Trong mach khai tbàc rat biéu qua eùa tàc già, di nhién là ed nhiéu yéu td, nhung trong dd, chùng ta khdng thè bò qua thù phàp su dung in du hlnh tupng hoà vdi bùt phàp tài tlnb dàm ch[r]
Trang 1LÓI NÓI AN DU, HÌNH Tl/ONG HOÀ TRONO BÀI THO
TRE VIÈT NAM CÙA NHÀ THO NGUYÉN DUY
Bach Thanh Vàn
Khoa Tii'ng Viit va Vàn hoà Viit Nam cho ngudi nude ngoài
Trudng DH KHXH&NV, DHQG Ha Nói
Nbà tho Nguyén Duy, sinh nàm 1948 tai Thanh Hoà, là mot cày bùt tho nói lén kbà rd trong so nhùng nbà tho Viét Nam thdi chóng MI (tùng doat giài nbà't cuòc tbi tho bào Vàn ngbè 1971 cùng vdi Hoàng Nbuàn Cim, Làm Tbi MI Da, Nguyén Due Màu) Cho dén nay,
Nguyén Duy dà lin lupt còng bó nhiéu tàp tho riéng {Càt tràng, Anh
tràng Bui, Me va Em, Dudng xa Qua tàng Ve ) Tho Nguyén Duy
dupc ngudi dpc bào himg ddn nbàn vi mpi ngudi nbàn ra ò anh mot bùt phàp tuoi mdi; tu tho kboàng dat, khoè khoin, ngòn tu sinh dòng, mang dàm dà'u à'n ngòn ngù dàn dà, ddi thudng Nguyén Duy dàc biél
di dòm d tài su dung ngòn tu, "khiu ngù" Tuy ed lue dùa ept nbirng dpc lén nghe rat thù vi va ngàm lai càng tbà'y ling dpng, sàu sic va khòng pbài là kbòng ed vàn de dàng bàn
Tùng là mot chièn si bò dòi tham già chién trudng, Nguyén Duy
ed mdt chat liéu song pbong phù, in dàu àn thdi kì chién tranb kbdi lùa Anh lai ed mot tu duy tho hién dai va rat sic sào VI vày, Nguyén Duy thuc su là mot cày bùt ed dàc trung riéng Tho Nguyén Duy ed rat nhiéu bài bay, dupc viét theo nhiéu thè loai, nhit là thè tho tu do Tuy nhién, trong bài viét này, chùng tdi chi xem xét mdt bài tho lue bàt nói tièng eùa nbà tho ma dà ed nhiéu thè he yéu tho anh tbuóc nàm long
Dò là bài Tre Viit Nam
Bài tho Tre Viit Nam eùa Nguyén Duy là mot bài tho dà qua
quen thuòc vói nhiéu ngudi Bài tho bay khòng chi d chó tàc già dà sir dung thè tho lue bàt nhuin nhuyén, tài tlnb ma cdn d càcb su dung
Trang 2ngòn tu dàn dà giàn di cùng vdi Idi nói in du mang tinh bình tupng hoà trong càc càu tho
An du là càcb dùng tu ngù dua trén su so sành ngàm Trong Tu dién Bach khoa Viét Nam, tàp 1 (Trung tàm bién soan Tu dièn Bach khoa Viét Nam xuit bàn 1995), dn du dupc eoi là "bién phàp dùng tén
