả tốt cần tập trung quan sát ghi chép đầy đủ, nghiên cứu tỉ mỉ và có nhận xét chu đáo)

- Hệ thống, tổng hợp những nhận thức và tài liệu thu thập được, sau đó rút

ra những đặc điểm chính của các nhân tố hình thành đất, những quá trình hình thành đất cơ bản và lập bảng phân loại sơ bộ về đất cho khu vực điều tra

- Chỉnh lí, sắp xếp lại tài liệu đã thu thập được, chọn mẫu đất điển hình, lập bảng chú dẫn tạm thời kèm theo bảng phân loại đất sơ bộ để tiện sử dụng

b Điều tra tỷ mỉ

Mục đích của việc điều tra tỉ mỉ là xác định và bổ sung hoàn chỉnh các kết quả của điều tra sơ bộ Việc điều tra tỉ mỉ cũng tương tự điều tra sơ bộ, song được tiến hành với khối lượng nhiều và tỉ mỉ hơn Ví dụ: Đi khảo sát nhiều tuyến, mô tả nhiều phẫu diện hơn

- Phải xây dựng được bảng phân loại sơ bộ thành bảng phân loại đất chính thức

- Xác định được sự phân bố của các loại đất

- Vẽ ranh giới của các loại đất đó lên bản đồ (nếu cần)

- Nếu phải xây dựng bản đồ đất thì trước khi đi thực địa còn phải xác định một số chỉ tiêu kĩ thuật cần thiết như mật độ và số lượng phẫu diện cần đào, diện tích tối thiểu phải vẽ lên bản đồ, sai số cho phép về đường ranh giới của các loại đất căn cứ vào mục đích điều tra, tỉ lệ xích của bản đồ và mức độ phức tạp của địa hình

- Xác định vị trí của phẫu diện, ranh giới phân bố đất lên bản đồ địa hình

để có bản đồ nháp về đất

Một số các chú ý khi thực hiện việc biên vẽ bản đồ như sau:

* Xác định sai số cho phép và khoanh đất nhỏ nhất:

Sai số cho phép về đường ranh giới các khoanh đất được xác định căn cứ vào tỷ lệ bản đồ, chất lượng bản đồ nền và mức độ thể hiện chi tiết các loại đất khác nhau ngoài thực địa theo qui định về hai mức độ thể hiện của đất:

- Rõ ràng khi ranh giới giữa các loại đất nằm kế cận: Có thể xác định dễ dàng bằng mắt thường thông qua các yếu tố hình thành đất

- Không rõ ranh giới: Khi khó xác nhận được ở ngoài đồng

Bảng 1 Qui định về sai số cho phép và ranh giới các khoanh đất

Diện tích khoanh đất nhỏ nhất (chỉ xác định cho những khoanh đất có hình dáng gọn không kéo dài quá) được quy định căn cứ vào sự thể hiện ranh giới đất

ở thực địa Qui định cụ thể về diện tích các khoanh đất ở những bản đồ tỷ lệ lớn 1/25000, 1/10000.1/5000 là 20mm2.

Bảng 2 Diện tích thích hợp của các khoanh đất nhỏ nhất

Ranh giới

đất được

thực hiện ở

thực địa

Diện tích khoanh đất nhỏ nhất trên bản đồ (mm 2 ở tử số) và

ngoài thực địa (ha ở mẫu số) với các tỷ lệ

địa hình cần điều tra và những vùng này được thể hiện ở mức độ khác nhau trong thực địa như sau:

A Đồi cao hoặc núi trung bình, núi cao bị chia cắt mạnh, độ dốc lớn hơn 250

B1 Đồi, núi thấp bị chia cắt, dốc 10 – 250, không bị cây rừng hoặc cây trồng che phủ

I Đồi cao, núi chia cắt mạnh, độ dốc > 250

II Đồi núi thấp, chia cắt không lớn, độ dốc 10-250, không rừng hoặc có cây trồng che phủ

III Đồi lượn sóng, thoải, độ dốc < 100

IV Đồibát úp, chia cắt mạnh theo chiều ngang

* Chọn địa điểm đào phẫu diện đất:

Phẫu diện đất là mặt cắt thẳng góc từ mặt đất đến đáy hố với mục đích khảo sát thổ nhưỡng Mặt phẫu diện dung để quan sát các tầng phát sinh, qua đó

có thể đánh giá sơ bộ về tính chất đất ngoài thực địa

Tính chất đất luôn thay đổi, hình thái phẫu diện cũng thay đổi theo, cho nên có thể coi phẫu diện là một hình ảnh của quá trình hình thành đất Nhờ nghiên cứu phẫu diện đất nên biết được tính chất và nguồn gốc hình thành đất,

do đó có thể tiến hành phân loại đất được

-Chọn địa điểm đào phẫu diện:Trước khi đào cần phải chọn vị trí, đánh dấu và số thứ tự lên bản đồ Địa điểm đào phẫu diện phải đại diện cho vùng, khu vực điều tra dựa theo các đặc điểm sau:

