Hướng dẫn thực hành cây ăn quả và cây công nghiệp

Nhân giống bằng tách chồi là phương pháp được áp dụng để nhân trên một số loại cây điển hình như chuối, dứa. Phương pháp tách chồi từ các chồi tự nhiên sử dụng nhiều cho chuối, còn trê[r]

TRƯỜNG ĐẠI HỌC LÂM NGHIỆP - 2017

THS BÙI THỊ CÚC

Hướng dẫn thực hành CÂY ĂN QUả Và CÂY CÔNG NGHIệP

THS BÙI THỊ CÚC

HƯỚNG DẪN THỰC HÀNH CÂY ĂN QUẢ VÀ CÂY CÔNG NGHIỆP

TRƯỜNG ĐẠI HỌC LÂM NGHIỆP - 2017

LỜI NÓI ĐẦU

Cây ăn quả và cây công nghiệp chuyên khoa là học phần tự chọn thuộc khối kiến thức chuyên môn hóa trong chương trình đào tạo kỹ sư ngành Khuyến nông Để thực hiện thành thạo các kỹ năng nhân giống, trồng, chăm sóc thu hoạch và bảo quản sản phẩm cây ăn quả, cây công nghiệp trong thực tiễn là rất cần thiết Môn học nhằm trang bị cho sinh viên ngành Khuyến nông và các ngành đào tạo khác trong Trường các kỹ năng nghề thành thạo để có thể áp dụng vào thực tế sản xuất.Vì vậy, cuốn bài giảng “Hướng dẫn thực hành cây ăn quả

và cây công nghiệp” được biên soạn theo đúng nội dung khung chương trình đào tạo đã được phê duyệt Bài giảng cung cấp cho người học những kiến thức về nhân giống, trồng, chăm sóc và thu hoạch bảo quản cây ăn quả và cây công nghiệp Đặc biệt hướng dẫn từ việc chuẩn bị dụng cụ, thiết bị vật tư cần thiết cũng như các thao tác thực hiện các kỹ thuật trong nhân giống, trồng và thu hoạch bảo quản sản phẩm cây ăn quả và cây công nghiệp theo quy định được Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn ban hành

Xuất phát từ vị trí và mục tiêu môn học, tác giả đã cố gắng biên soạn, đảm bảo tính hệ thống, thực tiễn cập nhật phù hợp với sinh viên của Trường Đại học Lâm nghiệp và những kiến thức cơ bản của ngành Khuyến nông nói riêng và các ngành học có liên quan của Trường Đại học Lâm nghiệp nói chung

Để hoàn thành cuốn bài giảng này, chúng tôi đã tham khảo các chương trình, các tài liệu chuyên khảo trong và ngoài nước Đồng thời chúng tôi cũng nhận được nhiều ý kiến đóng góp của các nhà chuyên môn, đồng nghiệp và từ kết quả đúc rút kinh nghiệm trong quá trình nghiên cứu và giảng dạy Tuy nhiên, trong quá trình biên soạn cũng không tránh khỏi những khiếm khuyết Với tinh thần cầu thị và chia sẻ thông tin, chúng tôi rất mong nhận được sự góp ý của các nhà khoa học, các đồng nghiệp và bạn đọc để cuốn bài giảng ngày càng hoàn thiện hơn

Xin trân trọng cảm ơn!

Tác giả

BÀI 1 KỸ THUẬT NHÂN GIỐNG CÂY TRỒNG

Trong thực tế, sản xuất cây ăn quả và cây công nghiệp có rất nhiều phương phápnhân giống như nhân giống bằng phương pháp gieo hạt, chiết cành, giâm hom (giâm cành), ghép… Với sự phát triển của khoa học kỹ thuật đặc biệt

là ứng dụng công nghệ sinh học trong chọn tạo và nhân giống cây trồng thì ngoài các phương pháp nhân giống như trên còn có phương pháp nhân giống invitro, ghép đỉnh sinh trưởng, nuôi cấy đỉnh sinh trưởng… Ưu điểm lớn nhất của phương pháp này là tạo ra các cây giống sạch bệnh Với khuôn khổ là bài giảng hướng dẫn thực hành chúng tôi chỉ trình bày các phương pháp nhân giống các loại cây ăn quả và cây công nghiệp được áp dụng phổ biến trong sản xuất như: phương pháp gieo hạt, phương pháp chiết, phương pháp giâm cành và phương pháp ghép

- Có ý thức chấp hành nội quy, kỷ luật học tập theo đúng quy chế đào tạo của trường và cơ sở thực hành

1.2 Nội dung thực hiện

1.2.1 Phương pháp nhân giống bằng hạt

Nhân giống bằng hạt là phương pháp nhân giống hữu tính, kỹ thuật đơn giản, dễ làm và chi phí thấp Tuy nhiên, trong thực tế phương pháp nhân giống

bằng hạt không còn được sử dụng ở hầu hết các loại cây ăn quả v

nghiệp như trước đây Với một số lo

quýt… vẫn sử dụng phương pháp nhân gi

tính mang 100% đặc tính của cây mẹ Ngo

ươm và túi bầu ra ngôi

- Xô, chậu, khăn (túi vải)…

- Cây que, lưới đen hoặc ph

Hình 1 Khay

1.2.1.2 Chuẩn bị

a) Chuẩn bị hạt giống và x

Hạt giống đem gieo phải đảm bảo chất l

độ thuần, sạch bệnh, tỉ lệ nảy mầm cao nh

sự đồng đều của cây giống sau n

một số vấn đề như sau:

- Phải nắm được các đặc tính, sinh lý của hạt:

nảy mầm ngay trong quả (hạt mít, hạt b

lý bằng hóa chất, bóc bỏ vỏ cứng tr

một số hạt khi để lâu trong đi

nhãn, hạt vải, chè…);

ợc sử dụng ở hầu hết các loại cây ăn quả v

ới một số loài cây có hiện tượng đa phôi như xoài, cam ương pháp nhân giống bằng hạt vì thu được cây con vô

ặc tính của cây mẹ Ngoài ra, phương pháp nhân gi

ạo gốc ghép và nguồn vật liệu trong công tác lai t

ụng cụ thực hành

ống

có thể sử dụng các vật liệu sau: đất, trấu

ạt 30 lỗ (đường kính lỗ 4cm, sâu 5cm), túi b

ậu, khăn (túi vải)…

ới đen hoặc phên tre nứa…

Hình 1 Khay ươm hạt và giá thể

và xử lý hạt giống

ạt giống đem gieo phải đảm bảo chất lượng theo tiêu chuẩn quy định nh

ộ thuần, sạch bệnh, tỉ lệ nảy mầm cao như vậy sẽ đảm bảo chất lư

ự đồng đều của cây giống sau này Vì vậy, khi nhân giống bằng hạt cần

ợc các đặc tính, sinh lý của hạt: Một số hạt chín sinh lý sớm,

ạt mít, hạt bưởi); một số loại hạt có vỏ cứng cần xử

ất, bóc bỏ vỏ cứng trước khi gieo (hạt xoài, hạt mận, táo…) v

trong điều kiện bình thường sẽ mất sức nảy mầm (hạt

ợc sử dụng ở hầu hết các loại cây ăn quả và cây công

g đa phôi như xoài, cam

ợc cây con vô phương pháp nhân giống bằng

trong công tác lai tạo

ấu, xơ dừa, mùn

cm), túi bầu tiêu chuẩn

ẩn quy định như ượng cũng như ống bằng hạt cần lưu ý

ột số hạt chín sinh lý sớm,

ạt có vỏ cứng cần xử

ạt mận, táo…) và

ẽ mất sức nảy mầm (hạt

- Phải đảm bảo các điều kiện ngoại cảnh cho hạt nảy mầm tốt: nhiệt độ không quá thấp hoặc quá cao, độ ẩm đất đảm bảo 70 ÷ 80% độ ẩm bão hoà và đất gieo hạt phải tơi xốp, thoáng khí;

- Phải tuân thủ nghiêm ngặt các bước chọn lọc: Chọn cây làm giống có khả năng sinh trưởng khoẻ, năng suất cao và phẩm chất tốt; chọn những cây mang đầy đủ các đặc điểm của giống muốn nhân; chọn những quả có hình dạng đặc trưng của giống; chọn những hạt to, mẩy, cân đối và chọn cây con khoẻ, sinh trưởng cân đối

*Thu thập hạt giống: Để thu được hạt giống tốt trước hết phải chọn cây, chọn quả Cây để thu quả là cây đúng giống, thành thục về sinh lý (cây không quá già hoặc quá non) Quả chọn để lấy hạt phải đúng giống (căn cứ vào hình dạng, màu sắc, chất lượng quả…), chín hoặc đã già, thu quả đúng vụ, khi thu hái quả đang còn trên cây

Sau khi thu quả bóc, tách vỏ, thịt quả và lấy hạt Hạt phải được rửa sạch, hong khô và phơi dưới nắng nhẹ rồi đưa bảo quản hoặc đem gieo tùy loài cây

Ví dụ như nhãn vải phải đem gieo ngay sau khi bóc vỏ và thịt quả, nếu để khô sẽ mất sức nảy mầm

