Một góc sự nghiệp GS. Đặng Nghiêm Vạn

Những trải nghiệm với các dân tộc thiểu số trong thời gian đó, đã trang bị cho ông không chỉ những “kỹ năng” làm việc đơn thuần, như ngôn ngữ và kiến thức về tộc người[r]

ĐĨNG GĨP ĐỐI VỚI NGHIÊN CỨU TỘC NGƯỜI

VÀ TƠN GIÁO Ở VIỆT NAM

GS Đặng Nghiêm Vạn được tơn vinh như là một trong những nhà Dân tộc học đầu tiên ở Việt Nam được đào tạo theo truyền thống Xơ viết thời kỳ sau Giải phĩng (1956) Những nghiên cứu ban đầu của ơng tập trung vào nhĩm ngơn ngữ Tày-Thái và được coi là nghiên cứu điển hình cho các nhà Thái học Ơng khơng chỉ là thế hệ khoa học đầu tiên nghiên cứu và trình bày những tri thức về người Thái một cách hệ thống mà cịn đặt nền mĩng cho

bộ mơn Thái học ở Khoa Lịch sử, Trường Đại học Tổng hợp HN, một trong những cơ quan nghiên

cứu khoa học xã hội quan trọng nhất của Việt Nam đầu những năm 60 của thế kỉ trước

Mặc dù định hướng ban đầu là nghiên cứu về nhĩm ngơn ngữ Tày-Thái, song địa bàn nghiên cứu thực địa của GS Đặng Nghiêm Vạn khơng giới hạn trong vùng ngơn ngữ Tày-Thái Từ sau năm 1975 ơng mở rộng địa bàn nghiên cứu sang Trường Sơn-Tây Nguyên Cĩ thể xem các nghiên cứu về vùng đất này của ơng là cẩm nang cho những người làm cơng tác dân tộc nĩi chung, bao gồm cả các nhà nghiên cứu, cán bộ cơng tác ở miền núi,

bộ đội biên phịng, qua những tựa đề hết sức giản

dị như “Những vấn đề kinh tế xã hội Tây Nguyên”

Một góc sự nghiệp

GS Đặng Nghiêm Vạn

Bài viết này giới thiệu về hành trình đến với khoa học cùng những đĩng gĩp của GS.Đặng Nghiêm Vạn – người cĩ tầm ảnh hưởng lớn đối với sự phát triển dân tộc học Việt Nam.

PHAN PHƯƠNG HẢO

GIÁO DỤC

và “Tây Nguyên trên đường phát triển”

(1986 và 1987) hay “Những ai lên Tây

Nguyên cần biết (1988)

Đáng chú ý, những nghiên cứu làm

nên tên tuổi của ông phần lớn lại liên

quan đến vấn đề tôn giáo, trong thời kỳ

ông công tác tại Viện Nghiên cứu Tôn

giáo (ban đầu là Ban Khoa học về Tôn

giáo), từ năm 1991 Nếu chúng ta biết

rằng, ông là chịu trách nhiệm chính

trong việc xây dựng ngành Tôn giáo học,

“một ngành khoa học nhạy cảm, ở một

thời điểm nhạy cảm” thì mới có thể hiểu

hết tầm quan trọng của những đóng

góp của ông đối với nghiên cứu tôn giáo

ở Việt Nam Không những thế, ông còn

là một trong số không nhiều những nhà

nghiên cứu tích cực tìm tòi một cách tiếp

cận mang tính lý thuyết đối với nghiên

cứu tôn giáo bản địa ở Việt Nam Ông

đã công bố nhiều bài báo, công trình

trong đó chứng minh một cách thuyết

phục tính phổ quát của Đạo thờ cúng tổ

tiên trong đời sống tôn giáo tín ngưỡng

của người Việt Nam từ các cấp độ khác

nhau: gia đình-dòng họ-đất nước, tiêu

biểu là các công trình “Những vấn đề

lý luận và thực tiễn tôn giáo Việt Nam”

(năm 1998) và “Dân tộc-Tôn giáo-Văn hóa” (năm 2001)

TRUYỀN THỐNG HIẾU HỌC Một ngày tháng 9/2009, trong căn phòng chất đầy sách, báo, tư liệu và công trình nghiên cứu về dân tộc học, tôi được tiếp chuyện với Giáo sư Đặng Nghiêm Vạn lần đầu tiên kể từ khi ông chuyển vào sinh sống ở Thành phố Hồ Chí Minh Ông bắt đầu câu chuyện với tôi bằng những ký ức về gia đình, về những ảnh hưởng từ người cha tới việc định hình con đường học vấn của mình ngay từ khi ông còn ngồi trên ghế nhà trường Ông kể, “Cha tôi làm công chức

ở bưu điện Quảng Ninh, vì vậy khi có sách mới xuất bản từ Pháp gửi sang, ông đều giữ một bản trong nhà, dần dần xây dựng thành một tủ sách gia đình Cha tôi luôn khuyến khích các con đọc thêm sách vở và tài liệu bằng tiếng Pháp trong

tủ sách đó” Đặc biệt, cha ông khuyên các con đọc sách thì “phải đọc Tổng tập, không nên đọc Tuyển tập”.Có lẽ, chính

sự khích lệ của người cha cộng thêm

nỗ lực rèn luyện của bản thân đã giúp cho Giáo sư Vạn tích lũy được vốn tiếng Pháp khá dày dặn Vì vậy, khi bắt đầu

