Màc dù vày, mot già dình tón tai trong mdi lién ké't cùa hai hp này thì càc thành vién cùa nò trén thuc té' diu tham già càc boat dòng lién ké't cùa hai dòng hp nhimg vdi nhflng tu cà[r]
Trang 1LOAI HÌNH LIÈN KÉt GIUTA GIÀ DÌNH NGUÒI VIÈT
VÓI CÀC CO CÀU XÀ Hpl NGHIÉNG VE TINH CHAT DAN DÀ, TINH CHAT GÒNG DÓNG
Mai Minh Tdn Khoa Tii'ng Viet va Vàn hod Viet Nam elio ngicdi nude ngoài
Trudng DH KHXH&NV, DHQG Ha Nói
l MOT VÀI TIÈU CHI CO BÀN DE XÀC LAP LOAI HÌNH
LIÈN KÉT
Tren thuc tién bilu tbi, bà't kì mot su lien ket nào deu pbài xua't phat tfl càc gde dò, càc muc dieh, càc tình huó'ng ciing nhu cac hành vi, hoat dpng v.v ma lién ké't à'y bilu thi (Tbinh vi vày, di ed the nàm bàt dupc nhflng loai binb lién ké't co bàn gifla già dình ngudi Viét chau thI song Hdng vdi co càu xa boi tbì dieu càn tbié't dàu tién là pbài xay dung nhflng tiéu chi co bàn nhà't de tfl dd xàe lap càc loai blnb lién ké't này Càn cfl vào càc gde dò, muc dich, tình budng, cà'p dò, hành vi v.v di mdt lién ké't binb tbành, ebùng ta sé thay tiéu chf lién ké't là
vii nhilu va khà phflc tap Mae dù vày, né'u kbài quàt va tong hpp boa,
chung ta vàn thà'y nbutig lién ké't ày dupc tap trung vào mot so tiéu chi
cu bàn tbòng qua cbù thI lién ké't, pham vi, cà'p dò va tinh chat cQng nhu dòngthài lién ké't
Tiéu ehi dàu tién thupe vi chii the lién ké't Màc dù xét trén phuong dién binb tbflc tbì rd ràng ed mdt su thdng nhà't là già dình luòn luòn tón tai nhu mot don vi, mot bp phan càu thành, mdt ddi lucmg lién ké't di tfl dd md rpng ra càc pham vi, cà'p dò ngày càng cao hon, Idn hon, bao quàt hon Tfl dd ma hình thành cac spi day ràng bude già dình, ddng hp, làng, xà bòi bay nhà, ngd xdm làng, dia phuong v.v Nbung mat khàc né'u xét trén phuong dién hién thuc bilu thi tbì rd ràng già dinh trong nhflng budng lién kct md rpng này
367
Trang 2sé chi tdn tai nhu mot don vi mang tinh bilu tupng (symbol) Bòi vi trén thuc te su lién ké't ày chi ed tbI dat dupc nhd su tbòng qua m6t chù tbI cu thI là mot boàc nhilu thành vién cùa già dình Tùy tùng giai doan Ijcb sfl, tùy theo tinh chat cflng nhu tinb budng cùa mdi lién
bé ma ddi tupng cu tbI này ed tbI là già trudng (thudng là khi lién kit già dinh vdi xa boi mang tinb pbàp li); cflng ed thI là dinh nam hoàc chù hp v.v
Chfnh vi vày ma, càn cfl vào cà thI mang cbflc nàng dai dién cho già dình này, chung ta ed thI pbàn li dupc va xàe làp dupc nhflng vàn
de tbude ve tfnh chat, bàn chat cùa mdi lién ké't; tfl dò ma xàe dinh dupc loai hình lién kit
Tiéu chf thfl hai là tiéu chi thupe pham vi va cà'p dò cùa lién kit, Càn cfl vào tiéu chi này tbì tùy theo pham vi, cà'p dò, nhflng quy djnh xung quanh mdi lién ké't, chung ta cflng ed thè xàe làp dupc dàc tnrng, loai hình hoàc bàn chà't cùa mdi lién ké't d càc gidi han cùa pham vi già dình bay ddng tdc hoàc gifla già dinh, ddng toc vdi càc cdng dóng va toàn thI xà hòi Trong trudng hpp này, né'u d pham vi lién kit uuc he thdng huyct thdng nam, là'y già trudng lem trung tàm quy tu, chung ta