* Tiêu chuẩn hạt giống: Tùy thuộc loại cây có quy định về tiêu chuẩn hạt giống khác nhau Những hạt giống để gieo ươm thành cây giống trồng phải được lấy từ các cây đầu dòng, được công nhận đúng tiêu chuẩn chất lượng (Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn đã ban hành).Ngoài ra, căn cứ để chọn hạt là những hạt chắc mẩy, không bị sâu bệnh và chín sinh lý hoặc chín hoàn toàn

* Lượng hạt giống: Chuẩn bị số lượng hạt giống đảm bảo đủ với lượng cây giống cần nhân Để xác định đủ lượng hạt giống cần căn cứ vào lượng cây giống cần nhân, cây con dự phòng trong trường hợp thiếu do nảy mầm, thay bầu… cây giống đạt yêu cầu Một căn cứ quan trọng nữa là khối lượng hạt và tỉ lệ nảy mầm của hạt Vì vậy, trước khi gieo cần thử tỉ lệ nảy mầm của lô hạt giống, nếu lô hạt

có tỉ lệ nảy mầm thấp (<50%) thì không gieo vì có mọc thì cây giống cũng phát triển không bình thường hoặc còi cọc

*Xử lý hạt giống: Thông thường hạt giống trước khi đem gieo thường được

xử lý bằng nước nóng (3 sôi - 2 lạnh, tương ứng từ 53 ÷ 560C)trong thời gian từ

10  20 phút tùy loại và ngâm ủ cho nứt nanh, tuy nhiên một số loại hạt sau khi thu hạt đem gieo ngay như xoài, cam quýt, sầu riêng, chôm chôm…

b) Chuẩn bị giá thể, đất trồng

Giá thể gieo hạt có thể là cát sạch (cát xây dựng được rửa sạch và được khử trùng) hoặc giá thể hỗn hợp từ trấu hun, mùn cưa, trấu, đất bột hoặc cát với tỉ lệ 2:2:3:3 được trộn trước khi gieo 1  2 tháng Có thể trộn hỗn hợp đất, phân chuồng hoai mục, trấu hun và trấu theo tỉ lệ 1:1:1:1

Nếu gieo hạt để làm cây giống luôn không qua giai đoạn ra ngôi thì có thể trộn hỗn hợp để đóng bầu như sau: đất + phân chuồng hoai mục với tỷ lệ là 1

m3 đất mặt + 200  300 kg phân chuồng hoai mục + 10  15 kg Supe lân Nếu gieo trực tiếp trên luống đất để lấy cây giống thì đất phải được cày bừa kỹ, bón lót 50  70 kg phân chuồng hoai mục + 0,5  0,7 kg Supe lân/100m2 và lên thành các luống cao 10  15 cm, mặt luống rộng 0,8  1,0 m, khoảng cách giữa các luống 40  50 cm

Dù là gieo trực tiếp hoặc gieo ươm thì đất và giá thể cần được khử trùng,

xử lý ngăn ngừa sâu bệnh…bằng thuốc hóa học, vôi bột

Hình 2 Cho giá thể vào khay gieo và đóng bầu

- Bước 2: Gieo 1 hạt vào các lỗ trên khay gieo hoặc túi bầu, độ sâu gieo hạt

từ 12cm rồi lấp kín hạt Gieo trên cát thì gieo thành hàng mỗi hàng cách nhau 8 10 cm, gieo 1 hạt/hốc cách nhau 2 3cm, gieo sâu 12cm

b) Gieo ươm trực tiếp không qua giai đoạn ra ngôi cây con

Gieo ươm trên luống đất thì tiến hành thực hiện các bước sau:

- Bước 1 Đóng bầu: Túi bầu sử dụng là túi bầu to (3,5 lít), cho hỗn hợp đất

và phân chuồng đã chuẩn bị trước vào đầy túi bầu và nén hơi chặt Xếp thành luống hoặc hàng để tiện chăm sóc sau khi gieo;

- Bước 2 Gieo hạt vào bầu: Độ sâu gieo hạt tương tự như gieo trên luống đất 1 3 cm tùy loại cây

Hình 3 Gieo hạt vào khay ươm

1.2.1.4 Chăm sóc sau gieo

a) Trước khi cây nẩy mầm

Đây là thời kỳ cây mẫn cảm với điều kiện ngoại cảnh như nhiệt độ, ánh sáng, độ ẩm Đặc biệt là cần phải che lưới đen hoặc phên tre nứa để giảm 50% ánh sáng

Thường xuyên tưới ẩm bằng bình phun mù để đảm bảo giữ ẩm mà không làm trôi hoặc chìm hạt quá sâu

Kiểm tra sự nảy mầm của hạt, côn trùng gây hại như mối, kiến… và điều chỉnh lượng nước tưới cho phù hợp

Nhổ cỏ, xới phá váng nếu đất bị chặt bí làm hạt không nảy mầm được

b) Sau khi cây nảy mầm

Thường xuyên tưới đủ ẩm, có thể dùng bình hoa sen có tia nhỏ để tưới Sau khi 50 70% hạt nảy mầm và có lá thật thì tiến hành gỡ bỏ bớt lưới đen Tùy theo điều kiện thời tiết để điều chỉnh lượng nước tưới cho phù hợp, tuy nhiên không quá 2 lần/ngày

Bón phân: Khi cây con có từ 23 lá thật thì dùng ure pha loãng 1% để tưới cho cây Nên tưới đều 1 tuần/lần vào chiều mát hôm trước, hôm sau tưới lại bằng nước sạch hoặc tưới 2 tuần/lần

Phòng trừ sâu bệnh: Thường xuyên theo dõi sâu bệnh và có biện pháp phòng trừ kịp thời

Đối với cây được ươm trực tiếp trên luống đất hoặc túi bầu không qua giai đoạn vườn ươm thì cũng cần phải thường xuyên tưới nước giữ ẩm và bón phân cho cây phát triển tốt Nhổ cỏ, xới xáo và kiểm tra sâu bệnh kịp thời cho đến khi cây đủ tiêu chuẩn xuất vườn

1.2.1.5 Ra ngôi cây con

Sau khi gieo ươm cây được 34 lá thật thì tiến hành nhổ cấy vào túi bầu lớn Hỗn hợp để đóng bầu gồm có đất, dinh dưỡng và chất tạo xốp với tỉ lệ:phân chuồng hoai mục 8  10%, NPK 12%, chất tạo xốp 8  10% còn lại là đất bột

Có thể là hỗn hợp giá thể khi gieo ươm được phối trộn thêm dinh dưỡng như NPK, vi lượng, vôi… hoặc sử dụng hỗn hợp đất bột, phân chuồng hoai mục và supe lân như sử dụng gieo bầu ươm cây 1 lần ở trên

- Bước 3 Cấy vào bầu: Nhổ táchnhẹ cây con khỏi khay hoặc bầu ươm tránh để bị đứt rễ hoặc xây xát Đặt cây vào lỗ chính giữa bầu rồi lấp vừa tới cổ

rễ cây con và nén giá thể lại và hơi kéo nhẹ cây lên để tránh rễ bị cong khi nén;

- Bước 4 Tưới nước ướt lá liên tục trong 13 ngày đầu;

- Bước 5 Chăm sóc sau khi cấy đến khi xuất vườn: Giữ ẩm và thường xuyên kiểm tra sâu bệnh Bón phân thúc bằng phân NPK, bổ sung vi lượng Lượng phân tăng dần theo tuổi cây Cách bón tốt nhất cho cây trong vườn ươm

là hòa nước tưới Thời gian bón tùy thuộc vào sinh trưởng và tuổi cây giống

1.2.1.6 Huấn luyện cây con

a) Đưa cây ra điều kiện bên ngoài

Cây được gieo ươm trong nhà lưới, nhà có mái che bớt ánh sáng trước khi đem trồng cần được đưa ra điều kiện bên ngoài để làm quen hay huấn luyện trước khi xuất vườn Cây ươm trực tiếp trên luống thì đánh vào bầu để dễ vận chuyển Thời gian trước khi xuất vườn 10  15 ngày

b) Đảo bầu

Đối với cây được ra ngôi trong bầu thì tiến hành đảo bầu cho cây phát triển

ổn định Các bầu cây được chuyển đảo chuyển vị trí, cắt bỏ bớt lá và nhánh thừa, rễ phía ngoài bầu…

c) Phân loại cây con

- Phân loại cây con đủ tiêu chuẩn xuất vườn và không đủ tiêu chuẩn

- Cây đủ tiêu chuẩn xuất vườn được đưa huấn luyện, cây không đủ tiêu chuẩn được chăm sóc riêng

d) Huấn luyện

Đưa cây đủ tiêu chuẩn xếp riêng vào một khu vực trong vườn ươm Gỡ bỏ dần lưới che nắng 5 7 ngày/lần để giảm dần tỉ lệ che phủ đến khi không còn che phủ cho cây thích nghi dần với điều kiện bên ngoài

e)Tiêu chuẩn cây giống

Tùy thuộc vào từng loại cây mà có thời gian gieo ươm khác nhau Sau thời gian gieo ươm đến khi cây đủ tiêu chuẩn xuất vườn

