Đầu năm 2014, Malaixia đã tổ chức một cuộc đối thoại không chính thức giữa Chính phủ và các doanh nghiệp với mục đích là nhằm thu thập những phản hồi từ các bên liên quan về những sáng[r]
Trang 11
HƯỚNG TỚI CỘNG ĐỒNG KINH TẾ ASEAN (AEC) 2015: ĐỘNG THÁI CỦA CÁC QUỐC GIA ASEAN, HÀM Ý ĐỐI VỚI
VIỆT NAM
ThS Bùi Hồng Cường
Trường Đại học Kinh tế - ĐHQGHN
Tóm tắt
Kể từ khi ý tưởng thành lập Cộng đồng Kinh tế ASEAN được thông qua, tất cả các quốc gia thành viên ASEAN đã rất tích cực chuẩn bị để AEC 2015 trở thành hiện thực Bài viết phân tích, đánh giá động thái của 9/10 quốc gia thành viên ASEAN đối với quá tình hội nhập AEC từ góc độ vĩ mô như công tác tuyên truyền, rà soat chính sách, cải cách thể chế đến quá trình nhận thức và chuẩn bị hội nhập của các doanh nghiệp Qua
đó đưa ra hàm ý đối với Việt Nam để hội nhập AEC thành công
Abstract
Since the idea of the establishment of the ASEAN Economic Community adopted, all ASEAN member countries have prepared actively for the AEC in 2015 to become a reality
The paper analyzes and evaluate the movement of 9 ASEAN member countries for the integration process from a macro perspective AEC as propaganda, policy review, institutional reform to the awareness and preparation process of integration of the businesses Thereby giving implications for Vietnam to integrate AEC successfully
1 Động thái của các quốc gia ASEAN hướng tới sự ra đời của AEC 2015
1.1 Tóm lược lịch sử hình thành và mục tiêu của AEC
Năm 1997, ý tưởng thành lập Cộng đồng Kinh tế ASEAN được đưa ra, trong tầm nhìn ASEAN 2020 Lúc ấy, ASEAN muốn có một khu vực phát triển ổn định, có tính cạnh tranh cao, và hội nhập vào khu vực và toàn cầu Vào 2003, ASEAN chính thức hóa việc thành lập AEC vào năm 2015 Vào năm 2007, ASEAN chính thức đưa ra Kế hoạch AEC 2007 (AEC Blueprint), trong đó cụ thể hóa mục tiêu và các lộ trình thực AEC tới năm 2015 Như vậy, ngày 31/12/2015, sự ra đời của Cộng đồng Kinh tế ASEAN (ASEAN Economic Community - AEC) sẽ đánh dấu một bước tiến vượt bậc về hội nhập kinh tế của toàn khối Đông Nam Á AEC nhằm tạo nên một thị trường đơn nhất, một không gian sản xuất chung với 5 yếu tố được lưu chuyển tự do, gồm: hàng hóa, dịch
vụ, đầu tư, vốn và lao động giữa 10 nước Thuế suất sẽ cắt giảm dần về 0% gần như với tất cả mặt hàng Đồng thời, AEC nhằm khai thác tối đa các ưu đãi thương mại từ các đối tác ký kết Hiệp định thương mại tự do (FTA) với ASEAN và với mỗi nước thành viên, như Trung Quốc, Nhật Bản, Hàn Quốc, Austraila - New Zealand
1.2 Về quá trình chuẩn bị cho sự ra đời của AEC của các nước ASEAN
Trang 22
Ngay từ khi Kế hoạch AEC 2007 (AEC Blueprint) được công bố, các quốc gia ASEAN đã khẩn trương chuẩn bị cho sự ra đời của Cộng đồng kinh tế ASEAN (ASEAN Economic Community - AEC) 2015 - một bước ngoặt đánh dấu sự hội nhập toàn diện các nền kinh tế Đông Nam Á, tiến tới mô hình một cộng đồng kinh tế-an ninh-xã hội theo kiểu Liên hiệp châu Âu (EU) Các nước ASEAN đã đẩy mạnh các nỗ lực chuẩn bị cho AEC thông qua việc gỡ bỏ các rào cản chính về thuế quan, tự do hóa lĩnh vực dịch vụ và nới lỏng các quy định về đầu tư nước ngoài Các nước ASEAN dường như rất tự tin với các kế hoạch được chuẩn bị sẵn sàng để mở cửa thị trường và tham gia “sân chơi” khu
vực
Thứ nhất, đối với Thái Lan
Nhằm tăng cường năng lực cạnh trạnh cho các doanh nghiệp nước này khi hội nhập cộng đồng kinh tế ASEAN vào năm 2015, Thái Lan đã đang tiến hành các biện pháp đồng bộ nhằm hỗ trợ toàn diện ở mức cao nhất cho các doanh nghiệp của mình.Theo đó, các doanh nghiệp được cung cấp thông tin cụ thể và chi tiết các lĩnh vực xuất nhập khẩu các nước trong ASEAN, các thế mạnh và những điểm chưa khắc phục được của các đối tác mà doanh nghiệp Thái Lan sẽ cùng tiến hành kinh doanh khi ASEAN ngày càng trở thành một thị trường thống nhất Bộ Công nghiệp Thái Lan cho biết, thời gian vừa qua đã tiến hành tập huấn và đào tạo cho hơn 7 nghìn doanh nghiệp kinh doanh các lĩnh vực nội thất, may mặc, thực phẩm… về các kiến thức cơ bản trong cạnh tranh kinh doanh tại môi trường ASEAN khi khối này hình thành cộng đồng kinh tế ASEAN (AEC) vào năm 2015 Bộ này cho biết, trong thời gian tới sẽ tiếp tục tập huấn, đào tạo tiếp cho khoảng 1 nghìn doanh nghiệp có nhu cầu nhất, nhằm đạt mục tiêu hỗ trợ