se thà'y xuà't hién cà'p dò lién ké't thupe nói vi già dình; d Viét Nam là càu trùc già dình hat nhàn Né'u d pham vi lién ké't huyé't thdng, chung
ta se thà'y xuài hién co càu ddng hp Màc dù vày né'u xét trén bàn chat
va dòng thài lién ké't thì ddng hp cflng sé con pbài dupc tié'p tue phàn li (chung tói sé de càp dé'n vàn di này d tiéu chi tié'p theo) Sau pham vi dòng hp là càp dd lién ké't mang tinh md ròrfg dd là mdi lién kit ciia còng dóng làng xdm (chù yéu trén co so cùa nln tàng dia vue, kinh il-gàn lien vdi nghe nghiép va ti'n nguòng, phong tue) Tfl ké't qua này ma pham vi va càp dò lién ké't ed the tié'p tue md rdng d pham vi lién làng hoàc xà, khu vue va toàn bp qudc già
Ngoài ra cdn pbài ke dé'n tiéu chi cùa tinb ebà^t va ddng thài lién ké't Cd thè nói ràng day là mdt trong nhflng tiéu chi mang tinb chit quyéi dinh nhà't Bòi vi tbòng qua nò, chung ta ed tbI bilu dupc nhflng quy dinh cùa lién ké't; bàn chat, quy mò cùa lién ké't; nhflng pham vi boat dòng khi lién ké't dà dupc thuc hién cflng nhu muc dich ma lién kit ày mudn dat dé'n Nhu d trén chung tói dà trinb bay thì ngay cf pham vi va cà'p dò lién ké't ddng hp, né'u nhu tinh chat va ddng thài lién
Trang 3kit dòng bp dupc quy dinh bdi true he huyé't thdng nam chung ta sé thày xuàt hién bp nói Nbung né'u nhu dd là su lién ké't huyé't thdng thì chung ta sé thày xuà't hién hp ngoai Trong trudng hpp này, nhflng quy dinh, quy md, boat ddng v.v cùa bai hp là mang tinh dóc làp tuong dii vói nbau (nlu xét trong noi vi cu tbI cùa bai ddng hp) Màc dù vày, mot già dình tón tai trong mdi lién ké't cùa hai hp này thì càc thành vién cùa nò trén thuc té' diu tham già càc boat dòng lién ké't cùa hai dòng hp nhimg vdi nhflng tu càcb ben nói va ben ngoai rat rd ràng Khóng chi ed thè', trong trudng hpp thành vién già dình gde là con Uai (làt nhién cà thI này sé tón tai trong mdi lién ké't dòng hp thóng qua bd
me là hp nói va hp ngoai) thì khi là'y va (theo càcb cùa ngudi Viét là
làp già dinh riéng), ngoài hp ngoai (ben me) nò sé cdn ed mdi lién ké't
vói hp ngoai (ben va) Trong mdi lién ké't này thì càc thành vién khàc
thuóc hp ndi cùa nd sé chi ed nbutig lién bé mang tình hình tbflc thàn tình hon chfl kbdng thudc ddng hp
2 LOAI HÌNH LIÈN KÉT NGHIÉNG VÉ TÌNH CHAT DAN DÀ, TÌNH CHAT GÒNG DÓNG
Trén co so cùa he thdng tiéu ehi de xàe làp mdi lién ké't, chung ta
co thI di dé'n mot kbài quàt lién ké't thfl nhà't gifla già dình ngudi Viét chàu thó song Hong vdi càc còng dóng xà bòi chinh là loai hình lién kit mang tinb tu nhién, tinb binb dàng dàn chù chat phàc tuong ddi -loai hình lién ké't còng dóng dàn dà
Khi ndi già dình là té bào hat nhàn cùa xà bòi dd là xét mdi lién kit gifla già dình vài xà bòi trén phuong dién tó cbflc, càu true, quàn li