1.2.2 Nhân giống vô tính

1.2.2.1 Phương pháp chiết cành

Chiết cành là phương pháp nhân giống vô tính bằng cách áp dụng những biện pháp kỹ thuật tác động vào cành ở trên cây để làm cành đó ra rễ, sau đó tách khỏi cây mẹ đem trồng để trở thành cây mới

Phương pháp nhân giống bằng cách chiết có thể được áp dụng cho hầu hết các loại cây thân gỗ hoặc đã hóa gỗ.Tuy nhiên, thời gian ra rễ khác nhau có thể nhanh hay chậm khác nhau Nhân giống bằng phương pháp chiết có ưu điểm: cây con giữ được những đặc trưng, đặc tính tốt của giống (cây mẹ), sớm ra hoa kết quả, rút ngắn thời kỳ kiến thiết cơ bản, thời gian nhân giống nhanh, chiều cao cây thấp, tán gọn, phân cành cân đối rất thuận lợi cho chăm sóc và thu hoạch Tuy nhiên, phương pháp này có nhược điểm: Hệ số nhân giống thấp, nếu chiết nhiều cành ảnh hưởng xấu đến sinh trưởngvà phát triển của cây mẹ, với một số loài cây khi chiết tỷ lệ ra rễ vẫn còn thấp nhưđối với mít, bơ, hồng cây

mẹ có thể bị ngộ độc do sử dụng chất kích ra rễ đối với vị trí chiết và cây giống

dễ bị lây truyền bệnh nếu cây mẹ bị bệnh, đặc biệt là bệnh virus Trong thực tế sản xuất phương pháp chiết được áp dụng chủ yếu là chiết cành, phương pháp chiết rễ ít được áp dụng hơn

1/3 là rơm rạ mục, xơ dừa t

b) Chuẩn bị nguyên liệu

* Chuẩn bị nguyên liệu

- Tiêu chí lựa chọn cây mẹ: Đúng theo ti

cơ sở (TCCS), tiêu chuẩn Việt Na

nhận và cho phép nhân giống

trên lô nhân nhanh có chứng thực (Ti

hành kèm theo quyết định số 106/QĐ/BNN của Bộ tr

PTNT, ngày 12 tháng 11 năm 2001)

ụng cụ thực hành

ết phải sắc bén và kích thước phù hợp với cành chiết

ử dụng nilon mầu đen;

ễm bệnhcủa cành chiết sau này Đất được l

ừa được ngâm nước

ệu: Trộn rơm rạ (xơ dừa) với bùn, tỷ lệ 1:2 trộn vừa đủ ẩm

ộ dụng cụ và nguyên liệu sử dụng chiết cành

ịnh cành, vị trí chiết

ựa chọn cây mẹ: Đúng theo tiêu chuẩn ngành (TCN), tiêu chu

ẩn Việt Nam (TCVN), tùy theo loại cây ống.Kiểm tra đúng giống và có lý lịch giống cấp S1 hoặc ứng thực (Tiêu chuẩn cây giống cây ăn quả cấp ng

ết định số 106/QĐ/BNN của Bộ trưởng Bộ Nông nghiPTNT, ngày 12 tháng 11 năm 2001)

ẩn cây giống cây ăn quả cấp ngành ban

ông nghiệp và

- Chọn các cây mẹ để chiết l

sai quả liên tục), năng su

tán đều, nhiều cành.C

dấu vết sâu bệnh, cành đ

sáng, không chọn cành la, cành vư

- Tiêu chuẩn cành chi

Cành có ít nhất 2 nhánh mọc đều

không già không non (cành bánh t

c) Các thao tác chi

- Bước 1.Tạo hỗn hợp bầu chiết: D

màu, hoặc 2/3 phân chuồng hoai + 1/3 đất m

bằng rơm rạ mục…Độ ẩm hỗn hợp bầu chi

Bầu chiết to hay nhỏ tùy thu

đường kính khoảng 1 cm th

- Bước 2.Khoanh v

lần đường kính cành chi

dính trên lõi gỗ Với cây khó

rồi mới bó bầu

ọn các cây mẹ để chiết là những cây đã ra quả, ổn định

, năng suất cao, quả ngon và đúng đặc tính của Cây giống đã được chọn lọc sinh trưởng khỏe, không có ành đã hóa gỗ, cành ở giữa tầng tán và phơi ra ngoài ánh ành la, cành vượt hoặc cành ở dưới tán thiếu ánh sáng

ành chiết: Chỉ chọn những cành trên cây m

ất 2 nhánh mọc đều Cành khỏe, xanh tốt, nhận đầy đủ ánh sáng, không già không non (cành bánh tẻ)

Hình 5 Vị trí chọn cành chiết

Các thao tác chiết

ạo hỗn hợp bầu chiết: Dùng tỉ lệ 1/2 phân chuồng hoai + 1/2 đất

ặc 2/3 phân chuồng hoai + 1/3 đất màu; có thể thay phân chuồng hoai

ạ mục…Độ ẩm hỗn hợp bầu chiết phải đảm bảo 70% độ ẩm b

ùy thuộc vào kích thước cành chiết; ví dụ cờng kính khoảng 1 cm thì bầu chiết có đường kính 10 cm d

Khoanh vỏ cành chiết: Chiều dài khoanh vỏ tốt nhất bằng 1,5 ành chiết, sau khi khoanh vỏ cạo sạch lớp tế b

ỗ Với cây khó ra rễ, nhựa mủ nhiều cần phơi n

Cành giữa tán sinh trphát triển trung b

Cành trên tán chnhưng sinh trư

Cành trên tán, nhanh ra qunhưng sinh trưởng kém

ành trên cây mẹ đủ tiêu chuẩn

ỏe, xanh tốt, nhận đầy đủ ánh sáng,

ệ 1/2 phân chuồng hoai + 1/2 đất

ể thay phân chuồng hoai

ết phải đảm bảo 70% độ ẩm bão hòa

ết; ví dụ cành chiết có ờng kính 10 cm dài 13  15 cm

ỏ tốt nhất bằng 1,5  2

ết, sau khi khoanh vỏ cạo sạch lớp tế bào tượng tầng

ơi nắng khoảng 1 tuần

ữa tán sinh trưởng và

ển trung bình

Cành trên tán chậm ra quả nhưng sinh trưởng tốt , nhanh ra quả

kém

- Bước 3 Bó bầu bằng giấy nilon m

bầu tránh cho bầu chiết không dịch chuyển Kinh nghiệm của ng

ướt Nếu bầu khô thì xử lý bằng cách d

quá ướt cần tháo bầu ra vắt vừa đủ ẩm v

mẹ không nên tưới trực tiếp l

Bầu chiết sau khi bó thông th

có thể bị hư hỏng do mưa gió hay súc v

vỡ các trường hợp trên cần phải bó, buộc lạ

gây hại thì kịp thời xử lý Ki

kiểm tra xem mức độ ra rễ của bầu chiết T

tháng,nếu bầu nào không ra r

ầu bằng giấy nilon màu trắng, buộc 3 dây: trên, dư

ầu tránh cho bầu chiết không dịch chuyển Kinh nghiệm của ngư

ể tận dụng rễ bèo tây, chiếu cũ, vải cũ để bó bầu…

Hình 6 Trình tự thao tác chiết cành

Hình 7 Cành trước và sau chiết

Ẩm độ bầu: Quan sát bằng mắt thường có thể thấy bầu có bị khô quá hay

ử lý bằng cách dùng kim tiêm bơm nước v

ớt cần tháo bầu ra vắt vừa đủ ẩm và bó lại như cũ Vì thế, khi tư

ới trực tiếp lên các bầu đã bó

ầu chiết sau khi bó thông thường đều ổn định và ít bị hư hỏng

mưa gió hay súc vật tác động làm bầu chiết bị rách,

ần phải bó, buộc lại.Khi bầu chiết bị kiến, mối, bệnh Kiểm tra mức độ ra rễ: Sau khi chiết th

ểm tra xem mức độ ra rễ của bầu chiết Tùy loại cây từ có thể từ 3 tuần

ào không ra rễ thì loại bỏ

trên, dưới và giữa ười dân một số

ếu cũ, vải cũ để bó bầu…

ầu có bị khô quá hay

ớc vào bầu Nếu khi tưới cho cây

-Cắt cành: Có thể dùng cưa nhỏ, kéo cắt cành, nhẹ nhàng đặt vào điểm cắt (điểm cắt tính từ phía cây mẹ ra bầu chiết) cách bầu chiết khoảng 5 ÷ 8 cm (tránh cho cành chiết bị giập nát) sau khi cắt xong nâng cành chiết lên, bầu chiết không

bị vỡ, cần loại bỏ phần lớn số lá trên cành chiết Cắt nhẹ nhàng, tránh làm vỡ bầu hay giập nát cành chiết (làm cành chiết bị yếu - khi trồng phát triển chậm)