8 nghìn doanh nghiệp trong năm nay.Kế hoạch nâng cao năng lực cạnh tranh cho các doanh nghiệp của Bộ Công nghiệp Thái Lan nằm trong 8 chiến lược mà Thái Lan đang theo đuổi được chính phủ của Thủ tướng Yingluck Shinawatra vạch ra nhằm đưa Thái Lan hội nhập toàn diện vào cộng đồng ASEAN theo dự kiến được hình thành vào năm
2015
Bên cạnh đó, vai trò của chính phủ trung ương và địa phương trong quá trình chuẩn bị cho sự hội nhập AEC là rất quan trọng Chính phủ Thái Lan có thể coi là một trường hợp điển hình của nỗ lực nắm bắt thời cơ của AEC Chính phủ nước này rất nghiêm túc và tôn trọng tiến trình hội nhập AEC Vào trung tuần tháng 11 năm 2013, chính, Thủ tướng Yingluck Shinawatra đã chủ trì hội nghị đặc biệt với các đại sứ Thái Lan ở các nước ASEAN, tỉnh trưởng các tỉnh giáp biên giới với Campuchia, Lào, Myanmar và đại diện các bộ ngoại giao, nội vụ, thương mại và công nghiệp bàn định chính sách khai thác các lợi thế mà AEC mang lại sau năm 2015 để thúc đẩy thương mại, đầu tư và du lịch đồng thời ngăn ngừa các loại tội phạm xuyên biên giới như buôn lậu ma túy, buôn người, nhập cư bất hợp pháp Mối lo lớn nhất của doanh nghiệp Thái Lan khi AEC ra đời là tình trạng chảy máu chất xám khi lao động lành nghề nước này sẽ đi tìm những công việc có thu nhập cao hơn ở Singapore và Malaysia khi AEC cho phép luân chuyển tự do lao động trong khu vực
Việc chuẩn bị hội nhập AEC một cách toàn diện còn thể hiện ở việc Chính phủ Thái Lan yêu cầu các cán bộ ở các cơ quan công quyền phải học hai thứ tiếng, là tiếng Anh và một thứ tiếng trong ASEAN Nhiều cán bộ chọn tiếng Indonesia (cũng là tiếng Malaysia), nhưng cũng nhiều cán bộ chọn tiếng Việt hoặc tiếng Campuchia Có thể việc học ngoại ngữ trong vài tháng không làm các cán bộ nhà nước sử dụng thành thạo ngôn
Trang 33
ngữ đó ngay được, nhưng điều này sẽ giúp họ phần nào hiểu hơn về văn hóa, tập quán của các nước ấy, dù ở mức sơ đẳng
Thêm vào đó, Thái Lan cũng thúc đẩy các phong trào tìm hiểu về các nước thành viên ASEAN trong cộng đồng dân cư và nhất là học sinh, sinh viên Các em học sinh ở các vùng đều được dạy thêm về các nước thành viên ASEAN Nhà trường treo cờ ASEAN và học sinh tiểu học được học nhận biết các lá cờ của các nước ASEAN Những
nỗ lực vận động, tuyên truyền nâng cao nhận thức của cán bộ, nhân dân và doanh nghiệp
về AEC ở Thái Lan có vẻ đã mang lại nhiều dấu hiệu tích cực Các doanh nghiệp trong nước chuẩn bị chu đáo hơn cho thời điểm hội nhập Đồng thời, những doanh nghiệp lớn nhất đã chủ động tiến sang các nước thành viên khác để đón thời cơ
Thứ hai, đối với Malaixia
Để hướng tới sự hình thành AEC 2015, Malaysia khẳng định sẽ thực hiện phần lớn các biện pháp theo kế hoạch chi tiết của Cộng đồng Kinh tế ASEAN (AEC) vào năm
2015 Tính đến thời điểm 3/2014, Malaysia đã thực hiện gần 88% các biện pháp theo kế hoạch chi tiết về AEC Trong khi tỷ lệ thực hiện trung bình của các nước ASEAN đối với
kế hoạch này mới chỉ ở mức 72% Ưu tiên của Malaysia là xóa bỏ các hàng rào phi thuế quan, sự di chuyển của lao động lành nghề, dịch vụ chuyên nghiệp và thúc đẩy đầu tư trong nội khối ASEAN Do đó, Malaixia cần phải tạo sự nhận thức về lợi ích của AEC Đầu năm 2014, Malaixia đã tổ chức một cuộc đối thoại không chính thức giữa Chính phủ
và các doanh nghiệp với mục đích là nhằm thu thập những phản hồi từ các bên liên quan
về những sáng kiến hội nhập kinh tế khu vực và sự phát triển tiếp theo của ASEAN sau năm 2015 và cũng nhằm phục vụ cho năm Chủ tịch ASEAN 2015 của Malaysia Cuộc đối thoại này cũng là diễn đàn giữa những người hoạch định chính sách và những nhà kinh doanh trên thương trường nhằm chia sẻ những thông tin và những hiểu biết cần thiết nhằm tăng cường vai trò lãnh đạo của Malaysia trong định hướng hội nhập kinh tế ASEAN sau năm 2015 Tuy nhiên trong thực tế, vẫn còn những khoảng cách giữa kế hoạch về một AEC và những gì đang thực hiện trên thực tế Về khía cạnh đơn giản hóa các thủ tục, Malaixia cho rằng các thành viên ASEAN cần phải đóng vai trò tích cực hơn nữa trong việc giải quyết những rào cản về cơ chế và quy định nhằm đạt được một thị trường năng động duy nhất, với sự di chuyển tự do của các dòng hàng hóa, dịch vụ, đầu