va boat dòng mang tinh chat che cùa pbàp li va tinh quy pham cùa tó chflc, quàn li, dilu hành Tuy nhién, trudc khi dat dé'n lién ké't này, mdi quan he gifla già dình vdi còng dóng thirc te dà trai qua nhflng tuong tàc mang tinb tu nhién, dàn dà, tu phàt Dieu này dupc bòc lo rat rò d qua trình hình thành va boat dóng cùa mot làng Nhu d phàn trén cùa
luàn àn dà trinb bay, càc thành td cà'u thành ca bàn dòng thdi cùng là
nhflng spi day lién ké't co bàn cùa làng Viét bao góm huyé't thóng (thóng qua lién ké't già dình, ddng hp) mang tình quan trong nhàt Sau
dò là yéu td dia vue (dilm quy tu cùa càc già già dình, ddng toc theo
369
Trang 4khóng gian cu tru va dia bàn san xuà't) Tié'p theo là kinh té (chù yéu li nghl nghiép)
Cùng vdi dia vue, yéu td kinh té tao thành co tàng tón tai co tinh nln tàng Sau nfla là tin nguòng, phong tue tàp quàn v.v
Tfl dd chung ta sé thay ràng co sd binb thành làng dàu tién chinh
là thóng qua dòng thài quy tu còng dóng theo mot dia vue Dóng thài này vi co bàn là mang tình tu nhién vdi mot dòng lue thuc day va chi phdi là kinh té, thóng qua phuong tbflc canb tàc O Viét Nam, theo
G.S Dào Duy Anh, ""Buoi ddu thi ed le mot sd it nliiéu già toc cùngò
trong mot khodng ddt decanh khan Idm dn rèi td chiCc thành doàn thè
de ddi phd (chinh xdc han là giao phd, giao dich- tdc gid ludn dn) vói qudc già, ticc là làng hay xd thdn."\ Trong qua trinb tón tai va phàt '
triln, sé này sinh hién tupng bành trudng vi dàn so trong khi diln dia
là ed gidi han va mot nhu càu tàt yéu dà dàt ra là bàt buòc pbài thuc hién dòng tàc giàn dàn Di thuc hién dupc viéc này chi co hai hình
tbflc: mot là mot sd ngudi ""phdi di thuc neri khdc"^, bai là tÓ cbflc mot
làng mdi Theo càcb thfl hai thì mot ngudi già trudng nào dd sé tìm
mdt kboàng dàt hoang trong vùng làn càn rói ""làm dan xin nhà nuóc
cho tricng khan de làp làng, khi dicgc nhà nicdc cho phip thi nguòi ày dem già dình vd chiiu mg thim nhiéu già dình khdc de khai khan che ' ddt duge trUng va tdchiCc thành mdt thdn dp*'\ Trong trudng hpp này f
già dình nào khai hoang dupc bao nhiéu dàt tbì ed quyln sd bflu so dfl
dò va nhà nude sé kbdng thu thué cùa tbón này trong ba nàm diu thành làp
0 Viét Nam ed thi ndi ràng cbinh sàcb khan hoang luòn luòn là mot qudc sàcb ddi vdi tàt cà càc thdi dai Vi vày ma dudi trilu Minh Ménh dà sàc du cho phép bàt kì ai eung ed tbI xin trung khan càc ruòng dàt hoang vu d rCmg nùi, gò, bd song, bd dudng v.v Thàm chi vào thdi Tu Dflc cdn thudng vinh bang hoàc mién giao dich va binh dich cho nhflng ngudi còng mó dàn khai khan dà't hoang'* v.v
I '• 1 4
Dào Duy Anh Viét Nam vàn hóa su cuang, Nhà xufl't bàn Bón Phi/ong, Ha Nftì
I938.tr.l22 123 124
Trang 5Trong trudng hpp vi pham luàt khan hoang tbì sé bi xu li trudc
phàp luàt Lich trilu hién chuong loai chi ghi rò: "Ruòng dàt còng ed chi hoang vu ma quan giàm duong khóng tàu lén xin lupng giao cho
diln nhàn khai khan tbì xù biém phat"* Va nhu vày ed the ndi ràng
càc làng mdi ludn luòn sé dupc tiép tue hình tbành
Mac dù quy tii còng dóng theo dia vue de tao thành làng là mdt nhàn td vd cùng quan trong nbung trén li tbuyé't eung nhu thuc tién thì