+ Địa điểm phải được xác định trên các dạng địa hình chủ yếu;

+ Dưới các thảm thực vật tự nhiên và cây trồng đại diện;

+ Trên các vùng có các phương thức sử dụng, cải tạo và bảo vệ đất khác nhau;

+ Trên đất đồi, núi phẫu diện đại diện phải đào ở đỉnh đồi hoặc đỉnh núi; + Trên các địa hình bằng và thung lũng, phẫu diện đất phải được đào ở giữa các khu vực thuộc các địa điểm xác định Không được đào gằn đường, gần

bờ, gần kênh mương… Không được đào ở nơi có ổ mối, hang kiến, nơi đất bị bom đạn hoặc hoạt động nhân tạo làm xáo trộn

- Phương pháp để xác định vị trí phẫu diện từ thực địa vào bản đồ:

+ Phương pháp giao hội (theo các mốc cố định dễ nhận biết): trạm bơm,

đền miếu, khoảng cách tới các vị trí cố định trung tâm xã, thôn…

+Phương pháp đo khoảng cách và ước lượng cự ly: Căn cứ vào tỷ lệ bản

đồ địa hình đề xác định;

+ Phương pháp hiện đại (dung máy GPS)

- Các loại phẫu diện thường được xác định trong xây dựng bản đồ đất: + Phẫu diện chính:Là phẫu diện chủ yếu dùng để xác định các loại đất chính, nghiên cứu sự hình thành, các đặc điểm của đất, lấy mẫu đất phân tích và thường được mô tả rất chi tiết trong điều tra sơ bộ

Phẫu diện chính thường được bố trí ở những nơi có sự biến đổi chủ yếu của các nhân tố hình thành đất, ở nơi có loại đất chính Quy chuẩn đào phẫu diện đất chính là: Chiều rộng: 70 – 90cm; chiều dài: 20 – 150cm (có bậc lên xuống);

chiều sâu: đào đến tầng cứng rắn, đá mẹ hoặc đến độ sâu tối thiểu 125cm nếu chưa gặp tầng cứng rắn

+ Phẫu diện phụ: Khi gặp loại đất giống ở phẫu diện chính thì đào phẫu diện phụ Đây là loại phẫu diện dùng so sánh đối chiếu với phẫu diện chính đế xác định nghiên cứu tính ổn định hoặc mức độ biến hóa về tính chất trọng yếu

đã phát hiện được.Phẫu diện phụ không phải cố định về vị trí, số lượng mà phải tùy thuộc tình hình quyết định

Thường bố trí trên các loại đất chính hay nơi có biến đổi trung gian giữa hai loại đất, đào sâu đến 100cm

+ Phẫu diện thăm dò (Phẫu diện định giới, phẫu diện kiểm tra): Dùng để kiểm tra, xác định ranh giới phân bố các loại đất để thể hiện chính xác trên bản

đồ Đặc điểm của loại phẫu diện này là đơn giản, có thể bố trí bất cứ chỗ nào nếu cần thiết

- Yêu cầu đối với việc xác định phẫu diện:

+ Mỗi khoanh đất tối thiểu phải có một phẫu diện chính, phụ hoặc thăm dò; + Tỷ lệ giữa các loại phẫu diện chính, phụ, thăm dò thường là 1:4:4;

+ Vị trí phẫu diện phải được thể hiện rõ ràng trên bản đồ;

- Các chú ý khi đào phẫu diện đất:

+ Mặt phẫu diện dùng để quan sát, mô tả phải hướng về phía ánh sáng mặt trời để việc mô tả được tiến hành dễ dàng, quan sát thuận lợi các đặc điểm của tầng phát sinh Đối diện với mặt phẫu diện là các bậc để lên xuống

+ Khi đào phải chú ý để riêng các lớp đất (lớp đất mặt để riêng, lớp đất dưới

để riêng) Sau khi mô tả và lấy mẫu xong nên lấp lại theo đúng trạng thái cũ

+ Không đổ đất hay dẫm đạp lên phía bề mặt mô tả của phẫu diện vì sẽ làm mất đi trạng thái tự nhiên của đất, huỷ hoại cây cỏ, cũng không được đổ đất lên trên, vì chúng ta phải quan sát thực bì và bố trí một số thí nghiệm vật lý nếu cần

+ Sau khi đào xong, phía mặt mô tả phải được xén cho phẳng góc từ trên xuống dưới

* Mô tả phẫu diện đất:

Các chỉ tiêu đánh giá về mặt hình thái đất sẽ được mô tả vào bảng mô tả phẫu diện chính

Ghi vào sổ tay thực địa ngày, tháng, số liệu điểm quan sát, vị trí của phẫu diện, đặc điểm của tự nhiên xung quanh, cố gắng nêu rõ đặc điểm ảnh hưởng của các nhân tố đó đến sự hình thành thổ nhưỡng