gpi eùa ddi tupng này làm tén gpi eùa ddi tupng khàe trén co sd mot quan he lién tudng ve mdi tuong dóng" Trong ngdn ngù, ngoài Idi ndi hién ngdn ngudi ta rit bay dùng Idi ndi bàm ngòn, tue là ngudi nghe phài biéu Idi ndi vdi nhùng ting ngbia khàe Trong vàn chuong thì thù phàp này dupc su dung nhiéu, dén nói nd trd thành mot trong nhutig tiéu chi quan trpng de blnh già tàc phim Dà ndi tdi vàn chuong là phài ndi dén in du An du là cài bón eùa tho vàn thòng qua cài tài thè hién eùa ngudi viét R Jacobson tìmg cho ring: "Dà ndi dén vàn hpc
va tbi ca thì phài ndi tdi nàng lue in du Dd là vù khf Ipi hai eùa nghé sT\ Bài lue bàt Tre Viit Nam eùa Nguyén Duy khòng dai, ehi ed
dung 30 ddng tho sàu - tàm Y tu cùng giàn di Nbà tho mupn hlnh tupng cày tre quen tbuóc va gin bd vdi con ngudi Viét Nam de nói ve chinh con ngudi va dàn toc Viét Nam Tnróc day, cQng dà ed nhiéu nhà vàn khai tbàc hình tupng cày tre dua vào tàc phim Dién bình nhà't
là Thép Mdi Óng dà bién bàn thuyét minh cho bò phim Cày tre Viit Nam (do càc nhà nhié'p ànb Ba Lan thuc bién) thành mot àng vàn bién
ngàu tuyét vdi ve y tu, ngòn tu, giai dieu (Tre, nùa, trùc, mai, vàu , miy cbue loai khàe nhau nhung déu mot mim màng mpc tbang O dàu tre cùng só'ng Ò dàu tre cùng xanh tòt ; Duói bdng Uè eùa ngàn xua, ngudi dàn Viét Nam dung nhà dung eùa, vd rudng khai boang Tre àn*
ò vói ngudi ddi ddi kiép kiép; Gay tre, chóng tre chóng lai sit thép eùa quàn thù Tre xung pbong vào xe tàng, dai bàc Tre giù làng, giù nude, giù mài nhà tranb, giù dóng lùa cbin Tre hi sinh de bào ve con ngudi Tre, anh hùng lao dóng Tre, anh hùng chién dà'u ) Cày Uè là mot loai "cày thàn cùng, róng d càc gióng, dàc d miu, mpc thành bui,
thudng dùng de làm nhà va dan làt" (Tu dién tii'ng Viit, Hoàng Phé
chù bién, NXB Dà Ning, 2005) Cày tre ed nhùng dàc dièm rit riéng biét so vói mot loat càc cày khàe d làng qué nude ta va diéu kì la là nhùng dàc dièm này rat gin vdi nhùng phim chit dàng quy eùa ngudi Viét Nam Nbà tho Nguyén Duy cùng dà tàn dung chat liéu bién thuc
455
Trang 3này de dua vào bài tho nhu là mdt thù phàp tu su, mièu tà "su tình" Ngay tu càu thù ba tàc già dà cho ta mot hlnh tucmg dep:
Thàn gdy gugc, là mong manh
Ma sao nin luy nin thành tre cri?