nò chua dù di mot làng tón tai va boat ddng va vi vày ma nò cìing khóng pbài là yéu td quyét dinh Bdi vi trong trudng hpp cùa kinh té
du muc hoàc trong trudng hpp kinh té nuong rày du canb, du cu (diln hình là mot sd toc ngudi thilu sd d mién nui phia Bàc va mien Trung cOng nhu cao nguyén Viét Nam) thì xàe dinh làng theo dia vue cu trù
là khdng chinb xàe Khi di chuyen dia bàn canh tàc (dóng thdi cùng là dia bàn cu trù) làng à'y vàn tón tai, vàn tiép tue boat dòng Nhu vày, ylu td quyét dinh d day chinb là su lién ké't huyé't thóng thóng qua già dình, ddng toc; su lién ké't kinh té tbòng qua san xuà't va su lién két tinh thàn tbòng qua phong tue tàp quàn, tin nguòng v.v Nhu vày, su quàn li vi màt hành chinh cùng nhu phàp che ddi vdi nhflng làng loai này là rà't khd phàt triln Tuong tu nhu vày, mot làng mdi hình thành thì mdi lién két mang tinh phàp li va chinh thdng thóng qua quàn li va dilu hành cùa qudc già là cflng rat khd
(Tbinb vi vày ma thudng thì ba nàm dàu càc vuong trilu trung dai Viét Nam dudng nhu khóng dàt vàn de quàn li nò trén càc phuong dién cùa thué ma, sim dich v.v Tuy nhién, nd vàn là mot làng vdi day dù càc dfl kién cà'u tbành va boat dòng cùa nò Do vày su quy tu còng dóng di hình thành làng là mang tinh tu nhién, dàn dà trén co sd chù ylu dua vào quy tu cùa cu trù, san xuà't va tuong ho còng sinh Chinh
vi vày ma tinb tu nhién, dàn chù, dàn dà, su bà't thành vàn cùa nhflng quy dinh v.v rat rò net Dàc trung này sé cdn luu gifl de tao thành loai hình lién két mang tfnh dàn dà, tfnh còng dóng gifla già dình vdi làng, ben canb lién két mang tfnh chinh thdng, phàp If Mac dù mdi lién két này chua dat dé'n nhflng mflc dò mang tfnh quy pham dién che (thóng qua bó mày tÓ chflc, huong udc, pbàp li v.v cùa mot làng)
' Phan Huy Chu Lich triéu hien chuang loai chi, NXB Su hoc H 1961 tr.l26
371
Trang 6nbung nd vàn rat chat che nhd àp lue cùa thdi quen tu duy, nép sinh boat, quan niém cdng dóng, bé thdng phong tue tàp quàn, tfn '
nguòng v.v
Chinh tfl loai hình lién két gifla già dinh va càc co cà'u xa hòi ^ nghiéng ve tfnh chat dàn dà tfnh chat còng dóng này va tfl dàc Uung cùa qua trình hình tbành làng cùng nhu phàt triln tbành làng mdi cùa ngudi Viét chàu thò song Hong ma ebùng ta thà'y ràng trong bé thóng ' tfn nguòng, cu thè là trong tue thd cùng tó tién cùa ngudi Viét, ngoài * thd tó tién (óng bà, cba me va nhflng ngudi dà khuàt) thì cdn dupc mò * rdng ra bé thdng thd nhflng anh hùng liét si ed còng ddi vdi su nghiép bào ve Tó qudc va bào ve cdng dóng, thd nhflng nhàn vàt ed cdng giùp ' dàn làm àn thinh vupng, giài trfl tai nan hoàc khai sàng trf tbflc va he j thóng thd nhflng ngudi ed còng khai sinh ra dàt nude cflng nhu khai | sinh ra dia bàn cu trù (tiln khai canh, bau khai khan) Vi vày ma d mèi i làng Viét luòn ed tue thd Tbành Hoàng Hàu bét nhfltig Tbành Hoàng ^ deu nàm trong ba he tbòng thd cùng tó tién trén; trong dd quan trong { nhàt là ngudi sàng làp ra làng hoàc tò su cùa mot ngbl làng hay ngucri