-Xử lý cành sau cắt: Cắt tỉa lá để làm giảm thoát hơi nước Xử lý thuốc trừ nấm bệnh, những loại thuốc gốc đồng theo khuyến cáo

Hình 8 Cắt cành và giâm cành chiết

*Giâm cành chiết: Việc giâm cành chiết sau khi cắt là bước làm cho cây ổn định và tiếp tục sinh trưởng.Khi cành chiết mới cắt chưa kịp phục hồi, ổn định, nếu đem trồng ngay cành chiết có thểbị chết hoặc phát triển chậm

Để cành chiết có điều kiện thích nghivới môi trường độc lập và phát triển tốt nên giâm cành chiết đến khi ra lá mới, lá chuyển sang bánh tẻ rồi đem trồng Chuẩn bị vật liệu giâm (bao nilon đen, kích thước tùy theo cây giống): Giâm lại trong nhà giâm, xử lý nhúng những cành sau khi cắt vào dung dịch thuốc phòng trừ nấm bệnh

Vật liệu giâm gồm có tro trấu, trấu mục, đấtphân hữu cơ hoai mục, những nguyên liệu phải giữ ẩm tốt, thoáng, thoát nước tốt

Môi trường giâm: Tro trấu (tro bếp), đất, theo tỉ lệ 1:1:0,5 kết hợp thuốc trừ sâu, bệnh và phân vô cơ, hỗn hợp được trộn đều cho vào bao PE có đục lỗ sẵn Khi trồng chúng ta nên cắt bớt lá giữ lại từ 2 ÷ 3 cặp lá để tránh độ thoát hơi nước

Che nắng cho cành chiết: Cành chiết mới giâmbộ rễ còn yếu vì vậy cần phải làm giàn che nắng cho cây Tùy theomức độ thời tiết, để làm giàn che cho phù hợp.Nhà giâm thường che nắng bằng lưới đen giảm ánh sáng 50%

1.2.2.2 Nhân giống bằng phương pháp giâm hom, tách chồi

Nhân giống bằng tách chồi là phương pháp được áp dụng để nhân trên một

số loại cây điển hình như chuối, dứa Phương pháp tách chồi từ các chồi tự nhiên

sử dụng nhiều cho chuối, còn trên dứa trong những năm gần đây áp dụng tách chồi sau khi dùng các biện pháp làm tăng nhanh số lượng chồi trên cây Phương pháp này đơn giản, dễ áp dụng Nhưng hạn chế là số lượng cây ăn quả nhân bằng chồi không nhiều.Việc chọn đúng cây mẹ và kích thích chồi trên cây mẹ phát triển nhanh để có đủ số lượng con giống cung cấp trong sản xuất cây giống

là điều rất quan trọng và cần thiết Đây là phương pháp nhân giống tự nhiên lợi dụng khả năng tự phân chia của các cơ quan dinh dưỡng của cơ thể cây trồng cùng với việc hình thành các cơ quan mới, tạo thành một cá thể mới có khả năng sống độc lập và mang đặc tính của cây mẹ Để bảo đảm cho chồi phát triển tốt đạt tiêu chuẩn đem trồng cần phải giâm lại và chăm sóc tốt Cần có đủ điều kiện: Nhà giâm, các vật liệu đạt tiêu chuẩn theo quy định

Nhân giống bằng giâm cành là một phương pháp nhân vô tính, tiết kiệm được thời gian, cho nhiều cây cùng một lúc, cây nhanh cho quả và kỹ thuật đơn giản dễ làm Giâm cành (hom), hom là đoạn cành, thân, rễ hay lá cắt rời khỏi cây mẹ, cắm xuống đất nếu điều kiện nhiệt độ, độ ẩm thích hợp sẽ ra rễ, nảy mầm thành một cây con mới.Vật liệu để giâm cần đảm bảo cho cành ra rễ và phát triển được Phương pháp này áp dụng cho một số loại cây ăn quả:cam quýt, mận, sơ ri Để tăng số lượng cây giống nhanh và giữ được đặc tính của cây mẹ Cây thân mềm khi giâm cành dễ sống hơn các cây thân gỗ

a)Phương pháp giâm cành

*Chuẩn bị dụng cụ và nguyên vật liệu

- Nhà giâm cành và dụng cụ: Phương pháp giâm cành thì nhà giâm và các phương tiện như hệ thống tưới phun… rất quan trọng

+ Nhà giâm phải đảm bảo điều kiện như: ánh sáng vừa phải, thoáng, có mái che tránh mưa, nắng, có hệ thống phun sương;

+ Những dụng cụ phục vụ cho giâm cành như: nilon, kéo cắt cành Nilon che tránh bốc thoát hơi nước khi giâm

Có thể không làm nhà giâm nếu số lượng giống cần nhân ít Trong trường hợp đó có thể giâm trực tiếp vào túi nilon

-Môi trường giâm:

+ Môi trường đất:Thường được dùng cho giâm cành, giâm rễ Đất sử dụng

để giâm là đất thịt pha cát Có thể dùng 2 phần cát thô trộn với 1 phần đất, chú ý diệt tuyến trùng và mầm bệnh Tuy nhiên, môi trường đất không thích hợp cho loại cành nhiều nhựa, gỗ mềm;

+Môi trường cát:Có thể sử dụng rộng rãi vì dễ làm Dùng cát sạch không

có chất hữu cơ và đất Cát thường không giữ ẩm tốt, do đó cần cung cấp nước thường xuyên Rễ mọc ra trong môi trường cát thường dài, ít phân nhánh và giòn hơn

Tùy thuộc vào điều kiện thực tế từng địa phương có thể sử dụng môi trường giâm khác nhau Tuy nhiên, môi trường giâm tốt cần bảo đảm các yêu cầu sau:

- Đủ chặt để giữ được cành giâm, thể tích ít thay đổi trong điều kiện ẩm hoặc khô, nhất là không bị co rút khi khô;

- Giữ ẩm tốt, dễ thoát nước, thông khí Nước có thể được cung cấp thường xuyên qua hệ thống vòi phun sương để duy trì tốt độ ẩm;

- Không lẫn cỏ dại, tuyến trùng mầm bệnh, không bị mặn, phèn hoặc chua

Có thể phơi và khử trùng môi trường trước khi giâm

Môi trường giâm cần phối trộn và xử lý trước khi giâm khoảng 1 tháng, hỗn hợp được trộn đều cho vào bao PE có đục lỗ sẵn Sau đó phải được xử lý để diệt các loại vi khuẩn, nấm, tuyến trùng và các hạt cỏ dại bằng cách dùng 1lít Formol 40% pha đều trong 50lít nước tưới cho 1m3 hỗn hợp trên đã trải dày 5÷7cm, phủ kín lại khoảng 2÷3tuần, sau đó đóng bầu hoặc rải ra nền giâm

-Thuốc kích ra rễ:

Mục đích là làm tăng tỉ lệ cành ra rễ, tăng số lượng, tăng chất lượng và độ đồngđều của rễ tạo ra ở cành giâm Những chất kích thích tạo rễ được phổ biến

là IBA (Indol Butyric Acid), NAA (Naphthalene Acetic Acid) và IAA (Indol

Acetic Acid).Tuy nhiên,IBA và NAA thường có ảnh hưởng xúctiến ra rễ tốt hơn

IAA, do IAA thường không bền trong cây, bị phân hủy nhanh trong dung dịch không khử trùng và ánh sáng Các dung dịch chứa IAA và IBA khi pha xong cần

sử dụng ngay

Một số phương pháp xử lý cành giâm vào dung dịch thuốc kích thích:

- Nhúng nhanh: Nhúng phần gốccành giâm trong dung dịch chất kích thích

ra rễ khoảng 5 giây, nồng độ thường sử dụng khoảng 500 ÷ 1.000 ppm,tuỳ thuộc vào loài cây, tuổi cành giâmvà loại hóa chất sử dụng Phương pháp này nhanh đơn giản, số lượng dung dịch hấp thu trên mỗi đơn vị bề mặt cắt của cành giâm thì ổn định và ít lệ thuộc điều kiện bên ngoài hơn phương pháp ngâm (sẽ nói ởphần tiếp theo) Dung dịch có thể sử dụng nhiều lần nhưng cần bảo quản tránh bốc hơi, phương pháp này thường được áp dụng nhiều;

- Ngâm: Dung dịch xử lý được pha loãng hơn, nồng độ thay đổi từ 20 ÷

200 ppm, cành giâm được ngâm trong dung dịch 24 giờ, đặt nơi mát, sau đó đưa ngay vào môi trường giâm Việc giữ cành giâm trong điều kiện không khí ẩm lúc nhúng tuy chậm nhưng cho kết quả chắc chắn hơn Nói chung nồng độ dung dịch áp dụng hay tuỳ thuộc vào loài cây, tuổi cành giâmvà loại hóa chất

sử dụng

Khi giâm cành cần lưu ý kỹ điều kiện môi trường, cung cấp ánh sáng vừa

đủ, đủ ẩm, lá không héo cho đến khi rễ phát triển, thoát nước tốt cho vườn giâm, nhặt bỏ lá rụng, cành chết và phòng trị sâu bệnh kịp thời