tư và tự do luân chuyển của các dòng vốn và công nhân lành nghề
Thứ ba, đối với Indonesia
Indonesia cho rằng việc tăng cường hợp tác xây dựng cơ sở hạ tầng giữa các nước ASEAN là yếu tố tiên quyết trước khi hội nhập Tuyến đường sắt xuyên Đông Nam Á sẽ được hoàn thành vào năm 2015, nối liền Singapore - Malaysia - Thái Lan - Campuchia - Việt nam - Trung Quốc (Côn Minh) là ví dụ tiêu biểu
Phát biểu tại cuộc họp báo ở thủ đô Bandar Seri Begawan của Brunei nhân dịp tham dự Hội nghị Cấp cao Hiệp hội các quốc gia Đông Nam Á (ASEAN) lần thứ 22 tại đây, Tổng thống Indonesia Susilo Bambang Yudhoyono đã khẳng định rằng nước này sẵn sàng chào đón Cộng đồng Kinh tế ASEAN (AEC) vào năm 2015 Động thái hướng tới AEC 2015 của Indonesia còn thể hiện ở việc nước này thành lập một Ủy ban để đảm bảo sự sẵn sàng của Indonesia cho AEC vào năm 2015, và đã giao nhiệm vụ này cho Bộ trưởng Điều phối Kinh tế Hatta Rajasa Ủy ban sẽ bao gồm các đại diện khác nhau, gồm chính quyền trung ương và chính quyền các cấp cơ sở, doanh nhân, nghiệp đoàn lao động
Trang 44
và các chuyên gia Ngoài những nhiệm vụ khác, Ủy ban sẽ xác định những ngành công nghiệp vẫn còn cần thiết được tăng cường trước khi thực hiện AEC vào năm 2015 Ông Yudhoyono nêu rõ AEC sẽ cải thiện nền kinh tế trong khu vực, bởi một nền kinh tế hội nhập có thể làm tăng tính luân chuyển của các dòng vốn, nguồn nhân lực, trao đổi hàng hóa và dịch vụ trong khu vực, và Indonesia có thể hưởng nhiều lợi ích từ một thị trường chung như vậy khi là nền kinh tế lớn nhất và đông dân nhất trong ASEAN
Thứ tư, đối với Singapore
Singapore là thành viên Asean duy nhất sẽ hoàn toàn sẵn sàng hội nhập kinh tế trong Cộng đồng Kinh tế Asean (AEC) vào năm 2015 Singapore là nước chuẩn bị tốt nhất cho AEC bởi vì trong một khoảng thời gian dài thành phố tự trị của họ đã là một cảng tự do chưa bao giờ phụ thuộc vào thuế quan
Singapore nhấn mạnh đến việc mở cửa thị trường chung ASEAN cần tập trung kết nối trên 3 phương diện: trên đất liền, trên biển và kết nối không dây (Internet) Bà cũng cho rằng, việc ASEAN kết nối thành một khối thống nhất sẽ tăng cường sức cạnh tranh của khu vực khi đàm phán các hiệp định hàng không với các cường quốc kinh tế lớn như Nhật Bản, Trung Quốc… hay các khu vực kinh tế thế giới như EU, NAFTA…
Là quốc gia phát triển nhất tại khu vực, Singapore sẽ là đầu tàu của ASEAN trong cạnh tranh toàn cầu khi AEC 2015 hình thành Singapore, với dân số 5,4 triệu người, là quốc gia tiên tiến nhất ASEAN về khoa học, công nghệ, giáo dục, và hạ tầng Xã hội Singapore xếp hạng nhất toàn cầu về an toàn và phù hợp cho phát triển sự nghiệp theo
đánh giá của Forbes ĐH Quốc gia Singapore vừa được xếp hạng nhất tại châu Á, vượt
qua các ứng viên nặng ký như ĐH Tokyo, ĐH Thanh Hoa… và được mệnh danh là
“Harvard châu Á”
Thứ năm, Philippines
Theo thông tin từ phòng Thương mại và Đầu tư Philippines cho rằng nước này đã chuẩn bị sẵn sàng cho kế hoạch mở cửa Từ nhiều năm nay, Philippines đã đàm phán giảm bớt gánh nặng thuế quan trên hầu hết các mặt hàng và dịch vụ với các nước trong khối ASEAN, tiến dần tới mục tiêu thuế quan 0% năm 2015
Thứ trưởng Bộ thương mại Adrian S Cristobal Jr khẳng định, đối với Philippines việc thành lập Cộng đồng kinh tế ASEAN sẽ tạo ra nhiều cơ hội thúc đẩy tăng trưởng
và đầu tư nội khối ASEAN, đồng thời tăng cường khả năng cạnh trạnh và sự mở rộng hoạt động kinh doanh của các công ty trong khu vực
Sự chuẩn bị cho AEC 2015 bắt đầu từ nhiều năm trước và một trong những phương án là tham gia các thị trường ngoài Đông Nam Á EEI, tập đoàn xây dựng sừng
