Ảnh hưởng của yếu tố tự nhiên và yếu tố xã hội đến sức khỏe con người và vấn đề nâng cao sức khỏe con người Việt Nam hiện nay

Như vậy, ở nước ta đã có một số công trình nghiên cứu về yếu tố tự nhiên, yếu tố sinh học, yếu tố xã hội và mối quan hệ của chúng đối với sự hình thành, phát triển của c[r]

LUẬN ÁN TIẾN SĨ TRIẾT HỌC

HÀ NỘI - 2013

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRUNG TÂM ĐÀO TẠO, BỒI DƯỠNG GIẢNG VIÊN LÝ LUẬN CHÍNH TRỊ

- -

TRẦN QUANG TUYNH

ẢNH HƯỞNG CỦA YẾU TỐ TỰ NHIÊN VÀ YẾU TỐ XÃ HỘI ĐẾN SỨC KHỎE CON NGƯỜI VÀ VẤN ĐỀ NÂNG CAO SỨC KHỎE CON NGƯỜI VIỆT NAM HIỆN NAY

Chuyên ngành : Chủ nghĩa duy vật biện chứng

và chủ nghĩa duy vật lịch sử

LUẬN ÁN TIẾN SĨ TRIẾT HỌC

Người hướng dẫn 1 : PGS.TSKH Lương Đình Hải

2 : PGS TS Phạm Công Nhất

HÀ NỘI - 2013

MỤC LỤC

DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT 0

MỞ ĐẦU 1

Chương 1 QUAN NIỆM TRIẾT HỌC VỀ YẾU TỐ TỰ NHIÊN, YẾU TỐ XÃ HỘI VÀ SỨC KHỎE CON NGƯỜI 14

1.1 Quan niệm triết học về yếu tố tự nhiên và yếu tố xã hội của con người 14

1.1.1 Sơ lược một số quan niệm trong lịch sử 14

1.1.2 Quan điểm mác xít 16

1.2 Mối quan hệ giữa yếu tố tự nhiên và yếu tố xã hội của con người 23

1.2.1 Một số quan điểm ngoài mác xít 23

1.2.2 Quan điểm của triết học Mác - Lênin về mối quan hệ giữa yếu tố tự nhiên và yếu tố xã hội của con người 30

1.3 Sức khoẻ con người 35

1.3.1 Một số quan điểm về sức khoẻ trong lịch sử 35

1.3.2 Quan điểm hiện đại về sức khoẻ 41

Chương 2 ẢNH HƯỞNG CỦA YẾU TỐ TỰ NHIÊN VÀ YẾU TỐ XÃ HỘI ĐẾN SỨC KHỎE CON NGƯỜI 49

2.1 Ảnh hưởng của các yếu tố tự nhiên đến sức khỏe con người 49

2.1.1 Ảnh hưởng của các yếu tố tự nhiên bên ngoài con người 49

2.1.2 Ảnh hưởng của quá trình trao đổi chất với sức khoẻ 57

2.1.3 Khả năng tự vệ của con người và sức khoẻ 65

2.1.4 Vai trò của quá trình tự điều chỉnh của cơ thể đối với sức khỏe 73

2.2 Ảnh hưởng của yếu tố xã hội đến sức khỏe con người 81

2.2.1 Ảnh hưởng của yếu tố kinh tế đến sức khỏe 83

2.2.2 Ảnh hưởng của môi trường xã hội đối với sức khỏe 92

2.2.3 Ảnh hưởng của lối sống đến sức khỏe 104

2.2.4 Ảnh hưởng của hệ thống y tế đến sức khỏe 116

Chương 3 MỘT SỐ GIẢI PHÁP CƠ BẢN NHẰM CHĂM SÓC,

BẢO VỆ VÀ NÂNG CAO SỨC KHỎE CON NGƯỜI VIỆT

NAM HIỆN NAY 131

3.1 Nhóm giải pháp tác động đến mặt tự nhiên nhằm nâng cao sức khỏe con người Việt Nam hiện nay 131

3.1.1 Giữ gìn và cải tạo môi trường tự nhiên trong sạch góp phần nâng cao sức khỏe nhân dân 131

3.1.2 Nâng cao chất lượng đời sống vật chất và tinh thần cho nhân dân 134

3.2 Nhóm giải pháp tác động đến mặt xã hội nhằm chăm sóc, bảo vệ và nâng cao sức khỏe con người Việt Nam hiện nay 144

3.2.1 Đẩy mạnh cải tạo các quan hệ kinh tế - xã hội, xây dựng môi trường xã hội trong sạch lành mạnh nâng cao sức khỏe nhân dân 144