Thành luy là mot su vàt cu thè dùng de mó là thè tran thdi xua
-dóng thdi là mot biéu tupng bàt kbuà't eùa dàn toc ta trong cuòc chién chóng giàc ngoai xàm Phd eó thành, làng ed luy Thành luy di nhién pbài dupc xày dung kién ed, cdng phu Trong binh phàp dàn gian, thành luy dupc bao bpc bdi "thành cao, bào sàu" va thudng ed nbihig u cày ed thè giùp cho viéc che cbin, pbdng thù Luy thành dd dupc bình thành tu nhimg cày tre "thàn giy gudc, là mong manh" nghe qua co ve chàng dién bình gì cho sue manh cà (Ma thuc tè, cày tre kia dùng là mànb mai vdi nbihig ebùm là xanh pho pbit, mong manh bay Uong gid chiéu) Càu bdi tao ra su tuong phàn ngac nhién dd tiép tue dupc tàc già nbàc lai:
Ò dàu tre cùng xanh tuai Cho dù ddt sài dd vdi bgc màu
Lai mdt ngbich li dupc dàt ra tu hién thuc: VI sao cày Uè vàn xanh tòt trén mdt mànb dàt toàn dà vói càt sdì, vò'n chàng md màu vdn chàng là mói trudng tróng trpt tòt? Khi quan sàt nhùng luy tre làng, ta thà'y dai da sd chùng dupc Uòng trén dàt càn eòi ven nhà, bò
ao, gd ddng Tu bai càu bòi nhàp de này tàc già dà dàn chùng ta vào càcb tu bién luàn, li giài bang bang loat càc blrih tupng i n du khàe, ril chàn chat, vùa quen tbuóc gàn gùi, vùa mang rd net càcb ndi riéng ciia tàc già:
Cd gì dàu, ed gi dàu Mdmàu chat it, don Idu hoà nhiéu
Ré siing khdng nggi ddt nghèo Tre bao nhiiu ré bay nhiiu cdn cu
*Tre bao nhiéu ré, bay nhiéu cin cu" - mdt Idi tho ndi ve cày tre
ma ed sue lay dóng dàc biét Bdi vi nhùng ebùm ré eùa cày tre thudng rat day, cùng, àn rit xa Chùng ta xùc dóng vi mot hlnh tucmg thuc này dupc dùng de lién tudng mot blnh tupng thuc khàe: cày tre vói b^ rè
Trang 4day cin min hùt dinh dudng eùa dàt dà làm nén diéu kì diéu cho ddi
là nò vàn luón luón xanh tuoi va phàt trién vùng chic hon rat nhiéu cày khàe trong nbOng boàn cành khàe ngbiet Nd cùng gidng nhu nhùng con ngudi eùa dàt Viét: nghèo khd, gian khó vàn khdng chiù lui, khòng chiù khuit phue, vàn tón tai va phàt trién vdi sue song làu ben nhò su dèo dai, chàm chi, chiù tbuong chiù khd Dpc dén day, ed thè
ai dò nhó lai doan vàn eùa Thép Mdi (trong tàc phim vùa ndi d trén): Tre trdng thanh cao, giàn di, chi khi nhu ngudi Dd cung là mot hình
tupng chàn li dupc due rut ra tu ngàn ddi: Cà cdng mdi sàt ed ngày nin kim; Cà gian lao mdi biét tùng bàch cdng/ Cà nggn lùa hùng mdi biét thùc vàng cao (tue ngù)
va nhùng càu tho tiép theo ve ra nhùng hlnh tupng tiép theo:
Yiu nhiéu nang nò trdi xanh Tre xanh khdng dùng khudt minh bdng ràm Bao bùng thàn bgc Idy thàn
Tay dm, tay niu tre gdn nhau thém Thuang nhau tre khdng driing Luy thành tic dà md nin hai ngudi Chàng may thàn gay cành rai Vàn nguyén cài gdc truyén ddi cho mdng
Nbihig hình tupng ndi hình tupng ed già tri nhu nhimg thòng tin lin lupt "ngim" khàng dinh nbihig phim chit dàng quy eùa con ngudi
Viét Nam: hiin ngang bdt khudt khdng chiù cui minh (Tuò't guom khòng chiù song quy - Td Hihi); biét thuang yiu dùm bgc làn nhau khi hogn ngn; biét dodn kit de làm nin sue mgnh; biét giù gin gdc gàc truyén thd'ng cho con chdu ngay ed khi gap tai ngn rùi ro, hogn ngn:
Chàng may thàn gay cành refi Vdn nguyin cài gdc truyén ddi cho mdng
Va dd làm nén su tiép ndi:
Noi tre dàu chiù mgc cong Chua lén dd nhgn nhU chàng Ig thudng Thàn tran phai nang, phai suang
457
Trang 5Cài bay d Idi ndi hình tupng này là hai ddi tupng dùng cho in du lai tuong ddng tdi mùc kì la Tàc già dang ndi ve cày Uè, mot loài cày
vó tri vò giàc ma cu nhu dang nói ve mèi con ngudi Viét Nam chùng
ta vày Su trùng bop lo gich dd là nhd tài quan sàt tinh té eùa nhà tho két hpp vdi Idi ndi giàu lién tudng Thao tàc lién tudng tài tlnb tdi miic ngudi dpc nhln ra dupc dung y in du eùa nhà tho ma chàng he thày kbién cudng, gupng gao Trai lai, bài tho din ngudi dpc bét su thù vj này tdi thù vi khàe, bdi su khàm phà biéu trung i n du eùa nhà tha chàng ed gì xa la vày ma vàn gay bit ngd ddi vdi ngudi dpc, nguòi nghe Dd thuc su là nhùng phàt bién trong tu duy va là nhùng sàng tao trong nghé thuàt ngdn tu Dpc Nguyén Duy chùng ta nhd lai nhiéu nhà vàn khàe timg ndi ve tre Nhung càcb ndi eùa Nguyén Duy khòng phài
vi thè ma trùng làp, nbàm chàn Trai lai, nhd càcb sàp xép ngòn tir trong càc càu lue bàt boi "phà khó", ngudi dpc càm nbàn ra mdt àng tho tuoi mdi
Mdt yéu td gdp nén thành cdng nùa eùa bài tho, ve màt ngòn ngil
là tàc già dà su dung mot khó'i lupng ngòn tu rat giàn di, bàm sue, rit
gin vdi Idi ndi dàn gian, nhu: thành va luy, ddt sài ddt vdi bgc màu,
nàng nò trdi xanh, phai nàng phai suang, manh ào càc, thàn bgc Idy thàn toàn là nhihig Idi nói ai ai cùng biéu Va cuòi cùng gin két thùc
bài tho là mot thành ngù rat dàc trung ve tre ma lai tiéu biéu che
truyén thòng dao li tòt dep eùa con ngudi Viét Nam: Tre già màng mgc
ed gi Ig ddul
Cd thè ndi bài tho Tre Viit Nam là dinh Cao ve tho lue bàt Bài
tho chi ed ba cbue càu nhung là mot thòng dièp gpn ghè, rd ràng, khùc chièt va góp pbin cbuyèn tài dupc mot nói dung ngù ngbla sàu xa Dò chinh là diéu làm nén net dep cót càcb eùa con ngudi Viét Nam Mot cót càcb rat dièn blnh Bdi le, dàn toc ta vdn di chiù nhiéu ding cay gian khó, chiù tbuong, chiù khd, song cùng rit biéu thào, nbàn nghla, kién trung Trong mach khai tbàc rat biéu qua eùa tàc già, di nhién là
ed nhiéu yéu td, nhung trong dd, chùng ta khdng thè bò qua thù phàp
su dung in du hlnh tupng hoà vdi bùt phàp tài tlnb dàm chat dàn gian Chi mdt bài tho cùng dù cho chùng ta thày yéu thè tbd lue bàt eùa cha óng, mot thè tho dàn toc di qua lich su ngàn ddi nay vàn khdng he xua cu
Trang 6• TÀI LIÉU THAM KHÀO
1 Dinh Trpng Late (1998), Phong càch hoc, NXB Ciào due Ha Ndi
2 Dò Hihi Cbàu (1981), Tu' vung ngù nghia tii'ng Viét, NXB Ciào
due Ha Nói
3 Hùu Dat (1996), Ngdn ngù tha Viét Nam, NXB Giào due Ha
Nói
4 Nguyén Phan Cành (1997), Ngdn ngQ tha, NXB Dai hpc &
THCN, Ha Nói
5 Jakobson R (1996), Ngdn ngù va thi ca, Progress M
6 Vién Ngòn ngù bpc (Hoàng Phé chù bién) (2005), Tu dién tii'ng Viit, NXB Dà Ning
459