sỏ của Philippines đã chọn Trung Đông để “rèn quân” EEI có nhiều công trình quy mô lớn tại địa phương, như sân bay Iloilo, hay hợp tác xây dựng nhà máy với nhiều công ty hàng đầu thế giới như Coca-Cola, Ford, Nestlé, Intel… Kết quả là tổng giá trị hợp đồng chưa hoàn tất của EEI vào tháng 6.2013 vào khoảng 600 triệu USD, với 45% thuộc về các dự án nội địa, 55% ở nước ngoài Mấy năm nay EEI cố gắng duy trì “tỷ lệ vàng” đó Roberto Jose Castillo, tổng giám đốc kiêm chủ tịch của EEI, cho biết công ty làm như vậy để liên tục đào tạo nhân lực chất lượng cao theo tiêu chuẩn nước ngoài nhằm chuẩn
bị cho AEC 2015
Trang 55
Hiện tại, công ty đang có hơn 10.000 công nhân Philippines để thực hiện các dự
án ở Arập Saudi Sau khi hoàn thành công trình, công nhân được luân chuyển về Philippines để thực hiện các dự án trong nước và một nhóm mới sẽ được đào tạo ở nước ngoài Dự án lớn nhất của EEI ở Trung Đông là xây dựng nhà máy lọc dầu cho Exxon Mobil ở Yanbu với hơn 6.000 công nhân người châu Phi Hiện tại, EEI bắt đầu quay lại thị trường ASEAN sau bao năm rèn luyện: họ đang đấu thầu và có nhiều khả năng thắng
dự án xây dựng tổ hợp sản xuất hoá chất ở Malaysia, với giá trị hơn 20 tỉ USD và tạo ra 75.000 việc làm EEI cũng đang hoàn tất phần dự án hệ thống không lưu giữa Singapore
và Philippines trị giá gần 100 triệu USD Công ty đã bắt đầu điều chỉnh tỷ lệ đầu tư và quay lại với thị trường khu vực, nhắm vào thị trường Lào, Campuchia và Myanmar, những nước thiếu thốn cơ sở vật chất Đã đến lúc EEI chinh phục AEC
AEC 2015 sẽ tạo ra môi trường xuất nhập khẩu phi thuế quan, tức mở cửa thị trường trong nước cho khu vực Các doanh nghiệp Philippines hiểu rõ điều đó nên dù chinh chiến ở đâu họ đều ra sức củng cố thị trường trong nước Chín tháng đầu năm
2013, Philippines nhập khẩu 153.000 tấn thịt, tăng 12% so năm 2012 Để giúp ngành súc sản trong nước thêm cạnh tranh và giải quyết bài toán xuất khẩu, bộ Nông nghiệp Philippines từ năm 2012 đến nay đã cho xây dựng sáu nhà máy giết mổ tiêu chuẩn quốc
tế tại năm tỉnh nhằm hiện đại hoá ngành này Tổng giá trị đầu tư cho các nhà máy vào khoảng 70 triệu USD và Chính phủ Philippines cũng thực hiện chuyên môn hoá: nhà máy
ở Bamban chuyên xử lý gia cầm với năng suất 3.500 con/giờ; hoặc nhà máy ở Tanauan
xử lý 250 con heo/ngày Ông Felix Tiukinhoy Jr., chủ tịch của hiệp hội Các nhà sản xuất thịt Philippines rất ủng hộ việc xây dựng các nhà máy này; các cơ sở phải đúng tiêu chuẩn quốc tế mới có thể giúp ngành súc sản cạnh tranh ở AEC Truyền thông về AEC, Chính phủ Philippines bắt đầu từ năm 2010 bằng một khảo sát tỷ lệ doanh nghiệp am hiểu AEC Khi thấy tỷ lệ quá thấp, khoảng 15%, phòng Thương mại và đầu tư Philippines đã thực hiện dự án “phủ sóng thông tin” về AEC Chỉ trong năm 2013 đã có
140 hội thảo tổ chức theo chủ đề “Làm ăn trong khu vực tự do mậu dịch” với gần 13.000 doanh nghiệp tham dự
Bên cạnh đó, tổng cộng 15 hội nghị quy mô lớn được tổ chức riêng cho từng ngành, bao gồm đồ nhựa, đồ điện gia dụng, thực phẩm, thiết kế nội thất, hoặc các ngành dịch vụ như giáo dục, du lịch, bảo hiểm… Hơn 23 chương trình huấn luyện dài hạn cũng được tổ chức, bao gồm cả việc phổ biến về những FTA khác với Nhật, châu Âu, hay Hàn Quốc Ông Gregory L Domingo, tổng thư ký của phòng Thương mại và đầu tư Philippines cho biết hiện nay hầu hết doanh nghiệp trong nước đều biết và ít nhiều chuẩn
bị cho AEC Chính phủ cũng ngồi lại với các doanh nghiệp dẫn đầu các ngành để thực hiện 24 bản kế hoạch phát triển dài hạn nhằm xác định các khoảng trống trong quản trị, nhân lực và chất lượng sản phẩm để nâng khả năng cạnh tranh Đã có 12 bản kế hoạch được trình bày công khai trước cộng đồng để thu thập ý kiến.Điều quan trọng nhất trong quá trình chuẩn bị của Philippines chính là sự tham gia chủ động của chính phủ Dù doanh nghiệp có cố gắng đến đâu, nếu thiếu sự hỗ trợ từ chính phủ thì các nỗ lực đó cũng khó mà đạt hiệu quả cao nhất
Tóm lại, theo Báo cáo Cập nhật kinh tế năm 2014 của ADB thì các nước Brunei,
Indonesia, Malaysia, Philippines, Singapore và Thái Lan đã đạt hiệu quả trong việc giảm mức thuế suất xuống gần bằng không và hiện đang sẵn sàng giới thiệu thủ tục hải quan mới, gọi là cơ chế Một cửa ASEAN, vào năm 2015
Trang 66
Thứ sáu, đối với các nước CLM