3.2.2 Xây dựng lối sống lành mạnh, ngăn chặn đẩy lùi các tệ nạn xã hội nâng cao sức khỏe nhân dân 147

3.2.3 Phát huy tốt hơn nữa vai trò của hệ thống y tế trong chăm sóc, bảo vệ sức khỏe nhân dân 160

KẾT LUẬN 171

DANH MỤC CÔNG TRÌNH CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN TỚI LUẬN ÁN 174

TÀI LIỆU THAM KHẢO 175

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Con người là sản phẩm tiến hoá cao nhất của giới tự nhiên Vấn đề con người luôn là một trong những vấn đề trọng tâm, nóng bỏng của hiện thực đời sống

xã hội được các nhà lí luận, các nhà khoa học chú trọng nghiên cứu để cố gắng tìm

ra những câu trả lời thỏa đáng trên những phương diện khác nhau

Bước vào thế kỷ XXI - thế kỷ tạo dựng nền văn minh mới, văn minh tin học, phát triển con người trở thành mục tiêu trọng tâm của sự phát triển xã hội Do vậy, vấn đề con người, tâm lý con người, nhân cách con người, trí tuệ con người, tiềm năng con người và nguồn lực con người lại nổi lên mạnh mẽ Hầu hết các quốc gia trên thế giới đều đã đặt con người vào vị trí trung tâm trong chiến lược phát triển kinh tế - xã hội Nhiều quốc gia coi chiến lược phát triển con người là cốt lõi của chiến lược phát triển kinh tế - xã hội Phát triển con người là mục tiêu cuối cùng của sự phát triển văn hoá và tăng trưởng kinh tế

Từ Đại hội VI, ĐCSVN đã khẳng định vai trò quyết định của nhân tố con người trong tiến trình phát triển xã hội Các kỳ Đại hội tiếp theo của Đảng cũng luôn khẳng định con người vừa là mục tiêu, vừa là động lực phát triển kinh tế, xã hội Đại hội XI của ĐCSVN nhấn mạnh: “Phải bảo đảm quyền con người… nâng cao chất lượng nguồn nhân lực, trọng dụng nhân tài, chăm lo lợi ích chính đáng và không ngừng nâng cao đời sống vật chất, tinh thần của mọi người dân, thực hiện công bằng xã hội” [28, tr 100] Đảng ta đã nhận thấy con người là vốn quí nhất - là vốn của mọi nguồn vốn, là lực của mọi nguồn lực

Khi Đảng ta xác định: “… con người là chủ thể, nguồn lực chủ yếu và mục tiêu của sự phát triển” [28, tr 30] thì sức khỏe cũng chính là nguồn lực phát triển hay nói cách khác là yếu tố rất quan trọng trong nguồn lực lao động Cộng đồng quốc tế và các công ước quốc tế đều cho sức khỏe là một trong những “nhu cầu cơ bản bậc nhất” của cuộc sống con người, và cao hơn nữa sức khỏe được xem là một trong những quyền con người, có nghĩa là sức khỏe của mỗi người được tôn trọng, mỗi cá nhân và nhà nước đều có trách nhiệm thực hiện quyền này Với mỗi người, có sức khỏe là có thể có tất cả, không có sức khỏe sẽ không làm được gì cho bản thân, gia đình và xã hội Với một quốc gia, sức khỏe của người dân là một trong những nguồn lực

quyết định nhất đến sự phát triển của xã hội, nó có vai trò trực tiếp sử dụng

và phát huy tốt nhất vai trò của các nguồn lực khác của xã hội Nhận thức rõ vấn đề này, Đại hội XI của ĐCSVN đã nhấn mạnh: "phát triển mạnh sự nghiệp

y tế, nâng cao chất lượng công tác chăm sóc sức khỏe nhân dân" [28, tr 128]

Tuy nhiên, sức khỏe con người bao gồm: sức khỏe thể chất, sức khỏe tinh thần và sức khỏe xã hội Nó bị qui định và chịu sự tác động rất mạnh mẽ của yếu tố tự nhiên và yếu tố xã hội, bên trong và bên ngoài con người Hai yếu tố này có mối quan hệ biện chứng và tác động thường xuyên, liên tục trong suốt quá trình tồn tại, phát triển của con người

Điều kiện kinh tế - xã hội hiện nay ở nước ta đã và đang xuất hiện những yếu tố để củng cố, phát triển sức khỏe cho con người, nhưng bên cạnh

đó cũng xuất hiện ngày càng nhiều các yếu tố cả tự nhiên và xã hội có ảnh hưởng tiêu cực đến sức khỏe: các đại dịch mới như căn bệnh SARS, HIV/AIDS hiện đang hoành hành, lỗ thủng tầng ôzôn, el-ninô và những thảm họa môi sinh khác, đã và đang đe dọa sự tồn vong hoặc gây nên những khó khăn lớn cho quá trình phát triển con người Hơn 10 năm qua cơ cấu bệnh tật