ed còng bào ve, hoàc giào hóa cho làng v.v
Màt khàc khi ngudi Viét chiém linh dja bàn chàu tbó sdng Hong thì day là lue ma vàn minh dà dat dén trình dò cao, qudc già dà hình thành, truyén thdng san xuà't kinh té lùa nude dà dupc dinh vi, khóng cdn hình thflc du canh du cu ma dat dén chuyén canh va thàm canh ' v.v nén yéu tó dia vue cùa mot làng chàu tbó song Hong dà dupc ci dinh hóa nhu là mot yéu td nen tàng co tàng rfià tfl dd càc lién ké't khàc
sé boat dòng (kinh té, dòng toc, tfn nguòng, phong tiic va tó chflc v.v ) Tuy nhién, vi phuong dién này, ò Viét Nam cùng ed mot dàc ihù Dò là: "Ddi vói nhà nuóc thì xà thòn là mot don vi, vi viéc còng nhà nuóc chi biét toàn xà chfl khóng biét tìmg ngudi"' "Cdng vièc trong làng thudng do dàn làng bàn dinh chfl nhà nude ft can tbiép din,
ma nhilu khi nhà nude ed can tbiép cùng vó hiéu quà"^ Chfnh vi vày
ma d Viét Nam dà tón tai càu tue ngfl rat dàc biét: "Phép vua thua le
làng" Cùng tfl dàc trung này ma trong thuc tién boat dóng cùa mot
làng Viét, loai hình lién két gifla già dình vói còng dóng làng mang
'^ Dào Duy Anh SDD Ir 126-127
Trang 7tinh ch6 dàn dà, tình cdng dóng, tu nhién, dàn chù tuong ddi vdn dà dupc hình thành tfl qua trinb thành làp làng va vàn luu gifl tbì càng ed dilu kién va mdi trudng di boat dòng Thóng qua loai hình lién két này ma mdi quan bé gifla mot già dinh sé dupc md rpng theo càc cà'p
dò tfl già dình ra ngd xdm, thdn, cdng dóng làng va còng dóng dàn toc
Nò cdn dupc bilu thi thdng qua càc binb tbflc lién ké't cùa càc phuong (lién két kinh té va nghl nghiép nhu phudng vài, pbudng giày, phudng ma v.v ); càc boi (chù yéu là lién két sinh boat, vàn boa,
$ò thfch nhu bdi Lim, bdi eboi cbim, bòi cày cànb, bòi eboi dieu
v.v ); càc lién két mang tfnh tuong ài cùa bòi nhu bòi phu lào, bòi bàothp' v.v
Dàc biét là binb thflc lién két dupc bilu thi tbòng qua càc hp Ò day khóng pbài là bp theo buyét thdng ma là nhflng hp tu phàt theo quy tu còng dóng cùng chung quan niém, Ipi fcb, boat dòng v.v Dd
là càc loai hp: hp ngói thàm, bp bàt thàm (nhilu ngudi cùng nòp mot
' Khi liifn hành dién dà thirc té' ò mot so' vùng nhu xa Thài Thinh, huyén Kim Món, tinh Hai Difong hoàc càc xa Yèn Khang Yèn Bang, Yèn Tién, Yèn Xà, Yèn Ninh v.v thuóc huyén
t Yèn tinh Nam Dinh chung tói co dip chihig kién càc hình thiic ho va hòi, dàc biét là bàt
ho va bòi bào ihp Ò nhóng vùng này mói xà co mot hói bào tho (hoàc hòi phu lào) duoc ló chiic góm mot hói imcmg va nàm thành vién thircmg tnrc Tàt cà càc cu già trong xà (cu già
tìr 55 tuoi irò lén, cu óng tir 60 tu6i tra lén) déu là thành vién cùa hòi Hói co chùc nàng
quan tàm thàm hòi, giùp dd cho càc hÒi vién khi ó'm dau hoàc khó kh2ii dàc biét Ngoài ra hói con co nhiém vu là tó chiJc mìmg khi càc cu dé'n tuoi thucmg tho (70, 80 90 tuoi v.v ) Vào nhffng dip này thucmg thì dai dién cùa hòi se dua qua dén mùng Qua mùng chi don giàn là khan tay, chàu thau, phich nuóc, ducmg sua v.v Dàc biét là khi co cu "tram tuoi", hói cùng cu dai dién dé'n de phùng vié'ng Qua phùng ihuòng là biJc truòng huong hoa, bành