*Các thao tác giâm cành

-Chọn cành:

Chọn cành trên cây có lá xanh tốt, khoẻ mạnh, đạt tiêu chuẩn cây giống Chọn cành bánh tẻ, không chọn cành ở các cây đang ra hoa kết quả Cành nếu lấy ở đoạn cành dưới đã hóa gỗ gọi là cành gỗ rắn, khó ra rễ hơn nhưng chống chịu tốt, ít bị mất nước và ít bị héo Cành cắt ở đầu cành non có nhiều nước thì nhanh bị mất nước nên dễ bị héo nhưng vì còn non dễ ra rễ hơn nếu được chăm sóc đúng.Cành giâm được lấy từ cành sinh trưởng tốt, cành phải được ngăn ngừa sâu bệnh

- Cắt cành:

Cành được lấy vào lúc sáng sớm (trời mát), loại bỏ cành, lá sâu bệnh Dao kéo cắt cành thật sắc bénvà nhúng vào dung dịch khử trùng (có thể là nước javen hoặc cồn 700) Tùy thuộc vào loại cây cần nhân giống, đường kính cành để cắt hom giâm Chiều dài hom giâm có thể dao động từ 5÷7cm

Cắt cành: Gốccành được cắt vátmột góc 450 so với trục cành và tránh dập, sùi, sau đó cắt ra từng đoạn dài 5÷7cm, cành có 1÷2 lá

Chú ý:Những cây có lá to như bưởi, cam cần cắt bỏ bớt, để lại 1/2 ÷ 1 lá

tránh bốc thoát hơi nước trong quá trình giâm

-Giâm cành:

Có thể tiến hành giâm trong bầu hoặc giâm trên luống

+ Giâm trong bầu:Nhẹ nhàng cắm phần gốc cành vào bầu ở độ sâu2÷3cm.Sau đó đưa lô cành giâm vào nhà giâm tạo độ ẩm tùy theo điều kiện

để độ ẩm khoảng 70÷80%

+Giâm trực tiếp trên nền giâm (luống giâm): Trên luống đã chuẩn bị rạch hàng, cắm gốc cành sâu khoảng 2÷3 cm dùng tay ém nhẹ, giữ cố định gốc cành, khoảng cách tùy loại, thường 5 ÷10cm.Sau khi giâm tưới đẫm nước bằng vòi phun sương, đến khi cây có đợt lộc mới, đủ rễ và ổn định sinh trưởng thì tiến hành chuyển cây ra khỏi nhà giâm cành

*Chăm sóc cành sau giâm

- Che nắng: Cành giâm trong nhà giâm có hệ thống kín, giúp cho cành không bị khô và héo lá

-Tưới nước: Cần phải đảm bảo đủ độ ẩm Khi cây ra rễ tưới 5÷10 phút(khoảng 15 ngày cành sẽ đâm chồi) đến khi chuyển cây ra khỏi nhà giâm cành vào tuần thứ 10 sau khi giâm

-Kiểm tra sự ra rễ: Kiểm tra sự ra rễ của các cành

-Bón phân cho cây: Duy trì chế độ bón phân định kỳ cách nhau 2 tuần/lần với lượng phân từ 1kg/2000 cây lúc nhỏ, tăng 1kg/200cây khi cây lớn Loại phân N-P-K: 20-20-15 hoặc 20-10-10 Lưu ý chọn các loại phân có thêm các nguyên tố trung và vi lượng

-Thay bầu: Sau giâm khoảng 15 ngày cành sẽ ra chồi, sau 2 tháng, cành đã

ra rễ, cấy cây vào bầu ươm có thể tích 4÷5lít

Môi trường thay bầu: Cần xốp để cây

phần môi trường là đất phù sa đ

÷2mm), tỉ lệ 1:1:1, trộn đều 1m

÷3kg, Sunphat kali từ 2÷4kg, vôi 1kg X

trường giâm

-Kiểm tra sâu bệnh hại

thời, sâu ăn lá, sâu vẽ bùa (cam quýt), b

Sử dụng thuốc:Sâu: Ramec 10EC, Secure 10EC, Lorsban 30EC ;Bệnh:Rovral 50WP, Ridomil gold 68WP

đẻ sớm và sinh trưởng vào v

kể từ khi trồng mỗi cây tỉa đ

ờng thay bầu: Cần xốp để cây dễ phát triển, phối hợp các th

phù sa đập nhỏ hoặc hỗn hợp hữu cơ, trấu, cát hạt to (1

ộn đều 1m3 hỗn hợp này với phân vô cơ: S4kg, vôi 1kg Xử lý diệt trừ các nấm bệnh giống môi

ểm tra sâu bệnh hại: Kiểm tra sâu bệnh và có biện pháp ph

ùa (cam quýt), bệnh chết cây con, thối rễ

Sâu: Ramec 10EC, Secure 10EC, Lorsban Rovral 50WP, Ridomil gold 68WP hay các loại thuốc trừ bệnh

ớng dẫn trên bao bì

Hình 9 Quy trình giâm cành

Phương pháp tách chồi

ồi hiện nay được áp dụng phổ biến cho cây dứa v

ồi trên cây dứa

ới các cây trồng khác là chỉ thực hiện được phương pháp nhân giằng nuôi cấy invitro, tách chồi và giâm hom

Phương pháp kích thích ra chồi tự nhiên

Axetilen hoặc Ethrel cho dứa ra hoa đồng loạt, sau đó bẻ

à bón thúc nuôi chồi Việc xử lý được tiến hành vào vụ Đông để chồi

ào vụ Hè nhiệt độ cao, độ ẩm cao Sau thời gian hai năm

ể từ khi trồng mỗi cây tỉa được 6÷8 chồi đạt tiêu chuẩn

ển, phối hợp các thành

ấu, cát hạt to (1 Super lân từ 1

ử lý diệt trừ các nấm bệnh giống môi

ện pháp phòng trừ kịp

Sâu: Ramec 10EC, Secure 10EC, Lorsban

ại thuốc trừ bệnh

ến cho cây dứa và

ương pháp nhân giống

ặc Ethrel cho dứa ra hoa đồng loạt, sau đó bẻ

ụ Đông để chồi

ời gian hai năm

- Hủy đỉnh sinh trưởng: Tiến hành rút khoảng 3 lá nõn ở tâm, sử dụng đục lõi bằng kim loại có chiều dài 30÷50cm tùy theo cỡ cây đặt vào tâm của phần ngọn, xoáy 2 vòng theo chiều kim đồng hồ, xong lấy đục ra, trên mũi đục phải

có kèm theo đỉnh sinh trưởng của cây Sau đó phun thuốc phòng ngừa bệnh hại

- Thu quả thúc chồi: Sau thời gian trồng 28÷30 tháng, tiến hành thu quả vụ I

và bón thúc nuôi chồi Bình quân một cây có thể thu được 5÷6 chồi đạt tiêu chuẩn

- Phun thuốc kích thích chồi: Sau khi bẻ hoa tự hoặc thu quả, phát bỏ ngọn

lá già cách gốc 35 ÷ 40 cm, phun thuốc 2,4D nồng độ 20 ppm (250 ml/cây) để kích thích chồi mọc nhiều và nhanh

- Bón phân thúc nuôi chồi:

Lượng bón cho 1ha là 600 kg Urê và 500 kg Kali clorua Chia ra bón 3 lần, mỗi lần bón phân kết hợp với tưới nước:

+ Lần 1: Bón 1/3 lượng phân sau bẻ hoa hoặc thu quả vụ 1;

+ Lần 2: Bón 1/3 lượng phân sau tỉa chồi lần một;

+ Lần 3: Bón nốt lượng phân còn lại sau tỉa chồi lần 2

Tỉa chồi:Khi chồi đạt trọng lượng khoảng 250 gphải tỉa chồi Tỉa chồi làm nhiều đợt cách nhau 1,5 ÷ 2 tháng Tỉa đợt cuối sau khi bẻ hoa hoặc sau khi thu hoạch quả 10÷12 tháng, còn lại những chồi nhỏ dưới tiêu chuẩn thì tỉa đưa vào vườn ươm

Hình 10 Cây dứa và ruộng trồng dứa

* Giâm hom thân

- Chọn thân hom: chọn cây dứa đúng giống, sinh trưởng tốt, không có triệu chứng sâu bệnh, khô đầu lá, héo ngọn…

- Xử lý hom: Khi thu hoạch cắt bỏ lá gần sát thân để vận chuyển được số lượng nhiều và thân không bị dập Không xếpthân dứa thành đống vì dễ dẫn đến

hư hỏng, thối ở mặt cắt Sau đó, tuốt sạch phần chân lá và rễ bao quanh thân cũng được cắt thật khéo bằng dao, để các mầm ngủ lộ ra, tránh mọi hư hại các mầm này