- Đối với Campuchia
Theo Kinh tế trưởng của văn phòng Hội nhập Kinh tế Khu vực của ADB, Jayant Menon: mặc dù, Campuchia là một trong 4 nước CLMV có sự chuẩn bị hội nhập AEC kém hơn so với Thái Lan, Singapore, Malaixia và Indonesia, nhưng xét về tổng thể những động thái chuẩn bị cho hội nhập AEC 2015, Campuchia vẫn vượt Lào, Việt Nam
và Myanmar Campuchia tập trung phát triển chính sách thương mại mở cửa để thu hút đầu tư, nới lỏng luật đầu tư và luật sở hữu, đồng thời tăng cường giáo dục đào tạo nguồn nhân lực có trình độ cao.Tuy nhiên, ông này khuyến cáo Campuchia cần đẩy nhanh cải cách hải quan và để đẩy mạnh quá trình tự động hóa để giảm chi phí thương mại, giảm thiểu tham nhũng và sẵn sàng cho việc trao đổi hải quan một cửa vào năm 2015
- Đối với Lào
Lào đang thực hiện chủ trương “Thu hẹp khoảng cách và phát triển theo hướng hội nhập ASEAN (LPP)” Để đẩy nhanh tiến trình chuẩn bị cho AEC của các doanh nghiệp quốc doanh và tư doanh, Chính phủ Lào đã thông qua các hội thảo để nâng cao nhận thức ASEAN và tập trung vào những mục tiêu quan trọng như cải thiện các quy chế, phát triển nguồn nhân lực cùng hệ thống quản lí tài chính, nâng cao tiêu chuẩn và chất lượng sản xuất hàng hoá Tổng giám đốc sở ASEAN thuộc bộ ngoại giao Lào, ông Khiane Phansourivong cho hay: “Khả năng cạnh tranh của Lào với các nước thuộc khu vực ASEAN vẫn còn thấp Cơ sở hạ tầng, giao thông vận tải và dịch vụ chưa phát triển cùng hệ thống ngân hàng còn nhiều thiếu sót có thể đặt Lào vào thế bất lợi.”
- Đối với Myanmar
Myanmar đã từng là một nền kinh tế lớn của khu vực, sau một thời gian khá dài đóng cửa nay lại trở thành một thị trường mới nổi, hấp dẫn các nhà đầu tư Tuy nhiên, để nắm bắt những cơ hội mà AEC mang lại thì Chính phủ Myanmar cần phải tiến hành hành triệt để hàng loạt chính sách nhằm khắc phục tình trạng cơ sở hạ tầng yếu và thiếu, môi trường chính trị chưa thực sự ổn định…
2 Việt Nam cần làm gì để tận dụng cơ hội từ AEC?
2.1 Sơ lược về quá trình chuẩn bị hội nhập AEC của Việt Nam
Trên góc độ vĩ mô, tại “Hội thảo nâng cao vị thế của Việt Nam hướng về cộng đồng kinh tế ASEAN 2015 và sau 2015” mới được tổ chức tại Hà Nội, ông Lê Lương Minh - Tổng thư ký ASEAN đánh giá: Hiện nay, ASEAN là một trong những đối tác quan trọng hàng đầu về thương mại và đầu tư với Việt Nam ASEAN hiện là thị trường xuất khẩu hàng hóa lớn thứ 3 của các doanh nghiệp Việt Nam và là đối tác cung cấp nguồn hàng hóa lớn thứ 2 cho các doanh nghiệp Việt Nam Kim ngạch nhập khẩu của Việt Nam với các nước ASEAN năm 2013 đạt 40,1 tỷ USD
Theo đánh giá tại AEM-46, Việt Nam đã chủ động cùng các nước ASEAN thảo luận các biện pháp nhằm thúc đẩy ưu tiên cao nhất hiện nay là xây dựng AEC 2015 và thúc đẩy hợp tác với các nước ngoại khối Các nước đánh giá cao nỗ lực của Việt Nam trong việc hội nhập ASEAN Mặc dù là một trong bốn nước gia nhập ASEAN sau nhưng Việt Nam thuộc nhóm một số ít nước có tỷ lệ thực hiện các biện pháp xây dựng AEC ở mức cao nhất Cho đến nay, ASEAN đã thực hiện được 82,1% các biện pháp ưu tiêu đề
Trang 77
ra năm 2013 theo Chương trình nghị sự Phnôm Pênh 2012 nhằm xây dựng AEC 2015 Trong đó, Việt Nam được đánh giá là một trong hai nước có mức độ thực hiện cao nhất, đạt 90% Thực hiện Quyết định 48/2011/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ về việc thí điểm cơ chế một cửa quốc gia, ngày 26-2-2014, Việt Nam đã chính thức khởi động hệ thống một cửa quốc gia với sự tham gia của Bộ Công Thương, Bộ Giao thông-Vận tải và
Bộ Tài chính (Tổng cục Hải quan) Hiện nay các bộ, ngành có liên quan khác cũng đang chuẩn bị các công việc phục vụ kết nối giai đoạn 2 của Quyết định 48/2011/QĐ-TTg nêu trên Việt Nam đang cân nhắc để tham gia dự án tự chứng nhận xuất xứ số 2 trong ASEAN