irei v.v Nguón kinh phi cùa hói dupc là'y ra tu tién phùc lei ma xà cà'p cho, dòng thòi là
tién quyén góp cùa nhOng nguòi hào tàm Nbung quan trong nhàt chinh là mòi xà càt cho hói lù 3 - 5 màu ruòng, hói se cho nhùng già dình co khà nàng làm kinh té giòi cày tróng va thu hoach hoa hóng de dùng nò chi phi cho càc hoat dòng cùa hòi Day khòng phài là mot tó chiJc hành chmh ma hoàn toàn là tó chùc quàn chùng còng dóng trcn ccr so cùa tuong thàn tuong ài Nò phàn nào phàn ành mot dàc thù Viét Nam rat rò là tinh càu két còng dóng imh ihàn tuong thàn turnig ài, dao li tòn trong nguòi già va bàn sàc hòa dóng rat cao cua dàn toc ViéL
373
Trang 8khoàn tiln hoàc lùa v.v va làn lupi se dupc Rnh theo thang trong
nàm); hp bieu (nhilu ngudi Uong làng hpp nbau trong mot lién kit de khi mot già dình trong hp ed tiJ thàn phu màu màt thì cà hp se npp tién hay thdc de giùp tang chù va màc do tang phue ma te va dua dàm); ho
hy (cùng do ngudi trong làng tu tó chùrc de giùp nbau va mùng nhau khi ed khao vpng hoàc viéc mìmg nhu làm nhà, cudi xin v.v ); ho àn tet (nhilu ngudi trong làng tó chùc thành bp ed ngudi càm cài bang tbàng thu tiln bp d i khi tet dé'n se dùng mua gao, thuc phàm, bành Uii phàn phàt cho càc già dình àn tet) v.v '
Tu loai hình lién ké't này chùng ta dà thà'y càc cà'p dò md róng cùa nd ra ngò xóm, thòn, làng, dàn toc; dóng thdi cùng thà'y càc hình thùc lién két bieu thi thóng qua càc phudng, bòi, hp v.v Ngoài ra, bàn chat cùa loai hình lién ket này cdn dupc bieu thi va boat ddng ràl
rò ràng thóng qua phuong thùc tò chùc, dilu bành, sinh boat trong càc loai 11 bòi dàn gian vdn rat phong phu va thudng xuyén dupc tÓ chic tai càc làng Viét chàu thò song Hóng
TAI LIEU THAM K H A O
1 Dào Duy Anh (1938) Viet Nam vdn hda sic euang, NXB Bln
phuong Ha Nói
2 Dào Duy Anh (1957), Vdn de hình thành cùa ddn toc Viet Nam,
NXB Xày dung Ha Nói
3 Toan Anh (1993), Trong ho ngoài làng: Khdo cicu ve phong tue
Viet Nam, NXB Mùi Cà Mau
4 Bào cào khoa bpc trong bòi thào FFS (1991), Sw* chuyén ddi cùa
già dinh trong bdi cdnh kinh ti' xd hdi hiin nay vd tdc ddng cita chùng tai micc sinh hogt, Vién Xà bòi hoc
' Xin iham khào phàn "Hói Tu càp va Hói Bach nghé" (Phan Ké' Binh Viét Nam phong lue NXB TPHCM 1992 tr.183-188) Cùng xm iham khào phàn ** Su smh hoat cùa xà Ihóo"
(Dào Duy Anh, Sdd, tr.129-132)
374
Trang 95 ^ai Huy Bich (1989) Mot vài dàc trung ve ca edu va chùc nàng
già dinh Viet Nam ddóng bang sdng Hóng, NXB Vàn hóa Thóng
tin, Ha Nói
6 Phan Huy Cbù (1961), Lich triéu hién chuang logi chi NXB StJ
hoc, Ha Nói
7 Mai Vàn Hai, Phan Dai Doàn (2000), Quan hi ddng hg à chàu
thd sdng Hóng, NXB Khoa bpc Xà bòi Ha Nói
8 Diép Dình Hoa (2000) (Chù bién), Ngudi Viet d dóng bang Bac
Bd, NXB Khoa bpc Xà bòi Ha nói
9 Phan Ke Binh (1992), Viet Nam phong tue, NXB TPHCM
375