ở Việt Nam đã có những thay đổi đáng kể, mô hình bệnh tật ở nước ta vừa có những bệnh của nước nghèo, lại vừa có những bệnh của nước đang phát triển; những bệnh liên quan đến rối loạn trao đổi chất và hoạt động thần kinh trung ương như: vữa xơ động mạch, bệnh thiếu máu cơ tim, tăng huyết áp, thừa cân, bệnh tiểu đường, v.v đang có xu hướng gia tăng Nhu cầu CSSK của người dân ngày càng cao và đa dạng, trong khi khả năng đáp ứng của hệ thống y tế còn hạn chế, chi phí cho CSSK ngày càng tăng, có sự chênh lệch khá lớn về chỉ số sức khỏe giữa các vùng, miền gây ảnh hưởng rất lớn đến mục tiêu đảm bảo công bằng trong y tế Tình hình đó, đã và đang đặt ra những vấn đề rất cơ bản, cấp thiết về lý luận và thực tiễn trong việc chăm sóc, bảo vệ sức khoẻ và phát triển con người ở nước ta hiện nay

Trong những năm qua, ở nước ta cũng như trên thế giới đã có nhiều công trình, đề tài nghiên cứu về con người dưới nhiều góc độ khác nhau và

có giá trị đáng kể Tuy nhiên, dưới góc độ triết học nghiên cứu quan hệ giữa yếu tố tự nhiên và yếu tố xã hội nhằm nâng cao sức khoẻ phục vụ sự nghiệp phát triển con người Việt Nam chưa có nhiều và đang là vấn đề có tính cấp thiết cần được quan tâm nghiên cứu

Từ những lý do trên, tác giả chọn vấn đề: Ảnh hưởng của yếu tố tự

nhiên và yếu tố xã hội đến sức khoẻ con người và vấn đề nâng cao sức khoẻ

con người Việt Nam hiện nay làm luận án tiến sĩ triết học chuyên ngành chủ

nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử

2 Tình hình nghiên cứu đề tài

Vấn đề con người luôn là vấn đề trung tâm của các thời đại, các ngành khoa học ra đời và phát triển đều hướng tới việc phục vụ con người Vì vậy, việc nghiên cứu vấn đề con người nói chung, nghiên cứu các yếu tố ảnh hưởng đến quá trình vận động, phát triển và sức khoẻ con người nhằm nâng cao đời sống của con người đã được nghiên cứu từ rất sớm trong lịch sử

Các trường phái triết học phương Đông cổ, trung đại thường nhìn nhận con người với tư cách là một thực thể bao gồm hai phần thể xác và linh hồn Các quan niệm về bệnh tật và sức khoẻ của họ đều tìm cách giải thích những trạng thái bên trong cơ thể con người gắn liền với những yếu tố của môi trường bên ngoài Nổi bật nhất trong số các quan niệm đó là học thuyết âm dương và ngũ hành trong triết học Trung Hoa cổ đại

Ở phương Tây ngay từ thời cổ đại đã có nhiều nhà triết học nghiên cứu tìm hiểu về con người và có những quan điểm khác nhau, đã có những đại biểu đưa ra những tiêu chí để phân biệt giữa con người và con vật Ngay từ thế kỷ IV trước công nguyên Hypôcrát một danh y của Hy Lạp đã có công tách y học khỏi ảnh hưởng của tôn giáo, đưa ra thuyết thể dịch để giải thích các hiện tượng sức khoẻ và bệnh tật Theo ông, thầy thuốc cần chú ý đến cách sinh hoạt, chế độ ăn, tuổi tác, hoàn cảnh sống của người bệnh, đất đai, nguồn nước, thời tiết địa phương nơi có dịch bệnh Tuy chưa đưa ra khái niệm yếu tố tự nhiên, yếu tố xã hội và chỉ ra một cách cụ thể ảnh hưởng của nó đến sức khoẻ con người, song ông đã biết bệnh tật có những nguyên nhân hiện diện ở con người, ở môi trường xung quanh con người và diễn tiến theo các quy luật tự nhiên

Thời Phục hưng vấn đề con người đã được nhiều nhà triết học, khoa học nghiên cứu, các môn khoa học về con người như: giải phẫu học, sinh lý học, sinh lý học thần kinh cao cấp, sinh hoá, tâm lý học, tâm thần học đã được ra đời

và phát triển Cách nhìn con người của thời đại cũng chỉ từ hai góc độ là thể xác

và tinh thần Thời kỳ này chưa xuất hiện khái niệm yếu tố tự nhiên, yếu tố xã hội trong con người cũng như chưa thấy được con người là một thực thể tự nhiên - xã hội