sự nghiệp nghiên cứu sau này, ông có nhiều thuận lợi trong việc khai thác và

sử dụng các tài liệu tham khảo của các học giả Pháp về Dân tộc học Việt Nam

Ông cũng sớm được tiếp xúc với lý tưởng cách mạng, qua hai kênh chính

là các cán bộ cách mạng được cha mẹ ông bí mật nuôi giấu trước khi Kháng chiến toàn quốc bùng nổ (1946) và sau này, qua hai người anh em tham gia cách mạng là hai cán bộ Ngoại giao cao cấp của Việt Nam Ông trở thành Đảng viên khi chưa tròn 20 tuổi.Tinh thần cách mạng của một Đảng viên và ý thức chính trị cao là hai tác động của bối cảnh lịch

sử khi đó chi phối nhiều đến tính cách

cá nhân và phong cách nghiên cứu của ông sau này

CUỘC GẶP GỠ VỚI NỀN HỌC THUẬT

XÔ VIẾT Định hướng nghề nghiệp của GS

Đạng Nghiêm Vạn đã bắt đầu khi ơng học ngành Đơng phương học - ngành

đã đem lại cho ơng những kiến thức khá bài bản về chữ Hán cổ ở trường Bưởi, Hà Nội Sau này, khi chuyển về dạy học ở trường Sư phạm miền núi trung ương (1951 – 1957), ơng càng

cĩ điều kiện để phát triển khuynh hướng nghề nghiệp tương lai Những trải nghiệm với các dân tộc thiểu số trong thời gian đĩ, đã trang bị cho ơng khơng chỉ những “kỹ năng” làm việc đơn thuần, như ngơn ngữ và kiến thức về tộc người, mà quan trọng hơn

là sự thấu hiểu, sự cảm thơng đối với cộng đồng nghiên cứu và một sự nhạy cảm nghề nghiệp đặc biệt, những đức tính cần thiết của một nhà Dân tộc học tương lai

Nhờ những kinh nghiệm quý báu

đĩ, nên khi được đặc cách tuyển đi học tại Liên Xơ vào năm 1957, ơng được cơng nhận là Thực tập sinh cao cấp, và được giáo sư X.A Tocarev (tác giả của Những hình thức tơn giáo sơ khai và

sự phát triển của chúng”, một trong những cuốn sách “gối đầu giường”

của nhiều người làm dân tộc học và tơn giáo học ở Việt Nam) hướng dẫn

Những nguyên tắc làm việc của Giáo

sư Tocarev đã ảnh hưởng rất lớn đến Đặng Nghiêm Vạn Sau này, khi ơng đã trở thành Giáo sư hàng đầu về dân tộc Việt Nam, ơng vẫn ghi nhớ và truyền đạt lại cho các sinh viên của mình

Yêu cầu đầu tiên đối với thực tập sinh của giáo sư Tocarev là phải nắm vững những khái niệm cơ bản trong Dân tộc học, đồng thời khi đọc sách

là phải hiểu, và biết phê phán các luận điểm của các tác giả lớn Giáo sư Tocarev đã giúp ơng xác định hướng nghiên cứu ngay từ những buổi làm việc đầu tiên, để ơng cĩ được những chuẩn bị cần thiết, đặc biệt là việc hệ thống tư liệu Khi ơng bày tỏ nguyện vọng muốn theo đuổi nghiên cứu về tơn giáo, giáo sư đã nhắc ơng luơn ghi nhớ sưu tầm tất cả các tài liệu cĩ liên quan đến tơn giáo, và nhờ vậy, dù ơng viết nhiều, viết rộng về các vấn đề Dân tộc học Việt Nam, nhưng nghi lễ và tơn giáo vẫn là chủ đề mà ơng thấy chắc chắn nhất

Khi phải lựa chọn một dân tộc để nghiên cứu, Đặng Nghiêm Vạn đề đạt với Giáo sư Tocarev rằng ơng muốn nghiên cứu về văn hĩa người Việt vì

đĩ là dân tộc của ơng Nhưng Giáo

sư Tocarev đã nhận xét, “với trình độ hiện nay, anh chưa thể nĩi về sai lầm của người Việt, nếu nghiên cứu người Việt thì sẽ chỉ khen thơi” Vì vậy, giáo

sư khuyên ơng nên nghiên cứu một dân tộc nào gần với người Việt Cuối cùng, ơng chọn nghiên cứu về nhĩm Tày Nùng Thái, vì ba dân tộc này cùng một nhĩm ngơn ngữ, trong đĩ ơng đặc biệt chú ý đến người Thái vì “dân tộc này cĩ nhiều cái hay hơn, từ trang phục đến con người”

Ngồi ra, Giáo sư Tocarev cũng lưu

ý ơng phải đi nghiên cứu cái chung nhất của nhĩm ngơn ngữ-dân tộc này, và do đĩ, ơng đã trở về Việt Nam

để nghiên cứu ở Tây Bắc và Việt Bắc trong 6 tháng Trong thời gian này, ơng đã dành phần lớn thời gian thực địa ở vùng người Thái, người Nùng và người Phén (một nhĩm địa phương của người Tày, thuộc nhĩm ngơn ngữ Tày-Thái) ở phía Bắc Việt Nam và một thời gian ngắn ở miền Trung để tìm hiểu một nhĩm địa phương của người Thái ở đây Thời gian trên thực địa đã mang đến cho ơng những hiểu biết tồn diện về ba nhĩm dân tộc này, đồng thời giúp ơng lại cĩ điều kiện so sánh, đối chiếu ba nhĩm dân tộc vốn gần gũi về văn hĩa, địa bàn cư trú và quá trình thiên di Do đĩ, các nghiên cứu của ơng sau này về dân tộc Thái

đã giúp chúng ta nhìn nhận tộc người Thái, khơng phải với tư cách một dân tộc riêng biệt, cơ lập, mà luơn luơn nằm trong mối liên hệ, giao lưu với các dân tộc khác trong quá trình phát triển tộc người

GIÁO DỤC