Để phòng ngừa rệp sáp h

trừ rệp sáp như Supracide 40EC, Vifenva 20ND

Hình 11 Hom thân

- Đặt hom dưới bóng râm 50% ánh nắng trong v

dọc hướng lên trên để hom khô lại hôm sau đem đi giâm

- Cách giâm: Cùng ngày ch

trường giâm chưa được tiệt tr

Benlate C 0,3% cho 10 m2 n

Hình 1

Giâm hom cùng kích thư

xuống dưới, đặt cách nhau 2

bằng môi trường giâm dày

(môi trường giâm như phương

- Chăm sóc: Cách tưới tốt nhất l

có thiết bị kiểm soát ở mức thích hợp l

thuốc hoặc thùng ô doa hạt mịn nh

Nếu hom tốt, điều kiện

hom theo các bước trên, không có d

70% hom có chồi cao từ 1÷2cm

ừa rệp sáp hãy nhúng cả thân dứa vào thùng dung d

ư Supracide 40EC, Vifenva 20ND

Hình 11 Hom thân và hom lá dứa

ới bóng râm 50% ánh nắng trong vòng 2÷3 ngày v

ể hom khô lại hôm sau đem đi giâm

ùng ngày chẻ hom hãy tưới luống giâm đủ ẩm Nếu môi

ợc tiệt trùng thì có thể tưới hoặc phun 8÷ 10nền giâm

Hình 12.Giâm hom thân

Giâm hom cùng kích thước trên cùng một luống, mặt chẻ thân hom h

ới, đặt cách nhau 2÷3cm, xếp liên tục thành hàng ngang L

dày 2÷3cm, dùng thanh tre gạt cho bề mặt bằng phẳng

àm trơ hom

ệt độ 27÷280C), xử lý ịch bệnh tấn công, sau khoảng 3 tuần đã có

* Giâm hom mầm lá

Sử dụng chồi ngọn sau khi thu hoạch hoặc từ cây giống đã hủy đỉnh sinh trưởng đang trồng trên khu dưỡng cây, chọn quả hoặc cây đúng giống, rồi cắt lấy chồi ngọn, ngâm cả chồi ngọn vào dung dịch thuốc trừ nấm và rệp sáp, rồi để khô 1÷2 tuần Sau đó, tước bỏ các lá khô dưới chân chồi, cắt phần chân này đem

đi giâm như cách giâm hom thân Tiếp đến là dùng dao chẻ dọc thân chồi ra làm

4 phần, cắt rời từng phiến còn dính lõi thân với phần chân phiến có mang mầm ngủ cho đến khi không thể lấy lá có kèm mầm ngủ được nữa, thì sẻ phần cuối cùng thành 4 miếng Ngâm tất cả vào dung dịch thuốc phòng trừ nấm giống như

xử lý hom thân, vớt ra và để ráo, sau đó đem giâm với khoảng cách- 6cm, dưới bóng râm 40%

Môi trường giâm có thành phần giâm hom thân, nhưng bổ sung thêm 3÷4kg phân 13-10-21+TE trong 1m3 môi trường giúp bộ rễ phát triển tốt

Khoảng 1 tháng sau chồi sẽ phát triển từ mầm, khi chồi cao 3÷5cm đem trồng và chăm sóc như hom thân

Hình 13 Hủy đỉnh sinh trưởng

* Phương pháp tách chồi cây chuối

- Nhân chồi bằng củ:

Chọn củ nặng trên 2kg, có đường kính gốc 20÷25cm, chẻ ra nhiều miếng (dọc hoặc ngang), mỗi miếng có một mầm tốt, chấm các mặt cắt vào tro bếp rồi đem đi ươm Một củ có thể cho 10÷15 cây con, chăm sóc tốt sau 9 tháng có thể đem đi trồng Nếu để nguyên hoặc chẻ đôi thì hệ số nhân chỉ đạt từ 2÷3, nhưng thời gian ươm cây ngắn hơn Vụ Xuân chỉ mất 4÷5 tháng, vụ Thu 7 tháng, và chất lượng cây giống tốt hơn

Hình 14 Cây chuối giống đủ tiêu chuẩn trồng

Có thể rút ngắn thời gian bằng cách tăng cường bón phân, tưới nước cho cây con khi chuối được 6 tháng, chặt sát đất bỏ mầm sinh trưởng ở giữa để thúc các mầm bên Khi các cây con ở mầm bên cao được 20÷30cm thì tách khỏi cây

mẹ đem trồng vườn ươm Tiếp tục chăm sóc chuối mẹ bằng cách tưới nước kết hợp bón phân đạm hoặc nước giải pha loãng 1/10 Sau 6 tháng mỗi gốc cho 6÷10 cây con

- Kỹ thuật vun cao gốc:

Chọn đất nhẹ, bón lót nhiều phân hữu cơ và phân N,P,K nhất là phân đạm rồi đem trồng cây con với khoảng cách 2x1,5m, 15 ngày sau vun cao gốc (50 ÷ 60cm) Như vậy, cây chuối mới trồng ngoài thân cũ, có thêm một củ mới Mỗi củ tiếp tục cho thêm mắt và thêm con mới như vậy hệ số nhân sẽ tăng gấp 2 so với cách trồng cũ Bằng cách này sau 6 tháng mỗi gốc có thể cho 12 ÷ 18 con giống

- Tách chồi, giâm chồi: Phương pháp thực hiện như phương pháp giâm hom

Hình 15 Vun gốc tạo con chồi

1.2.2.3 Phương pháp ghép

Ghép cây là phương pháp đem cành hay mầm nhánh (mắt) của cây mẹ (có nhiều phẩm chất tốt, năng suất cao ) gắn sang gốc một cây khác để tạo thành một cá thể mới thống nhất

Nói cách khác: Ghép cây là phương pháp nhân giống, theo đó người ta lấy

từ một hoặc nhiều cây mẹ, giống tốt, đang sinh trưởng, những phần như đoạn cành, khúc rễ, mầm ngủ rồi nhanh chóng và khéo léo lắp đặt vào vị trí thích hợp trên cây khác (gọi là cây gốc ghép); sau đó chăm sóc để phần ghép và gốc ghép liền lại với nhau, tạo ra một cây mới; trong đó cây gốc ghép thông qua bộ

rễ, có chức năng lấy dinh dưỡng trong đất để nuôi toàn bộ cây mới, còn phần ghép có chức năng sinh trưởng và tạo sản phẩm

* Cơ sở của ghép

Một thân cây cắt ngang có 3 phần chính: Lớp vỏ ngoài cùng có nhiệm vụ dẫn nhựa luyện từ lá xuống rễ, phần gỗ phía trong dẫn nhựa nguyên từ rễ lên cành lá Phần giữa gỗ và vỏ là tượng tầng mô phân sinh, rất mỏng, chứa đầy chất dịch có khả năng phân chia nhanh tạo nên gỗ bên trong và vỏ bên ngoài Việc kết hợp giữa gốc và cành (mắt) ghép gồm bốn bước như sau:

- Áp sát phần tượng tầng của gốc với cành (mắt) ghép với nhau;

- Lớp tế bào tượng tầng ngoài của gốc và cành (hay mắt) ghép tạo ra những

tế bào nhu mô dính lại với nhau, gọi là mô sẹo;

- Các tế bào nhu mô của mô sẹo phân hóa thành những tế bào tượng tầng mới, kết hợp với tượng tầng của gốc và cành (hay mắt) ghép;

- Các tế bào tượng tầng mới tạo ra những mô mạch mới, gỗ bên trong và libe bên ngoài, hình thành sự kết hợp mạch giữa gốc và cành (hay mắt) ghép làm dinh dưỡng và nước được vận chuyển qua lại với nhau

* Điều kiện để ghép cành (hay mắt)

- Các cây ghép với nhau phải cùng một họ để có khả năng kết hợp cao, tốt nhất là cùng loài, thứ trồng

- Gốc ghép, cành (hay mắt) ghép cần có sức sinh trưởng tương đương nhau

- Dao ghép, kéo cắt cành, cưa…

- Có nhiều loại dao ghép và những dụng cụ ghép khác nhau, tùy theo điều kiện cụ thể có thể sử dụng loại dụng cụ khác nhau nhưng cần đảm bảo theo yêu cầu trong ghép

- Dây buộc mắt ghép: Nên dùng dây buộc mắt ghép, cành ghép là loại dây nilon mềm (nilon thông thường hoặc nilon tự huỷ) Thông thường loại nhựa màu trắng là tốt, cắt rộng khoảng 2÷4cm

Hình 16 Dụng cụ ghép

(1)Kéo cắt cành; (2) Dao ghép mầm; (3) Dao ghép áp; (4) Dao chặt;

(5) Đèn bôi sáp; (6) Cưa tay

- Vật liệu ghép:

Cành để lấy mắt ghép phải được lấy trên những câygiống đã được bình tuyển trước và có đầy đủ đặc tính tốt của giống cần nhân Cành ghép hoặc mắt ghép được chọn trên cành xanh tốt không có triệu chứng sâu, bệnh hoặc bị tổn thương, chọn những cành thẳng, mắt thưa Sinh trưởngkhỏe, cành giữa tầng tán (không dùng cành la, cành vượt, cành có mầm mống sâu bệnh)