Vấn đề con người và sức khoẻ con người được nhiều nhà triết học cổ điển Đức đi sâu nghiên cứu Trong quá trình nghiên cứu, tuy chưa dùng khái niệm yếu tố tự nhiên, yếu tố xã hội nhưng G.W.F.Hêghen đã có nhiều luận

điểm lí giải khá sâu sắc về mối liên hệ giữa yếu tố tự nhiên và yếu tố xã hội trong con người Ông cho rằng, con người vừa là chủ thể, vừa là kết quả của quá trình hoạt động của chính bản thân chủ thể ấy, hoạt động của con người càng phát triển bao nhiêu thì ý thức càng mang bản chất xã hội bấy nhiêu, tức

là hai mặt tự nhiên và xã hội là mâu thuẫn nhưng thống nhất với nhau chi phối con người Ông đưa ra quan niệm biện chứng về sống và chết, đồng thời ông luận giải mối quan hệ giữa sức khoẻ và bệnh tật với môi trường bên ngoài, song hạn chế là ông đã biến con người thành con người tự ý thức, coi

ý thức là phương thức tồn tại duy nhất của con người

L.Phoiơbắc khi nghiên cứu về con người đã lấy con người sống, con người có cảm giác là điểm xuất phát của học thuyết duy vật của mình Theo ông, con người là sản phẩm cao nhất của tự nhiên, là một sinh vật có hình thể vật chất ở trong không gian và thời gian và do vậy nó có năng lực quan sát và suy nghĩ L.Phoiơbắc đã phê phán cách tiếp cận về con người của các nhà duy tâm trong triết học cổ điển Đức khi nghiên cứu con người chủ yếu như một bản nguyên tinh thần trừu tượng, bản chất con người chỉ có tư duy, còn thể xác không thuộc về bản chất con người Thể xác của con người là cơ sở vật chất cho sự thống nhất của con người, là một bộ phận của thế giới khách quan Đặc trưng của chủ nghĩa nhân bản của L.Phoiơbắc là phủ nhận quan điểm nhị nguyên luận về con người, đồng thời thừa nhận và luận chứng cho quan điểm duy vật về sự thống nhất giữa tinh thần và thể xác, tư duy và tồn tại, giữa tâm lý và sinh lý, giữa khách quan và chủ quan Hạn chế của L.Phoiơbắc về bản chất của con người thể hiện ở chỗ ông coi con người như một thực thể sinh vật chứ không phải là thực thể xã hội Ông đã đề cao mặt sinh vật của con người khi cho rằng, bản tính tự nhiên của con người là sự ích

kỷ và sự ích kỷ ấy là phù hợp với tự nhiên và tồn tại thực sự, cho nên khi L.Phoiơbắc nghiên cứu những vấn đề của đời sống xã hội, ông đã rơi vào duy tâm, thần bí về cái gọi là “con người thực thể” Hạn chế đó chỉ được khắc phục trong quan điểm của C.Mác về con người khi ông khẳng định:

“L.Phoiơbắc hòa tan bản chất tôn giáo vào bản chất con người Nhưng bản chất con người không phải là một cái trừu tượng cố hữu của cá nhân riêng biệt Trong tính hiện thực của nó, bản chất con người là tổng hòa các quan hệ

xã hội” [63, tr 11]

Học thuyết Mác - Lênin vừa khẳng định con người là một bộ phận của thế giới tự nhiên, vừa khẳng định con người là một thực thể mang tính xã hội

Triết học Mác nghiên cứu con người trên cơ sở là một thực thể tự nhiên - xã hội Trong các tác phẩm “Chống Đuyrinh”, “Biện chứng của tự nhiên” và một số tác phẩm khác C.Mác, Ph.Ăngghen đã phân tích khá sâu sắc nguồn gốc hình thành và phát triển của con người; vai trò của lao động và giao tiếp

xã hội trong việc quyết định bản chất con người Tuy C.Mác và Ph.Ăngghen không đưa ra một định nghĩa nào về sức khoẻ, bệnh tật, nhưng quan niệm của các ông về con người là một thực thể tự nhiên - xã hội, về bản chất con người, về mối quan hệ chặt chẽ giữa sức khoẻ, bệnh tật với các điều kiện sống, đặc biệt là các điều kiện kinh tế - xã hội… có giá trị rất lớn, có tính định hướng, là cơ sở cho việc nghiên cứu sức khoẻ, công tác chăm sóc và bảo

vệ sức khoẻ cho con người

Trong triết học hiện đại khi đi sâu tìm hiểu nghiên cứu con người, yếu

tố tự nhiên và yếu tố xã hội đã được xem xét, nghiên cứu một cách tương đối

có hệ thống Xu hướng rõ nét khi nghiên cứu vấn đề này là: duy sinh học và duy xã hội