Tuy nhiên trên góc độ vi mô, nhận thức của các doanh nghiệp về cơ hội, thách thức của hội nhập AEC vẫn còn rất nhiều hạn chế Theo Viện Nghiên cứu Đông Nam Á của Singapore (ISEAS) khi điều tra về nhận thức và sự quan tâm của doanh nghiệp đến AEC ở các quốc gia ASEAN, trong đó có các doanh nghiệp Việt Nam (ISEAS, 2013), thì phần lớn các doanh nghiệp Việt Nam có hiểu biết và nhận thức rất hạn chế về AEC Cụ thể: có 76% số doanh nghiệp được điều tra không biết về AEC và 94% doanh nghiệp không biết về Biểu đánh giá thực hiện AEC (AEC Scorecard) Các doanh nghiệp được hỏi cũng không hiểu rõ những cơ hội cũng như thách thức đối với Việt Nam nói chung và với các doanh nghiệp nói riêng khi Việt Nam gia tham gia vào AEC 2015 Có đến 63% doanh nghiệp cho rằng AEC không có ảnh hưởng hoặc ảnh hưởng rất ít đến việc kinh doanh của mình Đây là tỷ lệ lớn nhất trong số các quốc gia ASEAN Những nhận thức còn hạn chế như vậy sẽ khiến doanh nghiệp gặp khó khăn trong việc tận dụng được các
ưu đãi và cơ hội đến từ AEC (như ưu đãi về thuế quan, về thủ tục hải quan, sự công nhận lẫn nhau đối với một số ngành, các ngành được ưu tiên trong ASEAN ) Điều này còn dẫn tới việc doanh nghiệp không nhận thức, không lường trước được những khó khăn và sức ép cạnh tranh khi Việt Nam mở cửa Từ đó, không có những chuẩn bị cần thiết và kịp thời để ít nhất giữ vững được vị thế trên sân nhà Các doanh nghiệp Việt Nam chủ yếu nhìn nhận AEC như cơ hội tiếp cận thị trường, gia tăng xuất khẩu, mà lợi ích này trong AEC là tương đối hạn chế Nhưng mục tiêu của AEC không chỉ là tiếp cận thị trường riêng lẻ, sự kết nối thành một “thị trường và cơ sở sản xuất thống nhất” mới là mục tiêu chính của AEC Đây mới chính là lợi ích dài hạn mà các doanh nghiệp trong ASEAN cần nhắm đến
Nhìn bề ngoài thì có vẻ như Việt Nam đã tích cực thực hiện phần lớn các cam kết theo lộ trình hình thành AEC, tuy nhiên, kết quả của những hoạt động đó chưa thực sự như mong muốn Công tác truyền thông chưa được tiến hành bài bản, không có chiều sâu, còn mang tính hình thức dẫn đến các doanh nghiệp chưa biết và chưa nhận thức sâu sắc được những cơ hội, thách thức đang chờ đón khi nền kinh tế khu vực hoàn toàn mở cửa
2.2 Một số hàm ý đối với Việt Nam để hội nhập có hiệu quả AEC
Thứ nhất, mục tiêu của Cộng đồng Kinh tế ASEAN đến năm 2015 là tạo ra một thị
trường chung duy nhất và cơ sở sản xuất thống nhất, có sự lưu chuyển tự do của hàng hóa, dịch vụ đầu tư, vốn và lao động có tay nghề; từ đó nâng cao sức cạnh tranh và thúc đẩy thịnh vượng chung cho cả khu vực, tạo sự hấp dẫn đầu tư-kinh doanh từ bên ngoài Theo nguyên Phó Thủ tướng Chính phủ, ông Vũ Khoan: khi tham gia cộng đồng ASEAN, Việt Nam cần định vị cộng đồng ASEAN nằm ở đâu, quan hệ hội nhập như thế nào Bên cạnh đó, Việt Nam cần thiết kế một kế hoạch tổng thể hội nhập để cam kết, lộ
Trang 88
trình làm sao cho hài hòa Rút kinh nghiệm từ việc tham gia WTO, Việt Nam cần chuẩn
bị nội lực kỹ; đồng thời, cần đổi mới thể chế để tận dụng cơ hội khi hội nhập mở ra và nâng sức cạnh tranh của các doanh nghiệp Rõ ràng, những bài học từ những lần hội nhập sâu rộng trong 20 năm gần đây, đã cho chúng ta thấy càng chuẩn bị tốt bao nhiêu, thì quá
trình hội nhập sẽ mang lại nhiều cơ hội thành công bấy nhiêu Xét về cơ hội, thì sự hội
nhập ASEAN sâu rộng hơn nữa tất nhiên sẽ giúp doanh nghiệp Việt Nam có nhiều cơ hội
về thị trường hơn, vì chi phí lưu chuyển các loại hàng hóa, cả ở dạng nguyên liệu, chi phí trung gian cho tới thành phẩm đều hạ xuống AEC cũng sẽ giúp các công dân Việt Nam
có nhiều cơ hội việc làm hơn, đặc biệt với những người có tay nghề, chuyên môn cao Nhưng cơ hội được trông đợi nhất, từ tất cả các nước ASEAN chứ không riêng gì Việt Nam, thực ra sẽ đến từ bên ngoài khối ASEAN, đó là sự đầu tư và hợp tác đến từ các nền kinh tế lớn, phát triển Bởi vì việc kết nối và xây dựng một ASEAN thống nhất, bớt chia cắt hơn, sẽ khiến các nhà đầu tư lớn nhìn ASEAN như một sân chơi chung, một công xưởng chung, ở đó có khối nguồn lực thống nhất, đặc biệt là nguồn nhân lực có kỹ năng với giá còn tương đối rẻ
Thứ hai, Việt Nam cần đẩy mạnh tuyên truyền để doanh nghiệp và người lao động
tích cực hơn trong việc chuẩn bị hội nhập AEC Như đã nêu trên, dự kiến ra đời vào năm