Hình 17 Vật liệu ghép

Vận chuyển cành đi xa phải bảo quản trong điều kiện đủ ẩm, tránh nhiệt

độ caovà cắt hết lá chỉ để lại cuống

Giống như gốc ghép, cành ghép đang lên nhựa (dấu hiệu bắt đầu một đợt sinh trưởng mới) Nếu cành ghép, mắt ghép không lên nhựa thì không bóc được mắt ghép Chọn cành ghép, mắt phải non hay tương đối non mới dễ sống Chọn cành ghép phải là cành non,tuổi từ 6 ÷ 12 tháng

Đối với ghép mắt: Để lấy mắt ghép được dễ dàng thì sau khi chọn cành xong, tiến hành khoanh vỏ (giống như chiết nhánh nhưng không bó bầu), khoảng 7÷10 ngày sau thì cắt cành để lấy mắt, mắt ghép sẽ dễ tróc và phát triển nhanh sau khi ghép Lấy mắt ghép hơi lồi lên, nơi có vết lá rụng Đối với một số

loại cây (xoài, mít), khi lấy mắt cần tách sâu vào bên trong mang theo cả gỗ để tránh dập, vỡ mắt ghép, sau đó loại bỏ gỗ khi ghép Mắt ghép loại bỏ phần gỗ gọi là bo da, đối với những mắt ghép xanh (non), không cần loại bỏ phần gỗ ở mắt ghép

* Chú ý: Chọn những cành ghép, mắt ghép trên cây mẹ là những cành non Khoẻ mạnh có đường kính nhỏ hơn một ít hoặc bằng đường kính gốc ghép, cành ghép để khi ta ghép vào vừa khít với nhau

- Bước 4: Đưa mắt ghép vào gốc ghép, đưa dần dần từ trên xuống dưới;

- Bước 5: Buộc dây nilon, buộc từ dưới lên trên theo kiểu lợp mái nhà, cuốn cả phần chồi bằng 1 lượt nilon tránh thoát hơi nước từ mắt ghép còn phần khác cuốn chặt để giữ mắt ghép

Tuy nhiên, trong phương pháp ghép có nhiều phương pháp khác nhau như ghép cánh (ghép áp, ghép đơn mầm ), ghép mắt Kỹ thuật cụ thể của từng phương pháp như sau:

+ Cành ghép cũng được cắt xéo tương tự;

+ Sau đó áp hai mặt cắt lại với nhau Đường kính của gốc ghép và cành ghép phải tương đương nhau;

+ Dùng dây buộc chặt lại giữ cho cành ghép vững

- Thao tác ghép áp đơn m

+ Cắt cành ghép: Tay trái c

Phần gốc của cành ghép hư

kẹp cành vào giữa ngón cái v

trên, ở vị trí phía dưới mầm

nghiêng hướng xuống d

phía sau mầm cách mầm 0,3 cm, cắt bằng về phía tr

và phần gỗ Mặt cắt dài ph

mầm gọi là thông đầu mầm, đ

Tại phần trên mắt cách mắt 0,3 cm, nghi

cho miệng ghép nghiêng 1 góc 45

1,5 ÷ 2 cm;

+ Cắt gốc ghép: Chọn độ cao ph

gốc ghép, không làm xư

dao nghiêng hướng lên phía trên, c

dao cũng phải nghiêng 45

phần vỏ và phần gỗ, chỉ đ

được làm mất đi phần gỗ;

+ Cắm cành ghép: Khi đưa cành ghép vào g

cành ghép hướng vào trong, t

của gốc ghép Nếu gốc ghép v

một bên vỏ của cành ghép cân đ

gỗ của gốc ghép và cành ghép có 1 bên cân đ

đáy miệng ghép của gốc ghép, sao cho phần cuối c

đáy miệng ghép của gốc ghép, để dễ tiếp hợp Cuối c

ầm cách mầm 0,3 cm, cắt bằng về phía trước, sâu đến giữa phần vỏ

ài phải bằng phẳng, không cong Vết cắt bằng đ

ầu mầm, được áp dụng cho cả ghép đơn m

ắt cách mắt 0,3 cm, nghiêng lưỡi dao cắt đứt cêng 1 góc 450, tạo thành 1 mắt ghép, toàn b

ắt gốc ghép: Chọn độ cao phù hợp, mặt vỏ phẳng, lau sạch, cắt phẳng

àm xước vỏ cây Chọn phía gốc ghép trơn nhlên phía trên, cắt đứt phần gốc ghép, hoặc cắt 1/3 lớp gỗ.Vết êng 450 Tại mặt bên cạnh ghép, cắt dọc theo ranh giới giữa

ần gỗ, chỉ được cắt một lần sao cho sâu tới phần gỗ nh

ất đi phần gỗ;

ành ghép: Khi đưa cành ghép vào gốc ghép, chú ý mặt cắt d

ào trong, tầng sinh gỗ của cành ghép cân đ

ủa gốc ghép Nếu gốc ghép và cành ghép có kích thước khác nhau th

ành ghép cân đối với 1 bên vỏ của gốc ghép, để cho tầng sinh

à cành ghép có 1 bên cân đối Phải đưa cành ghép tệng ghép của gốc ghép, sao cho phần cuối cành ghép ti

ệng ghép của gốc ghép, để dễ tiếp hợp Cuối cùng là bu

ành ghép, tay phải cầm dao ghép

ặt phần đầu cành vào ngực, ành, cắt vát hướng lên

2 cm, cắt một mặt phẳng ành ghép lại, tại phần

ợc cắt một lần sao cho sâu tới phần gỗ nhưng không

ốc ghép, chú ý mặt cắt dài của ành ghép cân đối với tầng sinh gỗ

ớc khác nhau thì phải đặt

ỏ của gốc ghép, để cho tầng sinh

ưa cành ghép tới tận phần ành ghép tiếp xúc với phần ùng là buộc bằng sợi dây ni

lông dài 30 ÷ 50 cm, rộng 1,5 cm Hai tay cầm 2 đầu dây, đầu dây bên tay trái giữ lại 5 ÷ 10 cm, quấn chặt dây quanh vết ghép theo đường vòng từ trên xuống, rồi lại từ dưới quấn lên, phủ kín mặt cắt ngang của gốc ghép Sau đó, dùng đầu dây bên tay trái phủ qua miệng cắt nghiêng tại phần đầu cành ghép Buộc sợi dây bên tay phải đè 2 ÷ 3 vòng lên sợi dây bên tay trái, buộc kín toàn bộ cành ghép, thắt nút lại Khi buộc cành ghép chú ý để lộ mắt của cành ghép để mắt có thể mọc dễ dàng

Hình 19 Các bước ghép áp đơn mầm Ghép đa mầm

Chiều dài cành ghép từ 6÷ 10 cm, có 2÷3 mắt Các thao tác giống như ghép đơn mầm

Hình 20 Ghép áp đa mầm Ghép nêm

+ Cắt cành ghép: Bỏ phần ngọn và các mầm yếu, cắt thành đoạn dài 6 ÷

10 cm và giữ lại 3 mắt, nếu cành khỏe thì giữ lại 2 mắt Tay trái cầm ngược cành ghép tại 2 mặt bên của cành ghép, cách mắt cuối khoảng 0,5 cm, cắt vát vào trong cành 1 đoạn dài 3 ÷ 5 cm, tạo thành hình cái nêm Độ dài của nêm phải vừa đủ để lắp vết tách của mặt gốc ghép; nếu dày quá thì ở gốc ghép sẽ có khe

hở, cây ghép khó sống

Hình 21 Cắt cành ghép nêm

+ Cắt gốc ghép: Dùng dao thật sắc (hoặc cưa) cắt ngang thân tạo mặt cắt bằng phẳng, nhẵn Sau đó, chẻ tách mặt cắt theo đường kính đi qua tâm mặt cắt tạo ra miệng ghép Nếu mặt cắt có hình bầu dục, thì tách miệng ghép theo đường kính ngắn Tách miệng ghép không nên quá sâu để tránh cho gốc ghép bị thương kéo dài Đặt dao lên mặt cắt rồi dùng búa gõ nhẹ để tách miệng ghép Nếu mặt cắt rộng thì có thể tách 2 đường hình chữ thập Mỗi miệng ghép có thể cắm 1 ÷

+ Cắm cành ghép: Dùng một cái nêm cắm nhẹ vào miệng ghép trước khi

cắm cành ghép vào Cắm xong cành ghép thì từ từ rút nêm ra Số cành ghép trên miệng ghép tùy thuộc vào mặt cắt rộng hay hẹp, có thể 1, 2 hoặc 4 (Khi cắm cành ghép không nên cắm ngập hết phần cắt mà để lộ 2 ÷ 3 mm ở phía trên để thuận lợi cho quá trình liền vết ghép)

+ Buộc dây: Dùng dây nilon buộc chặt phần ghép, cuốn từ dưới lên trên theo kiểu lợp mái nhà, cuốn một lượt nilon kín hết phần cành ghép

Hình 24.Buộc dây Ghép dưới vỏ

- Cắt cành ghép: Mỗi đoạn cành ghép có cỡ vừa phải và có 1 ÷ 3 mắt khỏe

Có 2 cách cắt cành ghép:

+ Cắt 3 vết cắt: Vết thứ nhất tại phần phía sau nơi có mầm dưới và mầm trên cùng của cành ghép, cắt vát 1 đoạn dài từ 2 ÷ 4 cm Khi cắt chú ý nghiêng vào trong để sau khi cắt sẽ có 1 miếng mỏng Vết thứ hai và vết thứ 3 lần lượt từ phần lưng của mầm, tại điểm tương đương với vết cắt thứ nhất, cắt vát xuống dưới 1 miếng mỏng ngắn hơn một chút, giữa 2 vết cắt để lại một phần gỗ, để cành ghép sau khi cắt có 3 cạnh

Hình 25 Cắt cành ghép 3 vết dao

+ Cắt 2 vết cắt: Vết cắt thứ nhất cắt cách phần lưng mềm của mầm dưới

khoảng 1 ÷ 2 cm, vết cắt dài 2 ÷ 3 cm, theo mặt nghiêng Tại phần lưng mặt cắt dài tiếp tục cắt 1 đoạn dài 0,6 cm hình móng ngựa Nếu ghép cành ghép của cây

có thân to, mặt phẳng nghiêng của vệt cắt phải dài một chút, gốc ghép nhỏ, mặt cắt cần mỏng một chút

Hình 26 Cắt cành ghép (2 vết dao)

- Mở miệng gốc ghép: Dùng cưa cắt ngang gốc ghép ở độ cao phù hợp và dùng dao sắc cắt phẳng mặt cắt Đưa lưỡi dao vuông góc xuôi xuống phía dưới, vạch mũi dao lên lớp vỏ sâu đến gỗ nhưng không xuyên vào gỗ, độ dài của mũi dao ngắn hơn chiều dài mặt cắt cành ghép, sau đó theo hướng mũi dao tách lớp

vỏ sang 2 bên

Hình 27 Mở miệng gốc ghép

- Cắm cành ghép: Mặt cắt dài của cành ghép hướng vào trong, mặt cắt ngắn hoặc hình 3 cạnh đối xứng với trục tung của miệng ghép gốc ghép Ấn chặt vỏ dưới miệng ghép của gốc ghép đồng thời nhẹ nhàng đẩy cành ghép vào miệng ghép, cho tới khi vỏ gốc ghép trùm hết mặt cắt cành ghép Mặt cắt phải gắn chặt vào gốc ghép Chú ý, để lộ mặt cắt của cành ghép khoảng 0,3 cm trên mặt cắt gốc ghép

Sau đó, dùng dây dài 40 cm rộng 2 ÷ 3 cm để buộc chặt cả phần gốc ghép

và cành ghép Cần buộc chặt phía trên, lỏng phía dưới để cành ghép không chịu sức ép

Hình 28 Cắm cành ghép và buộc dây Ghép bụng

- Ghép bụng dưới vỏ: Cắt cành ghép với 2 ÷ 3 mắt mầm khỏe Ở phần gốc cành, cắt vát, dài 3 cm và cắt ở phía đối diện cùng cắt vát dài 1,5 cm

+Mở miệng gốc ghép hình chữ T: Rạch ngang 1 đường vào sát mặt gỗ, sau rạch, dọc tạo ra hình chữ T hoặc mở miệng gốc ghép cửa sổ: rạch ngang một đường, sau đó rạch 2 đường song song, dùng dao tách vỏ ra

+ Cắm cành ghép: Dùng mũi dao hoặc chuôi dao ghép nhẹ nhàng tách vỏ ở miệng ghép Nhanh chóng và cẩn thận cắm cành ghép, hướng mặt cắt dài 3 cm vào sát gốc ghép, đưa cành ghép vào sâu đến tận cùng miệng ghép

+ Buộc miệng ghép như các phương pháp trên

Hình 29 Các thao tác ghép bụng dưới vỏ

- Cắm cành ghép và buộc dây thực hiện tương tự như các phương pháp trên

Hình 30 Các thao tác ghép sâu vào gỗ Ghép hình lưỡi

- Cắt cành ghép: Ở phía sau mầm dưới cùng của cành ghép, cắt sát nghiêng

300, dài 3 cm Sau đó ở 1/3 mặt cắt, cắt theo trục giữa lên phía trên, độ sâu vết cắt này bằng độ sâu của miệng gốc ghép, như vậy 2/3 mặt phẳng nghiêng phía dưới có hình cái lưỡi giống như ở gốc ghép Cành ghép dài 6 ÷ 7 cm có 2 mắt mầm

- Cắt miệng gốc ghép: Đầu tiên cắt ngang thân, sau cắt vát 300 hướng phía trên, dài 3 cm, tại 1/3 mặt cắt nghiêng, cắt dọc xuống tạo hình lưỡi

- Cắm cành ghép: Lồng phần hình lưỡi của 2 bộ phận gốc ghép và cành ghép vào nhau sao cho cân đối và khít

- Buộc: Dùng dây ni lông rộng 1,5 cm, cuốn đều tay, đủ độ chặt, để chừa phần mắt mầm

Hình 31 Các thao tác ghép hình lưỡi

+ Mở miệng ghép: Lau sạch nơi cần ghép ở thân cây gốc ghép Độ cao cần ghép ở cam quýt 30 ÷ 35 cm, (ở nước ta cần ghép cao 10 ÷ 15 cm đối với cây ăn quả) Dùng mũi dao cắt 1 đường ngang thân, gần đến gỗ Tại giữa đường cắt ngang, rạch 1 đường dọc xuống chữ T;

+ Tra mắt ghép: Tách vỏ miệng ghép chữ T ra 2 phía, cẩn thận và nhanh chóng đặt và đẩy mắt ghép vào giữa vỏ và gỗ gốc ghép;

+ Buộc dây: Sử dụng dây ni lông rộng 1 ÷ 1,2 cm, dài 15 ÷ 30 cm, cuốn từ dưới lên trên, vòng sau đè lên 1/3 vòng trước cần thiết quấn bịt kín mắt ghép

Hình 32 Thao tác kiểu ghép chữ T

Ngoài ra, còn có kiểu mở mắt ghép chữ thập, chữ I, chữ H… Các thao tác thực hiện như phương pháp ghép mắt kiểu chữ T

Ghép mầm dưới bụng

- Dùng cho cây nhỏ, mắt hình tam giác, ghép vào vụ thu

- Các thao tác thực hiện tương tự như phương pháp ghép mắt nhỏ có gỗ

Hình 33 Thao tác ghép mầm dưới bụng Ghép khảm

Phiền mầm không có gỗ, dùng cho các cây có vỏ dày như hồng, lê, táo…

Hình 34 Thao tác ghép dán

- Ghép cửa sổ:

Các thao tác thực hiện: cắt mầm, hình dạng mầm, mở miệng ghép, bóc vỏ gốc ghép, đặt mầm, buộc dây

Hình 35 Thao tác ghép cửa sổ

c) Chăm sóc sau ghép

* Kiểm tra sau ghép

Cắt dây và loại bỏ chồi ở gốc ghép: Sau khi ghép tùy theo giống, loài cây 2

÷ 3 tuần, nếu mắt ghép đã sống thì loại bỏ dây cuốn (nếu dùng dây tự hủy thì ta không phải cắt vì lúc này dây tự bung ra) Sau đó 2 ÷ 3 ngày nếu mắt ghép vẫn còn tươi, chứng tỏ mắt đã tiếp hợp tốt, sau đó mới cắt bỏ phần ngọn gốc ghép,

để kích chồi mắt phát triển

Cắt ngọn gốc ghép: Cắt lần 1, sau ghép để ức chế phát triển ngọn cần cắt phần ngọn một ít Sau khi ghép kiểm tra mắt ghép, cành ghép

Kiểm tra dây buộc ở mối ghép nếu không chặt ta phải buộc lại dây Nếu bị đứt, tuột thì buộc lại chắc chắn

Sau khoảng 2 ÷ 3 tuần quan sát nếu mắt còn tươi, thì cắt ngọn lần 2 cách vị trí ghép khoảng 5 ÷ 10 cm, đến chồi đã phát triển thì mới cắt cách vị trí ghép 2 ÷ 4cm Thường xuyên kiểm tra để loại bỏ chồi trên gốc ghép

*Tưới nước, bón phân

- Tưới nước:

+Tuỳ theo thời tiết mà xem xét lượng nước tưới cho cây ghép;

+Tưới đủ nước, không quá nhiều tránh cho cây bị úng ảnh hưởng đến sự phát triển của cây hoặc làm cây chết do bị thối rễ;

+ Có thể dùng máy bơm nước hay bình tưới bằng thùng ô roa;

+ Nếu thời tiết nắng nóng có thể tưới ngày 2 lần, vào buổi sáng và chiều mát; + Hạn chế tưới nước lên phần mắt ghép

1.3.2 Đánh giá

Sinh viên thực hiện kỹ năng của nội dung theo phiếu giao việc

Giảng viên quan sát và theo dõi sinh viên thực hiện đánh giá theo yêu cầu

và đối chiếu với tiêu chuẩn trong phiếu đánh giá thực hành kỹ năng để cho điểm