Phái “Học thuyết sinh học xã hội” của chủ nghĩa hiện thực khoa học,

mà tiêu biểu là Uynxơn thì coi sinh học là cơ sở để giải thích toàn bộ hiện thực, nhiệm vụ của phái này là nghiên cứu ranh giới giữa mặt sinh học và mặt

xã hội Trong quá trình đó họ đã tuyệt đối hoá các đặc trưng sinh học trong bản chất con người, không đánh giá đúng vai trò của yếu tố xã hội Họ đi đến kết luận, khả năng của con người chủ yếu là do tính di truyền quyết định, còn vai trò của yếu tố xã hội là rất nhỏ Mặt khác, phái “Sinh học xã hội” còn cố chứng minh một số giả thuyết cho rằng, “bản chất động vật đồng nhất với bản chất con người” và cái khởi nguyên và cội nguồn trong con người là cái sinh học, còn cái xã hội là cái thứ yếu không bền vững

Chủ nghĩa Đácuyn xã hội biện hộ cho bạo lực và quyền lực xã hội (kẻ mạnh chiến thắng), nó gần với chủ nghĩa phân biệt chủng tộc, hệ tư tưởng phát xít, bản chất của nó là lạm dụng các qui luật sinh học, qui luật tự nhiên trong việc nghiên cứu con người Ngày nay, một số người tán thành chủ nghĩa Đácuyn xã hội vẫn sử dụng luận điểm đấu tranh sinh tồn, chọn lọc tự nhiên để giải thích sự phát triển của xã hội loài người, song họ cho rằng, hiện nay với những thành tựu của khoa học và kỹ thuật, cuộc đấu tranh sinh tồn trở nên yếu đi Do đó, không chỉ những kẻ thích nghi nhất mới tồn tại, mà cả những kẻ không thích nghi nhất, lẽ ra phải chết trong hoàn cảnh trước đây cũng vẫn tồn tại Đó là những người “kém giá trị” và theo họ nguồn gốc của

mọi tai họa xã hội là do tình trạng sinh sôi nảy nở của những người đó [57]

Tiêu biểu cho những người theo chủ nghĩa hành vi là B.E.Skinơ Đây là một hình thức tự nhiên hoá cực đoan đối với các hiện tượng xã hội, theo quan điểm này con người trở thành cỗ máy sinh học tự động B.E.Skinơ cho rằng,

có thể giải thích mọi kiểu hành vi của con người, kể cả sự lựa chọn, tư duy, tình cảm thông qua những phản ứng của con người đối với kích thích từ môi trường Theo B.E.Skinơ, tất cả mọi thành công, sai lầm của con người đều do môi trường bên ngoài quyết định [141] Nhà hành vi học K.Lorenz người Áo khi nghiên cứu nguồn gốc của hành vi con người đã đồng nhất hành vi, bản tính con người với hành vi của động vật, ông cho rằng con người có bản năng hiếu chiến Richard Dawkins nhà hành vi học người Mỹ cho rằng, trong con người cái bản năng, bẩm sinh đóng vai trò quyết định Theo ông con người có bản tính ích kỷ bẩm sinh, nhưng có thể thay đổi một số hành vi ích kỷ khi có

sự tác động của giáo dục, của môi trường và hoàn cảnh sống [20]

Một trong những quan điểm triết học nghiên cứu về con người được quan tâm là thuyết “Phân tâm học” của S.Freud Trong đó ông đã lí giải theo cách riêng của mình về mối quan hệ giữa hành vi vô thức và hành vi bị chế ngự bởi ý thức con người Ý tưởng chính mà S.Freud và cả những người theo thuyết của ông hướng tới đó là xã hội, các thiết chế xã hội, dồn ép những khuynh hướng sơ đẳng (những bản tính tự nhiên) của con người từ khi còn nhỏ, chỉ dồn ép chứ không huỷ diệt hoàn toàn, những khuynh hướng này tồn tại ẩn dưới lớp vỏ những tập quán xã hội và lợi dụng những cơ hội bất ngờ để thể hiện bằng những hình thức, mức độ khác nhau