2015, AEC sẽ tạo nên một thị trường đơn nhất với 5 yếu tố được lưu chuyển tự do (hàng hóa, dịch vụ, đầu tư, vốn vào lao động giữa 10 nước) Để có thể nắm bắt cơ hội làm việc tại các nước ASEAN khác, người lao động Việt Nam cần phải chuẩn bị tốt để đáp ứng mong đợi của nhà tuyển dụng Đó là ngoài việc học tốt chương trình đào tạo ở Việt Nam, người lao động Việt Nam cần học thêm các bằng cấp quốc tế được công nhận rộng rãi ở khu vực ASEAN và trên toàn cầu Những bằng cấp quốc tế này là hộ chiếu để người lao động Việt Nam làm việc ở các nước ASEAN khác
Bên cạnh đó, khi AEC ra đời vào cuối năm 2015, các nước thành viên phải thực hiện cam kết về tự do luân chuyển lao động Việc này một mặt tạo cơ hội cho dịch chuyển lao động có chất lượng, song mặt khác lại đặt ra những thách thức lớn cho lao động thiếu kỹ năng Khi AEC ra đời với quy mô GDP 2.200 tỷ USD và thu nhập bình quân đầu người 3.100 USD/năm và với chênh lệch rất lớn, từ 1.000 USD/người (Campuchia, Myanmar) đến 40.000 USD/người (Singapore) có thể là nguyên nhân thúc đẩy di chuyển lao động trong khối Trong khi đó, các nước ASEAN mới cho phép lao động thuộc 8 ngành (kiểm toán, kiến trúc, kỹ sư, nha sĩ, bác sĩ, y tá, điều tra viên và du lịch) được quyền di chuyển tìm việc làm sau khi AEC hình thành thông qua các thỏa thuận công nhận tay nghề tương đương Đây là những lao động thuộc nhóm lao động có chất lượng, được đào tạo chuyên môn hoặc có trình độ từ đại học trở lên, thông thạo ngoại ngữ, đặc biệt là tiếng Anh Hiện nay, Việt Nam hiện nay đang sở hữu một đội ngũ lao động có chất lượng, đó là những người đang đảm đương những vị trí cao của những doanh nghiệp đa quốc gia, có thể làm CEO cho các công ty nước ngoài Như vậy, khi gia nhập AEC, chiến lược hoạt động hay chính sách đãi ngộ chính là yếu tố then chốt giúp giữ chân nhân sự có chất lượng
Đồng thời, một nguy cơ đối với thị trường lao động Việt Nam là khi AEC ra đời
Đó là, tỷ lệ thất nghiệp có thể tăng lên do cạnh tranh về việc làm sẽ rất khốc liệt khi lao động giữa các nước có thể di chuyển tự do Thực tế cho thấy, điểm yếu của lao động Việt Nam là thiếu các kỹ năng mềm, như làm việc nhóm, giao tiếp, khả năng ngoại ngữ Nếu
Trang 99
người lao động không nâng cao kỹ năng thì họ có thể mất việc ngay tại sân nhà.Do đó, để thích ứng với hoàn cảnh mới, người lao động phải hỏi hỏi, cập nhật kỹ năng mới
Thứ ba, nâng cao năng suất lao động cũng là một yêu cầu cần phải chuẩn bị để hội
nhập hiệu quả AEC Năng suất lao động Việt Nam còn rất thấp, chỉ cao hơn lao động tại Lào và Campuchia, trong khi thấp hơn các nước còn lại trong khối ASEAN Cụ thể, năng suất trung bình của người lao động Việt Nam thấp dưới một nửa so với Philippines, nhỉnh hơn một phần tư của Thái Lan, dưới một phần mười của Malaysia và chỉ chưa bằng 3% (!) năng suất của Singapore Như thế chúng ta có thể hình dung chất lượng của lao động Việt Nam hiện nay thấp như thế nào Thường thì năng suất thấp đi liền với tiền lương thấp, nên nhiều người cho rằng đó là lợi thế của nước đi sau Nhưng thực tế không đơn thuần như vậy Tiền lương chỉ hấp dẫn khi nó thấp hơn năng suất thực (đồng nghĩa với việc người chủ khi trả lương sẽ thu được lợi thế) Tuy nhiên, mức sống ở Việt Nam ngày càng đắt đỏ như hiện nay đã khiến tiền lương tăng nhanh hơn năng suất, làm xói mòn lợi thế lao động giá rẻ trong khu vực
Thêm vào đó, nguy cơ của nền kinh tế chỉ dựa vào lao động giá rẻ và năng suất thấp là rất cao Bởi vì lao động chất lượng thấp đồng nghĩa với tính kém đa dạng của các loại kỹ năng, khả năng sáng tạo cũng như hiệu quả tổ chức Với những đặc điểm này, Việt Nam sẽ không phải là một điểm đến hấp dẫn cho những dự án đầu tư mang tính tiên phong về công nghệ hoặc quy mô Và điều này sẽ là nguyên nhân tách Việt Nam (và các nước đi sau) ra ngày càng xa các nước đã có một nền tảng tốt hơn trong ASEAN (như Malaysia, Thái Lan hoặc Indonesia) Năng suất lao động thấp chỉ là một ví dụ cho thấy nguy cơ có thể lấn át cơ hội như thế nào Trong khi đó, chúng ta còn rất nhiều điểm yếu trong môi trường kinh doanh, hệ thống pháp lý, chất lượng chính quyền, cấu trúc kinh tế, giáo dục dạy nghề