M.Prarenti giám sát tâm lý chủ yếu dựa vào duy trì “luật pháp trật tự” Ông cho rằng ở Mỹ “Tất cả những ai thoả mãn với điều kiện sinh tồn thì đều

bị bất ổn về nội tâm và do vậy, cần được chữa trị bằng các phương tiện giám sát tâm lý” [142] Như vậy, theo họ khái niệm về sức khoẻ có sắc thái chính trị Người khoẻ mạnh là người sống hoà bình và sẵn sàng hành động theo mệnh lệnh của chỉ huy, còn người bệnh tật là người được sinh ra từ sự bất bình xã hội

Trên nền tảng của chủ nghĩa Mác - Lênin, các nhà triết học, khoa học Liên Xô trước đây đã đi sâu nghiên cứu yếu tố tự nhiên, yếu tố xã hội, vai trò

và mối quan hệ của chúng đối với sự hình thành, tồn tại và phát triển của con người Trong số đó có thể kể đến một số bài viết, một số tác phẩm như: “Bản tính tự nhiên và bản chất xã hội của con người” của E.V.Shôkôlôva [85];

“Hai cách tiếp cận chính của vấn đề “Cái sinh học cái xã hội” của Anđrêi Bruslinxki [13] Khi đề cập đến yếu tố sinh học và yếu tố xã hội của con người trong sự sáng tạo khoa học, viện sĩ B.M.Kêđrốp và viện sĩ N.P.Đubinin đều nhấn mạnh vai trò của các yếu tố xã hội trong mọi hành động của con người, nhưng cũng không coi nhẹ yếu tố sinh học mà các ông gọi đó là những phần của tự nhiên hay là những tiền đề tự nhiên [131, 132]

Các tác giả Kaliugiơnaia và Xêrđiukôpxkaia đi sâu nghiên cứu vai trò của yếu tố sinh học, yếu tố xã hội trong sự hình thành cơ thể và đưa ra những định nghĩa khác nhau về yếu tố sinh học, yếu tố xã hội của con người [128]

Nhìn chung, các nhà triết học, khoa học Liên Xô cũ đã đi sâu nghiên cứu yếu tố sinh học, yếu tố xã hội, vai trò cũng như mối liên hệ giữa chúng trong quá trình hình thành, phát triển của con người Từ đó, họ đi đến kết luận: con người là một thực thể tự nhiên - xã hội, hai mặt này không tách rời nhau, không đối lập nhau mà thống nhất biện chứng với nhau Con người là sản phẩm của thế giới tự nhiên nhưng được hình thành phát triển qua quá trình lao động và quan hệ xã hội

Ở Việt Nam trước đổi mới, dưới góc độ triết học, con người thường được bàn đến với tư cách là con người mới xã hội chủ nghĩa mà ở đó chủ yếu

đề cập đến nghĩa vụ của công dân đối với đất nước, vấn đề quyền lợi, sự công bằng xã hội cũng được đề cập đến nhưng còn mang tính tư biện, ít gắn liền với thực tế; những nhu cầu tự nhiên, tất yếu và sức khoẻ của con người chưa được quan tâm thích đáng Trong điều kiện ấy, yếu tố tự nhiên và yếu tố xã hội của con người ít được các tác giả đề cập, một trong những nghiên cứu tiêu biểu về vấn đề này là tác phẩm “Sự hình thành con người” của tác giả Trần Đức Thảo Trong tác phẩm này, mặc dù ông chưa đưa ra khái niệm yếu

tố tự nhiên và yếu tố xã hội, nhưng trên lập trường của chủ nghĩa duy vật biện chứng và duy vật lịch sử ông đã luận giải sâu sắc mối liên hệ giữa yếu tố

tự nhiên, yếu tố xã hội và yếu tố tâm lý của con người Trong định nghĩa trừu tượng về con người ông đã viết: “động vật hai chân, sản xuất ra các phương tiện sinh sống của mình, biết nói và suy nghĩ trong xã hội Đó là con người.” [87, tr 123] Đây là một trong những khái niệm khoa học về con người, góp phần xây dựng cơ sở lý luận cho việc tiếp cận, nghiên cứu yếu tố tự nhiên, yếu tố xã hội cũng như mối quan hệ giữa chúng cho các nhà khoa học nước ta sau này