Những gì là cơ hội cũng đồng thời có thể là thách thức đối với Việt Nam Ví dụ, nhờ việc giao lưu hàng hóa trở nên thuận tiện và rẻ hơn giữa các nước, các nhà đầu tư có thể cân nhắc đầu tư phát triển sản xuất một cách tập trung tại những địa điểm thuận lợi nhất về môi trường kinh doanh, tính nhất quán của chính sách, kinh tế vĩ mô ổn định, dồi dào nguồn vốn con người và nguồn nguyên liệu, sau đó vận chuyển sản phẩm đến những vùng khác nhau trong ASEAN Như thế, chưa chắc Việt Nam đã là một lựa chọn hấp dẫn đối với các nhà đầu tư Nếu các khía cạnh nêu trên của Việt Nam không bộc lộ được chất lượng vượt trội, thì sau năm 2015, Việt Nam có nguy cơ trở thành địa bàn để tiêu thụ hàng hóa thay vì là nơi đầu tư phát triển sản xuất
Nhiều người e ngại mở cửa, doanh nghiệp Việt Nam sẽ phải cạnh tranh gay gắt với các đối thủ trong khu vực, trước mắt sẽ là nạn chảy máu chất xám Những người giỏi
sẽ ra đi, tìm đến những doanh nghiệp có thu nhập và chính sách xã hội tốt hơn Nhưng đó
là quy luật tất yếu và là động lực để nhân công trong nước nỗ lực nâng cao tay nghề cũng như doanh nghiệp có chính sách nhân sự tốt hơn Hiện nay, Lào, Campuchia, Myanmar, Việt Nam là bốn nước chưa có khung nghề chuẩn quốc gia, trong đó Việt Nam sẽ gặp khó khăn gấp bội vì thiếu chuẩn bị và có nhiều thứ cản trở Bằng cấp của Việt Nam thuộc loại phức tạp nhất thế giới, không được các nước công nhận, trừ Lào và Campuchia Khi hội nhập AEC, tiếng Anh sẽ là ngôn ngữ chung của ASEAN ngoài tiếng mẹ đẻ Người Việt buộc phải cạnh tranh với người Myanmar, Philippines và cả Campuchia ngay tại Việt Nam
Trang 1010
Để nâng cao vị thế xuất khẩu của Việt Nam nói riêng cũng như các hoạt động kinh tế khác hướng tới AEC, trong thời gian tới các doanh nghiệp cần tận dụng chuỗi cung ứng nguyên vật liệu trong ASEAN, tăng cường cộng gộp xuất xứ ASEAN Trong
đó tập trung hình thành các chuỗi cung cứng nguyên vật liệu, phát triển công nghiệp phụ trợ phục vụ cho các ngành dệt may, da giày, linh kiện điện tử, phụ tùng Đồng thời, các doanh nghiệp cũng lưu ý tổ chức sản xuất theo hướng tận dụng nguồn nguyên liệu từ ASEAN cũng như tăng cường xuất khẩu sang ASEAN Cơ hội đến từ quy mô thị trường nhưng thách thức cạnh tranh cũng đến từ nhiều nước khác Vì vậy, các doanh nghiệp cũng cần tận dụng các nền tảng thương mại để mở ra liên kết, xúc tiến thương mại và đầu
tư, cải thiện năng lực cạnh tranh thông qua các nỗ lực bền bỉ về nâng cao chất lượng, xây dựng thương hiệu
Kết luận
Dấu mốc 2015 đã đến gần đối với các nước ASEAN, các công việc chuẩn bị cho việc hình thành Cộng đồng kinh tế ASEAN đang được tiến hành khẩn trương Tuy nhiên, mức độ sẵn sàng của các nước là tương đối khác nhau bởi trình độ phát triển, sự chủ động tích cực vào cuộc của doanh nghiệp và chính phủ…Bên cạnh Singapore đã đi trước và tích cực chủ động nhiều mặt thì Thái Lan, Malayxia, Indonixia, Philippine là những quốc gia có những chuẩn bị tốt hơn cho hội nhập AEC so với các nước còn lại Sự chuẩn bị của các nước được thể hiện qua nhiều hoạt động như ban hành các chính sách phù hợp, tạo hành lang pháp lý thông thoáng, thực hiện công tác truyền thông và các điều kiện khác để sẵn sàng cho AEC chính thức hình thành Những hoạt động này chắc chắn sẽ tạo
ra những lợi thế đáng kể khi ASEAN trở thành một thị trường chung với sự di chuyển tự
do của các yếu tố sản xuất
Đối với Việt Nam, để tạo ra những thuận lợi nhất khi tham gia AEC thì còn rất nhiều việc phải làm từ phía chính phủ cũng như cộng đồng doanh nghiệp Theo khảo sát của Viện nghiên cứu Đông Nam Á (Singapore) và thực tế tìm hiểu tại Việt Nam thì tỷ lệ doanh nghiệp hiểu biết về AEC khá thấp, điều đó cũng có thể hiểu là sự chuẩn bị của Việt Nam là chưa đạt kết quả như mong muốn Kinh nghiệm từ các nước trong khu vực cũng như bài học từ sau 20 năm đổi mới và hội nhập kinh tế toàn cầu là nhà nước và doanh nghiệp phải cùng nỗ lực để đạt được thành công Doanh nghiệp cần phải có kế hoạch xây dựng, điều chỉnh chiến lược phù hợp với bối cảnh, tình hình mới khi AEC chính thức hình thành Bên cạnh đó, với vai trò quản lý vĩ mô, chính phủ cũng cần có những hành động cụ thể, quyết liệt hơn khi mà dấu mốc 31/12/2015 đã đến rất gần