Từ khi đổi mới (1986) đến nay, trong các Nghị quyết của các kỳ Đại

hội, ĐCSVN đã đặt con người vào vị trí trung tâm của mọi chính sách kinh tế

- xã hội, thì việc nghiên cứu về con người ngày càng được chú trọng hơn Các công trình nghiên cứu về con người ở nước ta đã đề cập đến nhiều mặt, nhiều khía cạnh khác nhau, chủ đề được đề cập nhiều hơn trong các công trình nghiên cứu là nguồn gốc, bản chất con người, nhân tố con người trong lực lượng sản xuất, quyền con người, mối liên hệ giữa con người với tự nhiên, cái tự nhiên và cái xã hội hay yếu tố tự nhiên, yếu tố sinh học và yếu

tố xã hội của con người…

Trong đó, có một số công trình có tính chất lý luận góp phần xây dựng

cơ sở khoa học cho việc nghiên cứu, phát triển con người ở nước ta trong giai đoạn cách mạng hiện nay, tiêu biểu là một số các bài viết, các công trình nghiên cứu của các tác giả: Vũ Trọng Dung [22], Lê Quang Hoan [46], Đặng Xuân Kỳ [50], Hồ Sĩ Quí [83], Đặng Hữu Toàn [94], Trần Văn Toàn [95], Nguyễn Anh Tuấn [111], Nguyễn Minh Tâm [114]… Những công trình này

đã đi sâu nghiên cứu, phân tích làm rõ thêm những luận chứng khoa học của chủ nghĩa Mác - Lênin về nguồn gốc, bản chất con người góp phần xây dựng

cơ sở lý luận cho các nhà triết học cũng như các nhà khoa học chuyên ngành

đi vào nghiên cứu nhằm mục tiêu phát triển con người, vì hạnh phúc của con người và tiến bộ xã hội

Một số công trình nghiên cứu có tính chất tổng hợp, đề cập những vấn

đề mang tính toàn diện xác định cơ sở cho chiến lược con người và sự phát triển xã hội như các đề tài cấp Nhà nước: “Con người Việt Nam mục tiêu và động lực của sự phát triển kinh tế - xã hội” mang mã số KX – 07, “Xây dựng văn hóa phát triển con người và nguồn nhân lực thời kỳ CNH - HĐH” do giáo sư, viện sĩ Phạm Minh Hạc làm chủ nhiệm đề tài Bên cạnh đó là các công trình của cá nhân các tác giả: Nguyễn Trọng Chuẩn [16], Phạm Minh Hạc [35, 36], Nguyễn Văn Huyên [51], Vương Thị Bích Thủy [91]… Các công trình này đã khẳng định vị trí, vai trò của con người trong sự nghiệp đổi mới ở nước ta trong thời kỳ CNH - HĐH và đưa ra một số quan điểm mới về

sự phát triển và tiến bộ xã hội Đồng thời khẳng định, triết học phải lấy cái đích đó là vì sự tiến bộ và phát triển, vì hạnh phúc của con người, giúp con người hướng đến những giá trị chân, thiện, mỹ; triết học có nghĩa vụ góp phần làm tăng thêm khả năng của con người trong quá trình nhận thức và cải tạo thế giới khách quan phục vụ các nhu cầu vật chất và tinh thần của con người

Một số tác giả: Nguyễn Trọng Chuẩn [15, tr 13], Trần Đức Long [57, tr 17], Vũ Thiện Vương [125, tr 30], Vũ Tùng Hoa [44], Nguyễn Thừa Nghiệp [74]… đã trực tiếp đi vào nghiên cứu yếu tố tự nhiên, yếu tố sinh học, yếu tố xã hội, mối quan hệ giữa yếu tố tự nhiên, yếu tố sinh học và yếu tố xã hội của con người Dựa trên những luận cứ khoa học, các tác giả

đã đạt được những kết quả nghiên cứu khá sâu sắc, hệ thống về mối liên hệ

và vai trò của yếu tố tự nhiên, yếu tố sinh học và yếu tố xã hội của con người, là cơ sở khoa học cho việc nghiên cứu, phát triển con người, đồng thời, đặt ra những vấn đề, những hướng nghiên cứu mới cho các nhà triết học cũng như các nhà tư tưởng, các nhà khoa học nước ta tiếp tục đi sâu vào nghiên cứu giải đáp

Các tác giả: Trần Phương Hạnh [38], Vũ Trọng Hùng [50], Phạm Thành

Hổ [48], Nguyễn Đình Khoa [54], Phạm Thị Ngọc Trầm [107, tr 26]… trên

cơ sở thế giới quan của chủ nghĩa Mác - Lênin đã đi sâu nghiên cứu nguồn gốc, cấu trúc sinh thể và những khả năng của con người - sinh vật hoàn chỉnh nhất của thế giới tự nhiên Từ đó, khẳng định con người chính là đối tượng để triết học và các khoa học khác tiếp tục nghiên cứu, rút ra những cơ sở lý luận khoa học cho mục tiêu phát triển con người toàn diện của Đảng trong giai đoạn hiện nay ở nước ta

Đặc biệt, dưới góc độ y - sinh học, các tác giả: Lê Nam Trà [ 96, 97, 98,

99, 100, 101, 102, 103], Từ Giấy [32], Nguyễn Văn Tường [97, 103], Nguyễn Trần Hiển [103], Đỗ Đức Vân [103]… đã đi sâu nghiên cứu tương đối tổng thể về thể lực, các đặc điểm tăng trưởng, đặc điểm sinh thể, chỉ số sinh học, chỉ số sinh lý, chỉ số sinh hóa, tình trạng dinh dưỡng, tình trạng sức khỏe, khả năng thích nghi của con người Việt Nam ở cả trạng thái bình thường và bệnh lý với môi trường tự nhiên và xã hội, v.v Các công trình này đã góp phần củng cố và làm rõ thêm nhiều những kết luận khoa học hết sức có ý nghĩa về con người nói chung và con người Việt Nam nói riêng như:

“Các chỉ tiêu sinh học liên quan rất chặt chẽ với các yếu tố di truyền, đặc điểm môi trường và xã hội cũng như tình trạng dinh dưỡng” [96, tr 30]; “Tất

cả các đặc điểm của môi trường tự nhiên có tác động đến các đặc điểm sinh học, đến tình trạng sức khỏe và mô hình bệnh tật ở Việt Nam” [96, tr 32];

“… nhằm nâng cao sức khỏe, cải tạo giống nòi, trong đó đặc biệt chú trọng là các biện pháp về dinh dưỡng và các biện pháp rèn luyện cơ thể.” [96, tr 50]… là những luận chứng khoa học rất quan trọng cho việc nghiên cứu con

người Việt Nam nói chung và quá trình chăm sóc, bảo vệ sức khoẻ cho con người ở nước ta hiện nay

Những năm gần đây, lĩnh vực sức khoẻ và chăm sóc sức khoẻ xuất hiện những vấn đề mới có tính chất thời sự, cấp thiết, đã có nhiều tác giả, với các công trình nghiên cứu đề cập về các vấn đề này Dưới góc độ triết học có một

số tác giả như: Trần Văn Thuỵ [92, tr 67], Lê Hồng Khánh [53], Nguyễn Hiền Lương [62] đã đi vào nghiên cứu khía cạnh triết học - xã hội của vấn đề sức khoẻ Dựa trên quan điểm mácxít, các tác giả đã nghiên cứu một số yếu

tố ảnh hưởng đến sức khoẻ, bệnh tật của con người, bước đầu đưa ra các giải pháp thiết thực nhằm nâng cao chất lượng của công tác chăm sóc và bảo vệ sức khoẻ cho nhân dân Một số tác giả khác đi vào nghiên cứu những lĩnh vực y tế cụ thể như vấn để bảo hiểm y tế, chính sách y tế, chăm sóc sức khoẻ cho người nghèo, mô hình bệnh tật, vấn đề y đức hay thống kê, tổng kết về bệnh tật ở nước ta hiện nay tiêu biểu là một số bài viết, công trình của cố GS.TS.Đỗ Nguyên Phương, GS.TS.Lê Ngọc Trọng, PGS.TS.Trần Thị Trung Chiến, TS.Lê Thế Thự, BS.Phạm Ngọc Chương

Như vậy, ở nước ta đã có một số công trình nghiên cứu về yếu tố tự nhiên, yếu tố sinh học, yếu tố xã hội và mối quan hệ của chúng đối với sự hình thành, phát triển của con người; một số công trình đã đi vào nghiên cứu

về sức khỏe dưới góc độ triết học, góc độ y học nói chung nhưng chưa có công trình nào trực diện đi vào nghiên cứu sự ảnh hưởng của yếu tố tự nhiên, yếu tố xã hội đối với sức khỏe để tìm ra những yếu tố cơ bản nổi bật ảnh hưởng trực tiếp, thường xuyên đến sức khoẻ con người Việt Nam hiện nay để

từ đó đưa ra các luận điểm khoa học làm cơ sở lý luận cho các giải pháp tổng thể, hiệu quả nhằm chăm sóc, bảo vệ và nâng cao sức khoẻ cho con người Việt Nam hiện nay, đây là vấn đề luận án quan tâm

3 Mục đích, nhiệm vụ của luận án

3.1 Mục đích nghiên cứu

Từ việc phân tích ảnh hưởng của một số yếu tố tự nhiên, yếu tố xã hội đối với sức khoẻ con người, luận án đề xuất một số giải pháp nhằm chăm sóc, bảo vệ và nâng cao sức khoẻ con người ở nước ta hiện nay

3.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

Để thực mục đích nghiên cứu trên, luận án có các nhiệm vụ sau

Một là, trình bày nội dung các khái niệm yếu tố tự nhiên, yếu tố xã hội và

sức khỏe con người